💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Thuyết quái 說卦傳 và Đề bạt từ – lời kết của cụ Phan

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Thuyết quái 說卦傳 và Đề bạt từ – lời kết của cụ Phan

Thuyết quái truyện và Đề bạt từ trong Kinh Dịch Phan Bội Châu là phần khép lại bộ Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải: Thuyết quái truyện 說卦傳 cụ Phan dịch chương thứ hai (chương một bản in ghi "khuyết", chương ba đến mười một nói tượng Bát quái nên cụ để khuyết); Tự quái truyện đã phụ vào đầu mỗi quẻ; Tạp quái truyện cụ để khuyết; sau cùng là Đề bạt từ – lời tổng kết của dịch giả. Bài này đăng toàn văn phần ấy kèm chữ Hán, chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Trả lời nhanh: Thuyết quái chương 2 nói Thánh nhân làm Dịch để thuận lý tính mệnh: lập đạo trời là âm dương, đạo đất là nhu cương, đạo người là nhân nghĩa; gồm Tam tài mà nhân hai nên sáu nét thành quẻ. Cụ Phan phụ chú: tính mệnh vốn một lý, "cùng lí tận tính dĩ chí ư mệnh" là tri hành hợp nhất. Trong Đề bạt từ, cụ chia Dịch học làm ba bộ phận – tư tưởng triết học, luân lý đạo đức, nhân sự ứng dụng – và nhắc con cháu đừng bỏ di sản tổ tiên mà Nguyễn Bỉnh Khiêm, Đào Duy Từ từng dùng.

Thuyết quái truyện và Đề bạt từ – 說卦傳・題跋辭

Thuyết quái truyện – 說卦傳

Chương thứ nhất: bản in ghi "Khuyết". Chương thứ hai chỉ có một tiết.

Chương thứ hai – 第二章

Tích giả, thánh nhân chi tác Dịch dã, tương dĩ thuận tính mệnh chi lí; thị dĩ lập thiên chi đạo, viết âm dữ dương, lập địa chi đạo, viết nhu dữ cương, lập nhân chi đạo, viết nhân dữ nghĩa; kiêm tam tài nhi lưỡng chi, cố Dịch lục hoạch nhi thành quái; phân âm phân dương, điệt dụng nhu cương, cố Dịch lục vị nhi thành chương.
昔者聖人之作易也,將以順性命之理,是以立天之道曰陰與陽,立地之道曰柔與剛,立人之道曰仁與義。兼三才而兩之,故易六畫而成卦;分陰分陽,迭用柔剛,故易六位而成章。

Thánh nhân vì sao mà làm ra Dịch, là chỉ muốn cho thuận theo lí tính mệnh, mà mở trí người giúp tạo hóa. Vì vậy Dịch mới làm ra.

Thượng văn đã có câu rằng: Cùng lí tận tính dĩ chí ư mệnh, tính mệnh chi lí tức là lẽ ấy.

Nguyên lai, lí của tính mệnh, có cả thiên đạo, nhân đạo, địa đạo.

Lập nên đạo của Thiên, thời gọi rằng Âm với Dương.

Lập nên đạo của Địa, thời gọi rằng Nhu với Cương.

Lập nên đạo của người, thời gọi rằng Nhân với Nghĩa.

Kiêm cả ba đạo ấy, gọi bằng tam tài, nhưng vì Âm Dương, nhu cương, nhân nghĩa, mỗi một tài tất có hai thể đối nhau. Hai cái ba thành ra lục. Vì vậy mà Dịch thành quẻ tất phải vạch đến sáu nét.

Nhưng ở trong sáu nét đó, phải chia ra ba vị ngẫu là âm, ba vị cơ là dương; hào Lục là nhu, hào Cửu là cương, phải đắp đổi nhau mà dùng. Vậy nên hào ở trong Dịch là phải có sáu vị mà thành chương.

Sơ đồ lập tam tài chi đạo: âm dương, nhu cương, nhân nghĩa
Lập đạo trời là âm với dương, đạo đất là nhu với cương, đạo người là nhân với nghĩa; gồm tam tài mà nhân hai nên sáu nét thành quẻ. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

PHỤ CHÚ: Hai chữ Tính mệnh thuộc về phần triết học ở Đông phương, là một vấn đề rất quan trọng.

Theo như Trung Dung, thiên mệnh chi vị tính, thời tính thu nạp vào trong mệnh. Theo như thuyết Quái truyện, cùng lí tận tính, dĩ chí ư mệnh, thời tính với mệnh tự hồ có trước sau.

Nhưng lại theo như Văn ngôn quẻ Càn, các chính tính mệnh, thời lại hai chữ Tính mệnh như hình tương đối.

Lại xem như sách Mạnh Tử có câu: Tính dã hữu mệnh yên, quân tử bất vị tính dã, mệnh dã hữu tính yên, quân tử bất vị mệnh dã.

Thời lại tính mệnh như tuyệt đối tương ly, giải thích cho được chắc chắn, thiệt không khinh dị hạ bút, nhưng bây giờ hãy tạm nói tắt vài lời, tính mệnh nguyên chỉ nhất lí. Nói về phần cụ thể thời gốc ở trời phú cho vật, tổng danh bằng mệnh. Tới khi vật bẩm thụ lấy, mà thành ra sức tri năng, thời lại gọi bằng tính.

Vậy nên Trung Dung lại có câu: Tận kì chi tính, tận nhân chi tính, tận vật chi tính, tính có thể phân biệt nhân vật mà mệnh thời tổng mạo vào một chữ Thiên. Nói cho hết lẽ thời hai cái đó, nhất nhi nhị, nhị nhi nhất, thần nhi minh chi tồn hồ kì nhân, học giả chỉ có thể ý hội, mà không thể nào ngôn truyền hết được.

Tranh chùa núi của Lý Thành, tranh công cộng
Lý Thành 李成 (Bắc Tống), Tình loan tiêu tự – chùa ẩn giữa núi cao, gợi lẽ tính mệnh "chỉ có thể ý hội, không thể ngôn truyền hết". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Duy bốn chữ Cùng lí tận tính, thời về môn Triết học tất phải nghiên cứu tới nơi, cùng lí là thuộc về phần tri.

Hễ một sự vật gì, tất có nguyên lí của một sự vật ấy, tìm dò cho đến nguyên lí nó, mới có thể cách vật mà trí được tri.

Tận tính là thuộc về phần hành, mà ở trong tính lại trước phải tận kỉ chi tính, những tính lành thời phú cho ta, ta phải lực hành cho hết phận lượng của nó. Tận được kỉ chi tính rồi, mới xảy ra tận nhân chi tính tận vật chi tính, kết quả thời hợp được Thiên địa, in như lời sách Trung Dung dạy ta. Công phu lực hành có đến tận tính mới thiệt là triệt để.

Nói tóm lại, cơ cùng lí mới hay tận được tính, có làm được tận tính mới hay chứng minh được cùng lí, chẳng bao giờ cùng lí mà không làm được tận tính, cũng chẳng bao giờ tận tính mà không nhờ ở cùng lí, tri hành hợp nhất tức là lẽ ấy.

Sơ đồ cùng lí, tận tính, chí mệnh
Cùng lí thuộc phần tri, tận tính thuộc phần hành, đến nơi thì hợp được trời đất – tri hành hợp nhất. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Chương thứ ba sắp xuống, cho đến chương thứ mười một, chỉ là nói về Tượng của Bát Quái, nhiều chốn không thể hiểu được, nên xin toàn khuyết.

Tranh núi Lư cao vút của Thẩm Chu, tranh công cộng
Thẩm Chu 沈周 (đời Minh), Lư sơn cao đồ – núi cao trùng điệp, gợi đạo lý Dịch "mang mang như hải, đăng đăng như trời". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tự quái truyện – 序卦傳

Truyện này là nói ý nghĩa sắp thứ tự quẻ, đã phụ dịch vào các đầu quẻ, nên đây cũng khuyết dịch.

Tạp quái truyện – 雜卦傳

Truyện này văn nghĩa nhiều chốn khó hiểu, xin tùng khuyết.

Đề bạt từ của cụ Phan – 題跋辭

Dịch giả biên đến cuối cùng sách, ngó lại toàn biên trước sau: Kể Kinh, có Thượng, Hạ nhị thiên; kể Truyện, có thập dực; kể Quẻ, có sáu mươi tư quẻ; kể Hào, có ba trăm tám mươi tư hào. Đạo lí chứa ở trong ấy mang mang như hải, đăng đăng như trời.

Bây giờ muốn xách cuốn cương lĩnh mà tóm tắt ở vài ba trang giấy, thiệt là khó rất khó. Huống gì tự bản thân dịch giả trí thức cạn gần đối với Dịch lí, chẳng qua như người mù rờ voi, người lùn xem tuồng, mà muốn giải thích Kinh văn, phát minh Kinh chí, chẳng khác gì khiến muỗi đội non đâu! Nhưng khổ vì trót đặt thân vào xã hội, đóng một phần tử ở nhân quần. Ăn nhờ ai? Mặc nhờ ai? Ở nhờ ai? mà nỡ ôm gối quanh năm bạn với con mọt giấy, cứu cánh không chút sở đắc gì cống hiến với bà con anh em, thời cái thú vị sinh nhân quá chừng vô vị. Vậy phải đàn tinh kiệt tứ có sở đắc bao nhiêu, thời xin cống hiến bấy nhiêu.

Hơ lưng mặt trời mà xin dâng ấm, ăn rau cần đắng mà xin dâng ngon, gọi là tỏ tấm lòng trung ái với đồng bào mà thôi.

Tranh mây xuân nơi thư trai tùng, tranh công cộng
Tùng trai xuân vân (tranh cổ Trung Hoa, Bảo tàng Metropolitan) – thư trai giữa núi, gợi cảnh dịch giả "ôm gối quanh năm bạn với con mọt giấy" mà dâng sở đắc cho đồng bào. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Nay bản sách Chu Dịch Quốc Văn diễn giải vừa xong, xin tổng kết lại mấy câu và trích cử đại khái ở trong Toàn thư mà chia làm ba bộ phận.

Bộ phận thứ nhất: Là tư tưởng nguyên lí của Dịch học hoàn toàn tư tưởng triết học – 第一部分・哲學思想

Bắt đầu mở sách thời thấy được hai quẻ Càn, Khôn là Vũ trụ chi thỉ; đến cuối cùng sách, thời thấy hai quẻ Khảm, Li hợp thể, là Thủy Hỏa tác dụng mà thành Tạo hóa chi công; cuối cùng hết là quẻ Vị Tế, là Vũ trụ chi chung nhi phục thỉ.

Thuộc về Vũ trụ quan, thời thái cực sinh lưỡng nghi, là Âm Dương, Lưỡng nghi sinh Tứ tượng, Tứ tượng sinh Bát quái, sinh sinh mãi mãi cho đến lúc vô cùng.

Thuộc về Nhân sinh quan, thời đạo Càn thành nam, đạo Khôn thành nữ, Âm Dương giao hoán, nam nữ tương cầu mà có Hàm, Hằng, hai quẻ là Nhân Đạo chi thỉ chi chung. Thâm diệu thứ nhất lại ở quẻ Càn có hào Dụng Cửu: "Kiến quần long vô thủ", thấy được tuyệt đối bình đẳng, là chân tính thành của nhân sinh.

Có quẻ Đồng Nhân, Đồng nhân vu dạ, hanh, thấy được đại đồng thực hiện, là đại hạnh phúc của nhân sinh.

Vũ trụ quan như thế, Nhân sinh quan như thế, thiệt là tư tưởng của nhà Triết học rất cao thượng, rất bao la, mà lại thu tóm vào trong ý nghĩa một chữ Dịch.

Bộ phận thứ hai: Là Luân lí đạo đức của Dịch học – 第二部分・倫理道德

Dịch học là một bộ sách dạy luân lí, vừa có trật tự, vừa có đạo đức, vừa có tinh thần, vừa có quy củ. Càn, Khôn đối lập mà cha mẹ tịnh tôn, sáu con đồng thì bài liệt, mà anh em chị em cho đến vợ chồng lớn bé, danh phận chỉnh tề. Đọc đến quẻ Gia Nhân thời khuôn mẫu tề gia, vừa ân vừa nghĩa. Mà như câu: Phụ phụ, tử tử, huynh huynh, đệ đệ, phu phu, phụ phụ, nhi gia đạo chính.

Lại như câu: Nữ chính vị hồ nội, nam chính vị hồ ngoại; nữ với nam tương đối, mà đến phụ với tử, huynh với đệ, phu với phụ hoàn toàn là tương đối, luân lí đến thế, chẳng phải là rất công bình viên mãn hay sao.

Sơ đồ ba bộ phận Dịch học theo Đề bạt từ
Ba bộ phận Dịch học theo cụ Phan: tư tưởng triết học, luân lý đạo đức, nhân sự ứng dụng – và lời dặn giữ di sản tổ tiên. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Bộ phận thứ ba: Là Nhân sự ứng dụng của Dịch học – 第三部分・人事應用

Dịch tuy vẫn là Triết học, nhưng Triết học của Dịch là thực dụng mà không phải là không ngôn, là biến thông mà không phải câu nệ. Như đọc đến quẻ Nhu, quẻ Tụng, quẻ Sư, thời biết được nguyên do của chiến tranh sở dĩ khởi. Đọc đến quẻ Phệ Hạp, thời biết được nguyên do hình luật sở dĩ sinh. Đọc đến quẻ Lữ, thời khiến cho những người mất nước bỏ nhà biết đường lui tới. Đọc đến quẻ Cách thời biết được những việc đổi cũ thay mới, biết lối hơn thua. Đọc đến sáu hào quẻ Di, thời biết được sự ăn uống nói phô với nhân cách rất có quan hệ. Đọc đến quẻ Thái, Bĩ, Bác, Phục, thời biết được Thịnh, Suy, Trị, Loạn, bởi trời tạo, nhưng cũng cốt người làm. Đọc đến những lời Tiêu, Tức, Dinh, Hư, thời biết được giàu đói, sang hèn là tương đối mà không phải tuyệt đối. Thảy những loài ấy suốt đầu đến cuối, thời mỗi quẻ có công dụng của mọi quẻ, mỗi một hào có công dụng của mọi hào. Vả lại, tất thảy lời ở Quái hào, nhỏ từ thân một người, lớn đến một xã hội, một thế giới, thảy có lẽ là một phương châm trên đường họa phúc.

Thuận đó, thời được cát; nghịch đó thời mắc hung, làm bổ ích cho nhật dụng nhân sinh, thiệt chẳng phải như những nhà lí tưởng không đàm mà không biết với sự thực.

Vả lại, những sự tình nhỏ nhặt, công dụng tầm thường, như "Đồng ngưu chi cốc" ở quẻ Đại Súc; "Tức lộc vô ngu" ở quẻ Truân; "Kiến thỉ phụ đồ" ở quẻ Khuê; "Đê dương xúc phiên" ở quẻ Đại Tráng. Lại đến nhân tình ẩn vi, vật tình u ám, như "Nữ tráng vật thú" ở quẻ Cấu; "Lão phu đắc kì nữ thê" ở quẻ Đại Quá; thảy những loài ấy miêu tả hết tình trạng ở nhân gian, óc nhà triết học, mà cả can trường bồ tát, cả thủ đoạn anh hùng, như thế chúng ta lại càng không nên bỏ qua.

Nếu chúng ta mà chẳng phải dòng giống họ da vàng, con cháu nhà Hán học, thời chẳng cần gì ăn cơm nhà mà nói chuyện láng giềng. Nhưng chẳng phải thế, chôn nhau cắt rốn ở phía Nam đám đất Á Châu, mà cớ sao bỏ tủ ngọc kho vàng đồ gia sản tự tổ tiên lưu truyền. Tiền nhân ta như Nguyễn Bỉnh Khiêm (Bạch Vân Am), Đào Duy Từ (Lộc Khê Bá) đã từng dùng đó mà so sánh với Thiệu Khang Tiết, Trương Tử Phòng, thời lẽ nào con cháu ta bây giờ chẳng chịu bớt ít nhiều công phu thì giờ sẽ bươi móc tìm tòi lấy đồ di sản!

Than ôi! Non khơi biển cách, đất quanh trời cao, qua La Mã mà tìm dấu cũ ông Bá Lạp Đồ, vượt Ấn Độ mà ngửi hương tàn đức Thích Ca Như Lai, chưa chắc dấu cũ hương tàn đó đã thiệt hơn hẳn được của di sản của tổ tiên ta hay chưa.

Dịch giả biên sách xin phụ thêm mấy lời này:

1) Nếm máu cũ của tiên nhân mà không dám quên.

2) Phơi tấm lòng với anh em ta mà không dám giấu.

3) Ý kiến có chốn lầm lỗi, chữ nghĩa có nhiều chốn quê mùa.

Xin nhờ các bậc Cao minh bổ chính cho, họa may ngọn đuốc ở giữa đường đi đêm, lá buồm ở trên thuyền vượt biển, bản sách đó cũng nhờ được chút tí ích may chăng?

Tranh Phú Xuân sơn cư của Hoàng Công Vọng, tranh công cộng
Hoàng Công Vọng 黃公望 (đời Nguyên), Phú Xuân sơn cư đồ (chi tiết) – sông núi trải dài, gợi lời cụ Phan mong bản sách là "lá buồm trên thuyền vượt biển". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Lời Thuyết quái "lập thiên chi đạo viết âm dữ dương, lập địa chi đạo viết nhu dữ cương" là gốc của mọi phép xét đất. Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) dạy học từ gốc: Hà Đồ và âm dương là cha mẹ; theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, trời có âm dương, đất có cương nhu, người có nhân nghĩa – phong thuỷ phải đủ cả ba.

Đề bạt từ của cụ Phan nhắc rằng Dịch không phải học suông mà để "thuận thì cát, nghịch thì hung" trong việc đời. Đó cũng là tinh thần Thầy Vũ Giới hay nói: "Dịch không phải là bói" và "lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp". Bộ Kinh Dịch Phan Bội Châu trên vugioi.com đến đây là trọn.

Bài trước: Hệ Từ hạ – Chương 10–12 Tam tài chi đạo. Đây là bài cuối của bộ sách. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Thuyết quái truyện nói gì? – 說卦傳

Thuyết quái truyện giảng về Bát quái. Cụ Phan dịch chương thứ hai: Thánh nhân làm Dịch để thuận lý tính mệnh, lập đạo trời là âm dương, đạo đất là nhu cương, đạo người là nhân nghĩa, gồm tam tài mà nhân hai nên quẻ có sáu nét, sáu vị.

Vì sao Tự quái và Tạp quái không được dịch riêng? – 序卦雜卦

Cụ Phan ghi: Tự quái truyện nói ý nghĩa thứ tự các quẻ, đã phụ dịch vào đầu mỗi quẻ nên không dịch lại; Tạp quái truyện văn nghĩa nhiều chỗ khó hiểu nên để khuyết. Thuyết quái từ chương ba đến mười một nói tượng Bát quái, cụ cũng để khuyết.

"Cùng lí tận tính dĩ chí ư mệnh" nghĩa là gì? – 窮理盡性以至於命

Xét cho cùng lý, làm cho tận tính để đạt tới mệnh. Cụ Phan giảng cùng lý thuộc phần tri, tận tính thuộc phần hành – tận tính mình, tính người, tính vật thì hợp được trời đất; cùng lý và tận tính nương nhau, tức tri hành hợp nhất.

Đề bạt từ của cụ Phan chia Dịch học thế nào? – 三部分

Cụ chia ba bộ phận: tư tưởng nguyên lý – triết học (vũ trụ quan, nhân sinh quan); luân lý đạo đức (Gia Nhân, danh phận tương đối); nhân sự ứng dụng (chiến tranh, hình luật, đổi mới, thịnh suy, giàu nghèo).

Cụ Phan nhắn gì với người đọc ở cuối sách? – 題跋

Cụ nhắc người Việt đừng bỏ "tủ ngọc kho vàng" của tổ tiên – Nguyễn Bỉnh Khiêm, Đào Duy Từ từng dùng Dịch – rồi khiêm tốn xin các bậc cao minh bổ chính, mong bản sách như ngọn đuốc giữa đường đêm, lá buồm trên thuyền vượt biển.

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Thuyết quái truyện, Tự quái truyện, Tạp quái truyện và Đề bạt từ (bản in trang 715–720). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Đề bạt từ, bản in ghi "quẻ Nhu, quẻ Tụng, quẻ Lư", theo văn ý (nguyên do chiến tranh) đã sửa thành "quẻ Sư" (師). Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.

Từ khoá: thuyết quái truyện · đề bạt từ · kinh dịch phan bội châu · tính mệnh chi lí · tam tài chi đạo · phong thủy

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…