💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Hệ Từ thượng 繫辭上傳 – Chương 11–12 Hình nhi thượng vị chi đạo

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Hệ Từ thượng 繫辭上傳 – Chương 11–12 Hình nhi thượng vị chi đạo

Hệ Từ thượng truyện chương thứ mười một và mười hai trong Kinh Dịch Phan Bội Châu – Hình nhi thượng vị chi đạo: hai chương khép lại Hệ Từ thượng: chương mười một (lược dịch ba tiết) nói Dịch để mở mang trí dân, thành việc thiên hạ, và chuỗi cáp tịch – biến – thông – tượng – khí – pháp – thần; chương mười hai (lược dịch hai tiết) phân đạo và khí, biến thông và sự nghiệp, rồi kết ở "tồn hồ kì nhân, tồn hồ đức hạnh". Bài này đăng toàn văn chương này trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu, gồm chính văn Hệ Từ thượng truyện 繫辭上傳 của Khổng Tử (kèm chữ Hán) và lời giảng từng tiết. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Trả lời nhanh: Chương 11 Hệ Từ thượng hỏi Dịch để làm gì – "khai vật thành vụ, mạo thiên hạ chi đạo": mở trí dân, thành việc thiên hạ, trùm hết đạo trong thiên hạ. Thánh nhân dùng Dịch rửa lòng, cùng dân lo cát hung, "thần võ nhi bất sát". Đóng cửa là Khôn, mở cửa là Càn; một đóng một mở là biến, qua lại không cùng là thông, rồi thành tượng, khí, pháp, thần. Chương 12: "hình nhi thượng vị chi đạo, hình nhi hạ vị chi khí"; biến thông đem đặt vào dân là sự nghiệp; mà Dịch rốt cuộc "tồn hồ kì nhân, tồn hồ đức hạnh".

Hệ Từ thượng truyện – Chương thứ mười một và mười hai – 繫辭上傳・第十一、十二章

Chương thứ mười một – 第十一章

Chương này cụ Phan lược dịch ba tiết: 1, 2, 4.

Tiết thứ nhất – 第一節

Tử viết, phù Dịch, hà vi giả dã, phù Dịch, khai vật thành vụ, mạo thiên hạ chi đạo, như tư nhi dĩ giả dã.
子曰:夫易何為者也?夫易開物成務,冒天下之道,如斯而已者也。

Sở dĩ có ra Dịch là để làm gì đó rư. Ôi! Sở dĩ có ra Dịch, là cốt mở mang trí chí cho loài người tạo thành muôn việc cho thiên hạ, trùm bọc hết đạo lí trong thiên hạ, chỉ có như thế mà thôi.

Tiết này chú trọng bốn chữ: Khai vật thành vụ. Thế nào là Khai vật thành vụ?

Đương lúc dân trí còn mong mỏi, dân chí còn uất tắc, Thánh nhân đem Dịch lí mà khải phát được trí dân, khai thông được chí dân. Thế là khai được vật rồi.

Dịch lí chẳng những khai vật mà thôi, dân trí đã khai, thời đưa vào đường lợi dụng hậu sinh càng ngày càng thất phát đạt. Dân chí đã thông, thời gặp những việc đỉnh tân cách cố, đụng đâu cũng thấy hanh thông, tất thảy những "vụ" ở trong thiên hạ, chẳng việc gì chẳng thành tựu. Đạo ở trong thiên hạ cũng chỉ quy nạp vào trong Dịch lí mà thôi, nên nói rằng: Mạo thiên hạ chi đạo.

Tranh núi tầng rừng rậm của Cự Nhiên, tranh công cộng
Cự Nhiên 巨然 (Ngũ Đại – Bắc Tống), Tằng nham tùng thụ – núi rừng trùng điệp bao trùm, gợi "mạo thiên hạ chi đạo": đạo trong thiên hạ đều quy vào Dịch lý. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tiết thứ hai – 第二節

Thánh nhân dĩ thử tẩy tâm, thối tàng ư mật; cát hung dữ dân đồng hoạn, thần dĩ tri lai, tri dĩ tàng vãng, kì thục năng dữ ư thử tai. Cổ chi thông minh duệ tri, thần võ nhi bất sát giả phù.
聖人以此洗心,退藏於密,吉凶與民同患。神以知來,知以藏往,其孰能與於此哉?古之聰明睿知,神武而不殺者夫。

Tiết này tiếp lấy tiết trên mà nói, vì tinh lí của Dịch sâu xa như thế, diệu dụng của Dịch rộng lớn như thế, Thánh nhân nhân đó mà vận dụng lấy Dịch.

Đương khi vô sự mà tĩnh, thời mượn Dịch lí mà rửa bụi gợn trong lòng, nấp dấu những đạo lí hay ở chốn sâu kín; đụng đến khi hữu sự mà động, thời việc gì cát nên xu, Thánh nhân dắt cho thiên hạ xu, mà Thánh nhân dữ thiên hạ đồng kì lạc; việc gì hung nên tỵ, Thánh nhân chỉ cho thiên hạ tỵ, mà Thánh nhân dữ thiên hạ đồng kì ưu. Như thế là cát hung dữ dân đồng hoạn. Thánh nhân sở dĩ làm được như thế, há phải quyền mưu thuật số như những người tiểu trí tự ý đâu? Chỉ vì có đức thần minh mà biết được mọi việc ở tương lai. Lại vì có óc lại trí, mà dấu sẵn những gương ở dĩ vãng. Trí được lai, thời những việc chưa tới mà tính trước đã tinh tường rành rõi; tàng được vãng, thời việc đã qua, mà biến thông càng hợp lẽ. Đủ tất thảy toàn năng đại dụng như thế xưa nay có ai làm được rư? Chắc có một bậc người ở đời xưa, có đức Thông mà nghe gì cũng tỏ, có đức Minh mà thấy gì cũng tinh, có đức Duệ trí mà soi xét gì cũng tới nơi. Lại có đức đại dụng, dùng uy võ bằng một cách thần diệu, mà chẳng cần phải giết người. Có bậc người như thế, mới là Thánh nhân mà Dịch, Dịch mà Thánh nhân đó chứ.

Tiết này tinh diệu nhất là bốn chữ: Thần võ bất sát. Rằng Thần võ, thời dụng, mà chẳng phải là đua việc chiến tranh, rằng Bất sát thời nhân, nhưng chẳng phải là Nhân nhu cô tức. Bởi vì, tuy dùng việc võ, mà chỉ thấy là nhân ân, như vua Thang đem quân đánh Kiệt, mà dân nước Hạ xem bằng trời đại hạn mà gặp trận mưa phải thì, như thế, là việc võ của thần chẳng phải việc võ của người vậy.

Sở dĩ Bất sát là dùng nhân nghĩa mà làm uy hình, dầu có giết một người mà ức muôn người được sống. Như lời vua Thuấn có câu: Hình, Kì vu vô hình, nghĩa là: tuy thủ đoạn có lúc dụng hình nhưng mà mục đích thời cốt ở không dụng hình.

Ở trong lúc sát nhân, mà chỉ thấy tâm lí sinh nhân mà thôi, nên gọi bằng: Thần võ nhi bất sát.

Chúng ta nhận bốn chữ ấy, mà suy rộng ra mọi việc. Tỉ như: Làm quan mà không phải mục đích cầu danh; học Phật mà không cần đến kinh kệ; chính trị mà không cần đến pháp luật; học thuật mà không cần đến từ chương, v.v... thảy là có như ý Thần võ nhi bất sát.

Tranh sơn trang ẩn cư của Lý Tại, tranh công cộng
Lý Tại 李在 (đời Minh), Sơn trang cao ẩn – nhà nhỏ khuất trong núi sâu, gợi "Thánh nhân dĩ thử tẩy tâm, thối tàng ư mật". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tiết thứ tư – 第四節

Cáp hộ vị chi Khôn, tịch hộ vị chi Càn; nhất cáp nhất tịch vị chi biến; vãng lai bất cùng vị chi thông; hiện nãi vị chi tượng; hình nãi vị chi khí; chế nhi dụng chi vị chi pháp, lị dụng xuất nhập, dân hàm dụng chi, vị chi thần.
闔戶謂之坤,闢戶謂之乾;一闔一闢謂之變;往來不窮謂之通;見乃謂之象;形乃謂之器;制而用之謂之法;利用出入,民咸用之謂之神。

Nguyên lí ở trong Vũ trụ, từ vô thỉ đến vô chung, chỉ có nhất Âm nhất Dương mà gọi bằng Đạo, trước kia Truyện đã có câu: Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo.

Nhất Âm là gì? Là Khôn đạo.

Khi đạo Khôn dụng sự, thời vạn vật tất thảy hấp lấy khí Âm mà thu liễm thối tàng. Tượng như cái cửa mà đương lúc đóng khép, tất thảy muôn vật vào trong khí Âm, nên gọi bằng Khôn.

Nhất Dương là gì? Là Càn đạo.

Khi đạo Càn dụng sự, thời vạn vật tất thảy hô được khí Dương, mà phát sinh hoạt động. Tượng như cái cửa mà đương lúc mở ra đẩy tất thảy muôn vật ra giữa khí Dương. Thế là gọi bằng Càn.

Vì khí Âm, mà có khi khép, vì khí Dương mà có khi mở; một đường vừa khép, mà một đường liền mở ngay; một phía vừa mở, mà một phía liền khép lại; khép khép, mở mở thay đổi nhau hoài hoài, thế là gọi bằng Biến.

Nhất cáp vừa vãng, liền có nhất tịch lai; nhất tịch vừa vãng, liền có nhất cáp lai; vãng vãng, lai lai chẳng bao giờ cùng tận, thời gọi bằng Thông.

Lẽ biến thông như trên ấy, khi đã tỏ rõ ra ở nơi sự vật, chúng ta có thể phảng phất tưởng tượng mà thấy được. Thế là gọi bằng Tượng.

Sau khi đã thấy được tượng rồi, mô phỏng ở nơi tượng mà mỗi tượng nào thành mỗi hình ấy, dụng tròn mà nên tròn, dụng vuông mà nên vuông, cho đến dài vắn lớn nhỏ, rộng hẹp cao thấp, tất thảy mỗi hình, thành mỗi đồ thức, bây giờ mới gọi bằng Khí.

Khí chính là những giống hình nhi hạ, cũng có thể gọi là vật chất. Thánh nhân có óc khai vật thành vụ, mới chế tạo những khuôn mẫu của khí ấy mà làm đồ dùng cho người ta, ấy gọi bằng Pháp.

Nhân tượng mà nảy ra khí, lại tùy khí mà thành ra pháp, khi đã có khí, có pháp rồi, tất nhiên tiện lợi cho người ta dùng ở khi ra khi vào. Nhưng những loài khí dụng đó, há phải của riêng gì mỗi người một nhà đâu, thiệt là khí dụng chung của toàn loài người, mà tất thảy nhân dân, ai ai cũng dùng được nó, dầu không cánh mà bay khắp bốn phương, dầu không chân mà chạy khắp thiên hạ, khí dụng vạn năng đến như thế, mới gọi bằng Thần.

Tiết này khởi thủ hai chữ Càn, Khôn, quy kết lấy một chữ Thần. Càn, Khôn là nguyên thỉ của Thần, Thần là diệu dụng của Càn, Khôn. Vì có Càn, Khôn mà nảy ra cáp tịch. Vì cáp tịch mà nảy ra có biến thông; vì biến thông mà thấy được tượng hình; vì có tượng hình mà tạo ra được khí pháp; đã có khí pháp mới kết quả được lị dụng xuất nhập dân hàm dụng chi.

Đã lị dụng xuất nhập, mà lại dân hàm dụng chi, mới thiệt là Thần thánh đạt ư cực điểm.

Xem như khoa học ở ngày nay, tiềm đĩnh đi được ở dưới bể, phi thuyền bay được ở trên trời, luân thuyền khí xa dạo khắp cả thủy lục ở trên địa cầu, lị dụng xuất nhập chẳng gì rõ ràng hơn thế, bảo họ là thần thánh e cũng không phải quá đáng. Nhưng chỉ tiếc vì những khí dụng đó chỉ là làm lị ích cho đại tư bản, mà chưa bao giờ thấy được dân hàm dụng chi, công dụng chữ Thần té ra quá chật hẹp, trái với chữ Thần ở trong Dịch lắm.

Sơ đồ cáp tịch, biến thông, tượng, khí, pháp, thần
Cáp hộ là Khôn, tịch hộ là Càn; một đóng một mở là biến, qua lại không cùng là thông; rồi thành tượng, khí, pháp, và thần – lợi dụng xuất nhập, dân hàm dụng chi. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Chương thứ mười hai – 第十二章

Chương này năm tiết khuyết, cụ Phan chỉ lược dịch hai tiết.

Tiết thứ tư – 第四節

Hình nhi thượng giả, vị chi đạo, hình nhi hạ giả, vị chi khí; hóa nhi tài chi, vị chi biến, suy nhi hành chi, vị chi thông, cử nhi thố chi thiên hạ chi dân, vị chi sự nghiệp.
形而上者謂之道,形而下者謂之器;化而裁之謂之變,推而行之謂之通,舉而錯之天下之民謂之事業。

Tiết này chia làm năm câu dài, nói tóm lại chỉ có năm chữ: Đạo, Khí, Biến, Thông, Sự nghiệp.

Chữ Đạo, chữ Khí thuộc về phần tự nhiên; chữ Biến, chữ Thông thuộc về phần đương nhiên.

Nhân ở tự nhiên mà nảy ra đương nhiên, thời gọi bằng Sự nghiệp.

Nguyên thuộc về phần tự nhiên, vẫn không lấy gì phân biệt được. Nhưng ở trong nhất lí mà phải phân biệt ra hai danh: cái lí hình nhi thượng thời gọi bằng Đạo, công dụng hình nhi hạ thời gọi bằng Khí.

Đặt ra tên kêu, thời đạo với khí vẫn có khác nhau, nhưng trùm bọc vào trong một chữ hình thời lại in như nhau. Sở dĩ khác nhau, vì chữ Thượng, chữ Hạ, nghĩa là: tự khi đã có hình mà trở lên mãi, thời gọi bằng Đạo; tự khi đã có hình mà trở xuống mãi, thời gọi bằng Khí. Nói cho đúng, đạo là lí vô hình là vật hữu tượng, sở dĩ phân biệt nhau, là ở trước khi vô hình, có thể gọi bằng Tiên thiên, tức là đạo, ở sau khi hữu hình, có thể gọi bằng Hậu thiên, tức là Khí.

Thuộc về phần đạo, vẫn không hình tích gì thấy được, nên nói rằng: Hình nhi thượng giả vị chi đạo.

Thuộc về phần khí, thời đã có hình tích mà trông thấy rõ ràng, nên nói rằng: Hình nhi hạ giả vị chi khí.

Nhưng nói tóm lại, nhị danh mà gốc vẫn nhất lí, có đạo mới đẻ ra khí, có khí mới chứng được đạo, Thí dụ vào thân người ta, tai biết nghe, mắt biết thấy, miệng biết nói, đó là Khí, mà thuộc về sau khi hữu hình rồi. Nhưng tai vì sao mà hay nghe, mắt vì sao mà hay thấy, miệng vì sao mà hay nói. Tất có lí sở dĩ hay nghe, hay thấy, hay nói, lí sở dĩ đó mà không sao mà mô tả được. Đó chính là đạo mà đẻ ra khí. Vô luận việc gì vật gì tất trước có cái đạo, mà sau sinh ra vật ấy, việc ấy.

Sơ đồ hình nhi thượng là đạo, hình nhi hạ là khí
Hình nhi thượng là đạo (lý vô hình, tiên thiên), hình nhi hạ là khí (vật hữu tượng, hậu thiên); hoá mà cắt là biến, suy mà làm là thông, đặt vào dân là sự nghiệp. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Nhưng đạo không phải là vật chết, cũng không phải giống nằm trơ hoài. Vì thế mà phải có danh bằng biến. Biến là làm sao? Là nhân ở đạo tự nhiên, tùy mỗi việc mỗi vật chế hóa mà cắt xén cho nó, khiến cho thành sắc thành hình, thành các công dụng; đó gọi bằng Biến. Nên nói rằng: Hóa nhi tài chi, vị chi biến.

Tỉ như: Chung một khí đó, nhưng có lúc phải đổi cũ làm mới, có lúc khuôn vuông phải làm ra tròn, ấy tức là Biến, mà biến đó, chính là tác dụng của Đạo.

Nhưng mà tác dụng của Đạo chẳng phải một lần biến mà rồi.

Lại thường nhân một việc này mà suy cho đến tất thảy việc khác; nhân một vật này mà suy cho đến tất thảy vật khác, khiến cho việc nào việc nấy cũng trơn chảy, vật nào vật nấy cũng hoàn thành; kết quả thời sự sự vật vật thảy là công dụng của đạo hữu hành khắp nơi, đó là Suy nhi hành chi, vị chi thông.

Chữ Suy dính với chữ Hóa, chữ Hành dính với chữ Tài, chữ Thông dính với chữ Biến; chữ Biến là thủ đoạn, chữ Thông là công hiệu. Muốn thông phải biến, có biến mới thông, mà rặt là tác dụng ở trong đạo.

Tỉ như: Hành ở nhất thân, suy ra đến nhất gia; hành ở nhất gia, lại suy đến nhất quốc; hành ở nhất quốc, lại suy rộng đến cả thiên hạ.

Khi đã suy rộng ra đến cả thiên hạ rồi, lại mới có danh bằng sự nghiệp. Nhưng mà sự nghiệp đó, há phải vay mượn ở ngoài đạo đâu, chẳng qua lấy ở đạo mà biến thông như trước kia, cất mà đặt vào người thiên hạ. Thế thời gọi bằng sự nghiệp mà thôi. Nên lại nói rằng: Cử nhi thố chi thiên hạ chi dân vị chi sự nghiệp.

Nói tóm lại, đạo là mẹ đẻ của sự nghiệp, sự nghiệp là con của đạo, nếu có đạo mà không phát triển làm sự nghiệp, thời đạo đó là đạo chết. Có sự nghiệp mà không căn bản ở đạo, thời sự nghiệp đó là sự nghiệp giả. Còn như nghĩa hai chữ Sự nghiệp, thời một giống mà vẫn có trước sau; Nghiệp chưa hoàn thành thời gọi bằng Sự; Sự đã kết thúc thời gọi bằng Nghiệp.

Tranh năm được mùa tuyết đúng thời của Chu Văn Cảnh, tranh công cộng
Chu Văn Cảnh 周文靖 (đời Minh), Phong niên thời tuyết – cảnh dân an vui ngày tuyết, gợi "cử nhi thố chi thiên hạ chi dân, vị chi sự nghiệp". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tiết thứ bảy – 第七節

Hóa nhi tài chi, tồn hồ biến; suy nhi hành chi, tồn hồ thông; thần nhi minh chi, tồn hồ kì nhân; mặc nhi thành chi, bất ngôn nhi tín, tồn hồ đức hạnh.
化而裁之存乎變,推而行之存乎通,神而明之存乎其人,默而成之,不言而信,存乎德行。

Trên ấy đã nói diệu dụng của đạo, nhưng sở dĩ thấy được diệu dụng, thời cốt ở biến thông; mà sở dĩ biến, sở dĩ thông, vì sao mà biết được, vì xem ở nơi công việc làm nên biến thông. Vì hay hóa nhi tài chi, nên cách biến mới vô tận, vì hay suy nhi hành chi, nên cách thông mới bất cùng, nên lại nói tráo lại hai câu rằng. Lấy chữ Tồn hồ, đổi hai chữ Vị chi, nghĩa là cách biến thông, tùy đạo Dịch mà còn mãi mãi vậy.

Tuy nhiên diệu dụng của đạo vẫn hay như thế, do ở đạo mà đẻ ra khí, nhân có khí mà hay biến thông, nhân biến thông, mà có sự nghiệp. Thế là rất toàn, dụng rất lớn.

Nhưng há phải cậy công ở Quái, Hào, mượn sức ở Từ, Tượng mà được đâu. Sách không thể chép hết được lời, lời không thể miêu tả hết được ý, làm sao mà thấy được diệu dụng của Dịch đạo rư?

Than ôi! Đạo tất phải gửi ở người, nên lại có người mới gánh được đạo. Nếu chỉ câu nệ ở nét vạch, phụ họa ở nơi lời suông, thời Dịch lí chỉ ở nơi bộ sách, lấy đâu mà làm được biến thông cử thố nữa rư? Nên lại nói rằng: Thần nhi minh chi, tồn hồ kì nhân, nghĩa là: thiêng liêng mà sáng tỏ được đạo ấy cốt nhờ ở người.

Người đó là ai? Là người có đức hạnh. Đức hạnh thời nên như thế nào? Tinh thành thông với trời đất, nhân tri hợp với Thánh hiền, bắt chước được Càn mà dị tri, bắt chước được Khôn mà giản năng. Đức chứa ở trong lòng, mà không thấy được hình tích động tác.

Hạnh tu ở bản thân, mà không cần ở miệng lưỡi phô bày, im lặng mà thấy nên, chẳng nói mà người tin, đức hạnh được như thế, chính là hạng người thần nhi minh chi đó vậy.

Tranh ngồi một mình bên suối của Phạm Khoan, tranh công cộng
Phạm Khoan 范寬 (Bắc Tống), Khê sơn độc toạ – người lặng ngồi giữa núi khe, gợi "mặc nhi thành chi, bất ngôn nhi tín, tồn hồ đức hạnh". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Chương này là chương mười hai, ở cuối cùng hệ từ Thượng truyện, mà Thánh nhân kết thúc lấy hai câu: Tồn hồ kì nhân, tồn hồ đức hạnh.

Xem đó thời chúng ta muốn làm sự nghiệp Dịch, há phải đọc hết sáu mươi tư quẻ, xem hết lời Thượng, Hạ nhị Kinh, mà làm nổi công việc dụng Dịch hay sao?

Thầy Dương Thành Trai có nói rằng: Dịch có ba thứ: một là Dịch ở trời; hai là Dịch ở vở; ba là Dịch ở người.

Thiên tôn địa ty, Càn Khôn định hĩ, đó là Dịch ở trời.

Thư bất tận ngôn, ngôn bất tận ý, đó là Dịch ở vở.

Tồn hồ kì nhân, tồn hồ đức hạnh, đó là Dịch ở người.

Chúng ta nếu tấn đức tu nghiệp được như Càn, hậu đức tái vật được như Khôn, thiện thiện cải quá được như Ích, trừng phẫn trất dục được như Tổn; tất có ngày bước tới địa vị Thánh nhân.

Lúc bây giờ mặc nhi thành chi, bất ngôn nhi tín, thời Dịch ở người tức là Dịch ở trời, mà Dịch ở trời tức là Dịch ở người. Những sự nghiệp đó chẳng cần phải tìm đến Dịch ở vở. Ý Thánh nhân lấy hai câu trên ấy, kết thúc Hệ từ Thượng truyện là hy vọng với người học Dịch biết chừng nào!!!

Sơ đồ ba thứ Dịch: Dịch ở trời, ở vở, ở người
Ba thứ Dịch theo lời Dương Thành Trai: Dịch ở trời, Dịch ở vở, Dịch ở người – đức hạnh thành thì Dịch ở người tức Dịch ở trời. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Câu "hình nhi thượng vị chi đạo, hình nhi hạ vị chi khí" là chỗ phân biệt lý và hình. Phong Thuỷ Liên Hoa cũng dạy: hình là gốc để định cục, lý khí là phần số – "Định cục là dựa vào hình, còn lý khí thì dựa vào số" (Thầy Vũ Giới). Thấy được hình mà không thấu đạo thì mù quáng; nói đạo mà bỏ hình thì suông.

Lời kết "tồn hồ kì nhân, tồn hồ đức hạnh" – Dịch còn hay mất là ở người – cũng là điều Thầy Vũ Giới nhắc học trò: "Giới dẫn đầu các pháp", phong thuỷ là đạo, học – nghiên cứu – tu tập phải song hành; theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.

Bài trước: Hệ Từ thượng – Chương 8–10 Cực thâm nghiên cơ. Bài sau: Hệ Từ hạ – Chương 1–6 Thiên địa chi đại đức viết sinh. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

"Khai vật thành vụ" nghĩa là gì? – 開物成務

Cụ Phan giảng: Dịch để mở mang trí chí loài người (khai vật) và tạo thành muôn việc cho thiên hạ (thành vụ). Dân trí khai thì đi vào đường lợi dụng hậu sinh, dân chí thông thì việc cách cũ đổi mới đều hanh thông.

"Thần võ nhi bất sát" là thế nào? – 神武不殺

Dùng uy võ một cách thần diệu mà không cốt giết người: thủ đoạn có lúc dùng hình mà mục đích là không dùng hình, giết một người để muôn người được sống. Cụ Phan dẫn vua Thang đánh Kiệt mà dân nước Hạ mừng như hạn gặp mưa.

"Hình nhi thượng vị chi đạo, hình nhi hạ vị chi khí" nghĩa là gì? – 形而上者謂之道

Từ chỗ có hình trở lên – lý vô hình, tiên thiên – gọi là đạo; từ chỗ có hình trở xuống – vật hữu tượng, hậu thiên – gọi là khí. Hai tên mà một lý: có đạo mới đẻ ra khí, có khí mới chứng được đạo, như tai nghe mắt thấy là khí, còn cái lý khiến tai nghe được là đạo.

Biến, thông, sự nghiệp khác nhau ra sao? – 變通事業

Hoá mà cắt xén cho thành dụng là biến (thủ đoạn); suy từ việc này ra việc khác cho trơn chảy là thông (công hiệu); đem biến thông ấy đặt vào dân thiên hạ là sự nghiệp. Cụ Phan nói đạo là mẹ của sự nghiệp; có đạo mà không thành sự nghiệp là đạo chết.

"Dịch ở trời, Dịch ở vở, Dịch ở người" là gì? – 三易

Theo Dương Thành Trai: "Thiên tôn địa ti, Càn Khôn định hĩ" là Dịch ở trời; "thư bất tận ngôn, ngôn bất tận ý" là Dịch ở vở; "tồn hồ kì nhân, tồn hồ đức hạnh" là Dịch ở người. Đức hạnh thành thì Dịch ở người tức Dịch ở trời.

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Hệ Từ thượng truyện, chương thứ mười một và mười hai (bản in trang 687–694; cụ Phan lược dịch ba tiết chương 11 và hai tiết chương 12). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Cuối chương mười hai, bản in ghi "trừng phạn trất dục", đã sửa thành "trừng phẫn trất dục" (懲忿窒欲). Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.

Từ khoá: hình nhi thượng vị chi đạo · hệ từ thượng truyện · khai vật thành vụ · kinh dịch phan bội châu · đạo và khí · phong thủy

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…