💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Hệ Từ thượng 繫辭上傳 – Chương 5–7 Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Hệ Từ thượng 繫辭上傳 – Chương 5–7 Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo

Hệ Từ thượng truyện chương thứ năm đến thứ bảy trong Kinh Dịch Phan Bội Châu – Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo: chương thứ năm (tám tiết) giảng câu nổi tiếng "nhất Âm nhất Dương chi vị đạo" và chuỗi định nghĩa "chi vị"; bản của cụ Phan ghi chương thứ sáu là "khuyết"; chương thứ bảy (hai tiết) nói Dịch là chỗ Thánh nhân sùng đức, quảng nghiệp. Bài này đăng toàn văn chương này trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu, gồm chính văn Hệ Từ thượng truyện 繫辭上傳 của Khổng Tử (kèm chữ Hán) và lời giảng từng tiết. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Trả lời nhanh: Chương 5 Hệ Từ thượng mở bằng câu "Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo": khắp không gian, thời gian chỉ có âm dương đối nhau và đắp đổi nhau; cái lý khiến có âm dương ấy là đạo, tức thái cực. Người nối lấy đạo thì là thiện, thành được nơi mình thì là tính. Rồi đến chuỗi định nghĩa: phú hữu là đại nghiệp, nhật tân là thịnh đức, sinh sinh là Dịch, thành tượng là Càn, hiệu pháp là Khôn, âm dương bất trắc là thần. Chương 7: tính thành mà giữ mãi là cửa của đạo nghĩa.

Hệ Từ thượng truyện – Chương thứ năm đến thứ bảy – 繫辭上傳・第五至七章

Chương thứ năm – 第五章

Chương này chia làm tám tiết.

Tiết thứ nhất – 第一節

Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo.
一陰一陽之謂道。

Lưu hành ở trong Vũ trụ, chỉ có Âm Dương mà thôi.

Tỉ như: Trong một ngày, thời Trú là Dương, Dạ là Âm. Trong một tháng, nửa tháng trước là Dương, nửa tháng sau là Âm. Trong một năm, Xuân, Hạ là Dương, Thu, Đông là Âm. Lớn đến một vận hội thời thịnh thái là Dương, suy bĩ là Âm; nhỏ cho đến trong một thân, thời khí là Dương, huyết là Âm. Khi mắt trương là Dương, nhắm lại là Âm. Lại nhỏ cho đến một giống vật, khi động tác là Dương, khi nấp nép là Âm. Khi đương sống là Dương, khi đã chết là Âm.

Bao quát hết trong Vũ trụ, tất thảy cả không gian cho đến thì gian, không một chốn nào là không Âm Dương, lại không phút nào là không Âm Dương, chỉ thấy nhất Âm nhất Dương đắp đổi nhau mà thôi.

Những Âm Dương thuộc về phần khí và thuộc về phần hình, vẫn chưa gọi bằng đạo được, nhưng sở dĩ có khí, có hình mà thấy ra được nhất Âm nhất Dương. Đó là cái gì? Chỉ là lí tự nhiên. Vì lí tự nhiên, mà nảy ra sự đương nhiên, đó tức là đạo, nên nói rằng: Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo.

Sơ đồ nhất âm nhất dương: ngày đêm, tháng, năm, vận hội, thân, vật
Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo: từ một ngày, một tháng, một năm, một vận hội đến một thân, một vật – không chỗ nào, không phút nào không có âm dương. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Bốn chữ nhất Âm nhất Dương có hai nghĩa: một nghĩa là Âm Dương tương đối là kể ngang, một nghĩa là Âm Dương đắp đổi nhau là kể dọc. Kể ngang thời phía này là nhất Âm, phía kia là nhất Dương. Như thế là Âm Dương tương đối, kể dọc thời nhất Âm rồi có nhất Dương, nhất Dương rồi có nhất Âm, như thế là Âm Dương đắp đổi vận hành. Đủ hai nghĩa ấy mới giảng đến ba chữ Chi vị đạo. Câu này diệu tại hai chữ nhất, nếu chỉ có Âm hay chỉ có Dương mà thôi thời không phải là đạo. Vì dùng hai chữ nhất cặp nhau mới thành ra nghĩa đối nhau và đắp đổi nhau, mới thấy được nhất Âm nhất Dương gọi bằng đạo.

Chữ đạo đây theo Dịch lí thời đạo là thái cực, tức là sở dĩ làm ra nhất Âm nhất Dương.

Tiết thứ hai – 第二節

Kế chi giả thiện dã, thành chi giả, tính dã.
繼之者善也,成之者性也。

Vì lí nhất Âm nhất Dương đó, trời phú cho người ta, mà người ta thừa tiếp lấy, nguyên đầu chỉ là lành mà thôi. (Chữ Chi là thay chữ Đạo; chữ Giả là thay chữ Nhân).

Câu này chỉ nói về phần tiên thiên, chính là lúc bắt đầu phú dữ nguyên lí cho mình, nên mới nói được chữ Thiện. Đến lúc người ta đã thừa thụ nguyên lí ấy mà thành ra khí với hình mới sinh ra người, lúc bấy giờ là gọi bằng Tính.

Câu ấy nói cả tiên thiên hậu thiên, khi trước lúc chưa sinh là tiên thiên, khi sau lúc đã sinh là hậu thiên, gồm đủ cả tiên thiên, hậu thiên thành ra tính.

Chữ Tính lại dính với chữ Thiện, chữ Kế dính với chữ Đạo, Kế lấy Đạo nên gọi bằng Thiện, thành được Thiện nên gọi bằng Tính.

Sách Trung Dung có câu: Thiên mệnh chi vị tính, chữ Kế đây là kế với thiên mệnh, mà thiên mệnh thời căn bản ở nhất Âm nhất Dương mà sinh ra; đạo là mẹ, tính là con.

Sơ đồ kế chi giả thiện, thành chi giả tính
Đạo (thái cực) → kế chi là thiện (tiên thiên) → thành chi là tính (gồm tiên thiên, hậu thiên) → nhân giả thấy nhân, trí giả thấy trí. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Xưa nay bàn đến chữ Tính, Mạnh Tử chủ trương tính thiện, Tuân Tử thời lại chủ trương tính ác, thầy Đổng Trọng Thư thời nói tính hữu tam phẩm, đến Dương Hùng lại nói tính thiện ác hỗn, chúng ta chiết trung bằng Dịch lí, thời như lời thầy Mạnh Tử có lẽ vô tệ.

Tranh Dung Tất trai của Nghê Toản, tranh công cộng
Nghê Toản 倪瓚 (đời Nguyên), Dung Tất trai đồ – cảnh trong trẻo, tĩnh lặng, gợi chữ tính bản thiện mà cụ Phan cho lời Mạnh Tử là vô tệ. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tiết thứ ba – 第三節

Nhân giả kiến chi, vị chi nhân, tri giả kiến chi vị chi trí, bách tính nhật dụng nhi bất tri, cố quân tử chi đạo, tiễn hĩ.
仁者見之謂之仁,知者見之謂之知,百姓日用而不知,故君子之道鮮矣。

Trên ấy nói đạo với tính, tính chỉ là một phần tử ở trong đạo, toàn thể đạo bao bọc rất lớn, mà công dụng đạo lại tinh vi rất mực, nên người ta biết hết được đạo là rất khó, chỉ duy tùy ở nơi bẩm thụ, ai bẩm thụ về phần dương động nhiều thời làm người nhân giả, ai bẩm thụ về phần âm tĩnh nhiều, thời làm người trí giả.

Vì bẩm thụ có khác nhau, nên óc nghĩ mắt thấy cũng không in nhau, nhân giả thấy là nhân, thời gọi đạo bằng nhân, trí giả thấy là trí, thời gọi đạo bằng trí.

Lại còn một hạng kém hơn nữa, vì bẩm thụ thuộc về khí chất, phần nhiều nói về nhân, họ cũng chẳng thấy ra nhân, nói về trí họ cũng chẳng thấy ra trí.

Vì vậy cho nên đạo của quân tử, thiệt ít người thể nhận cho được đó vậy.

Quân tử chi đạo tức là nhất Âm nhất Dương, đạo vô phân Âm Dương, mà lại đủ cả Âm Dương, bách tính bất tri đã đành. Nhưng nhân giả vì thiên về phần Dương nhiều mà chỉ thấy được nhân, trí giả vì thiên về phần Âm nhiều mà chỉ thấy được trí. Thế thời người biết được toàn thể đạo là ít, nên nói rằng Tiễn hĩ.

Tranh chống gậy dạo núi của Thẩm Chu, tranh công cộng
Thẩm Chu 沈周 (đời Minh), Sách trượng đồ – người chống gậy giữa núi, gợi "bách tính nhật dụng nhi bất tri": ngày ngày ở trong đạo mà không biết. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tiết thứ tư – 第四節

Hiển chư nhân, tàng chư dụng, cổ vạn vật, nhi bất dữ thánh nhân đồng ưu, thịnh đức đại nghiệp chí hĩ tai.
顯諸仁,藏諸用,鼓萬物而不與聖人同憂,盛德大業至矣哉!

Trên ấy đã nói đạo, bây giờ lại lấy Thánh nhân với Thiên địa so đọ nhau, xem ở nơi sinh dục bởi những phần đức phát hiện ra, là gọi bằng Nhân, mà ai cũng thấy được. Đó là hiển chư nhân.

Dò không được cơ biến hóa, lường không được ý mầu nhiệm, muốn suy nghĩ những sự nghiệp ấy, mà không biết tìm vào đâu. Thế là Tàng chư dụng.

Nhân là đức ở trong, mà phát hiện ra ngoài, nên gọi bằng Hiển; Dụng là nghiệp ở ngoài mà thu liễm vào trong, nên gọi bằng Tàng. Hai câu ấy là Thiên địa Thánh nhân in nhau.

Duy Thiên địa thời tự nhiên vô tâm mà cổ động được vạn vật, Thánh nhân thời cốt vô vi mà thôi, nhưng phải có lòng ưu thì mẫn thế, không thể vô tâm như Thiên địa, chỉ chốn ấy là Thiên địa có khác với Thánh nhân, nên nói rằng: Cổ vạn vật nhi bất dữ Thánh nhân đồng ưu. Chữ Ưu đây có ý như "Đại bi" của nhà Phật, Thiên địa cổ vạn vật là xuất ư vô tâm, nên không đồng ưu với Thánh nhân.

Tuy nhiên, một phía thời vô tâm mà thành hóa, một phía thời vô vi mà thành công. Tổng chi, đức thịnh nghiệp lớn đều đạt ư cực điểm, nên lại hợp tán rằng: Thịnh đức đại nghiệp chí hĩ tai.

Tranh ngư phủ ẩn sĩ của Ngô Trấn, tranh công cộng
Ngô Trấn 吳鎮 (đời Nguyên), Khê sơn ngư ẩn – núi sông tự nhiên nuôi muôn vật, gợi "cổ vạn vật nhi bất dữ Thánh nhân đồng ưu". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tiết thứ năm – 第五節

Phú hữu chi vị đại nghiệp, nhật tân chi vị thịnh đức.
富有之謂大業,日新之謂盛德。

Trên ấy nói Thiên địa Thánh nhân, đây nói gộp cả Dịch lí với Thiên địa Thánh nhân, rộng lớn mà không gì trật ra ngoài được, thế là phú hữu biết chừng nào; nên gọi bằng Đại nghiệp.

Càng ngày càng biến hóa nảy nở, lâu dài mà không bao giờ cùng, thế là nhật tân biết chừng nào, nên gọi bằng Thịnh đức.

Nói trái lại, không phải phú hữu, thời không gọi được Đại nghiệp; không phải nhật tân, thời không gọi được Thịnh đức.

Nói tóm lại, vì có phú hữu mới có vốn mà nhật tân được, vì có nhật tân mới có lời mà phú hữu được.

Đại nghiệp thịnh đức vẫn tiếp tục tương sinh, đức có thịnh thời nghiệp mới đại; nghiệp đã đại thời đức lại thịnh thêm, ý nghĩa hai câu vẫn nhất quán.

Tiết thứ sáu – 第六節

Sinh sinh chi vị Dịch.
生生之謂易。

Trên ấy đã nói Dịch lí, bây giờ lại nói gộp cả Dịch lí với Dịch thư.

Vì sao mà gọi bằng Dịch? Vì xem ở trong Vũ trụ, với ở trong Quái hào tượng biến, thấy dương sinh âm, thấy âm sinh dương, cương sinh nhu, nhu sinh cương, đắp đổi nảy nở hoài, không chốn nào cùng, cũng không chốn nào chết, có như thế mới gọi bằng Dịch.

Hai chữ Sinh sinh ý nghĩa rất nhiều, Sinh có nghĩa phản đối với Tử, nói rằng Sinh sinh là không bao giờ Tử.

Sinh lại có nghĩa liên tiếp với chữ Hóa, nói rằng Sinh sinh là hóa mãi mà không cùng; Sinh lại có nghĩa như chữ Sản, nói rằng Sinh sinh là sản xuất mãi mà không cùng.

Ông Lão Tử có nói rằng: Nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật, cũng một lẽ Sinh sinh chi vị Dịch.

Hai chữ Sinh sinh rất đúng với lí Dịch, mà cũng vì có Dịch mới hay Sinh sinh.

Nếu chỉ có một mà thôi, mà không biến Dịch thời lấy gì mà sinh. Nếu chỉ một lần sinh, mà không tiếp tục sinh nữa, thời cũng có đâu mà biến Dịch. Vậy nên chỉ năm chữ ấy, bao bọc hết thảy diệu lí Vũ trụ với Dịch.

Tranh đàn hạc lành của Tống Huy Tông, tranh công cộng
Tống Huy Tông 宋徽宗, Thuỵ hạc đồ – đàn hạc bay lượn không ngừng, gợi "sinh sinh chi vị Dịch": sinh mãi không cùng. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tiết thứ bảy – 第七節

Thành tượng chi vị Càn, hiệu pháp chi vị Khôn.
成象之謂乾,效法之謂坤。

Dịch vẫn bao bọc hết lí Tạo hóa, nhưng ở trong lí Tạo hóa lại bao bọc vào trong Càn, Khôn. Thế nào là gọi bằng Càn? Là lúc bắt đầu chưa có vạn vật, mà khí Càn chủ động gây nên Tượng. Thế là gọi bằng Càn. Lại thế nào là gọi bằng Khôn? Khi vạn vật đã thành Tượng rồi, nhưng mà chưa thành được hình, Khôn mới thừa thuận lấy Càn, mà hiển trình ra các thức khuôn mẫu, làm cho vật nào vật nấy tất thảy thành hình. Thế là gọi bằng Khôn.

Xem ở Thành tượng thời biết đó là Càn suy, ở hiệu pháp thời biết đó là Khôn.

Nên nói rằng: Thành tượng chi vị Càn, hiệu pháp chi vị Khôn.

Tượng, nghĩa là dương mơ màng phảng phất tưởng tượng mà thôi. Tỉ như: Đứa con đương ở lúc phôi thai, gọi bằng Tượng.

Pháp, nghĩa là hình thức đầy đủ, khuôn khổ đã nhất định. Tỉ như: Đứa con đã đầy thai thành hình, mà xuất sản, gọi bằng Pháp.

Thành, nghĩa là mới gây tạo ra, không phải như nghĩa chữ Thành công.

Hiệu, nghĩa là trình bày cho người ta thấy, cũng in như nghĩa chữ Hiệu lực.

Tiết thứ tám – 第八節

Âm Dương bất trắc, chi vị thần.
陰陽不測之謂神。

Diệu dụng ở trong Dịch tức là Thần, nhưng làm sao thời bảo rằng Thần? Trên ấy đã nói rằng: Thần vô phương là vì nhất Âm nhất Dương, biến hóa tác dụng, ở trong Âm mà vẫn có Dương, ở trong Dương mà vẫn có Âm, Âm Dương không nhất định về phương hướng nào. Thế là Âm Dương bất trắc. Vì vậy mà gọi bằng Thần.

Sơ đồ những chữ chi vị: đại nghiệp, thịnh đức, Dịch, Càn, Khôn, Thần
Phú hữu là đại nghiệp, nhật tân là thịnh đức, sinh sinh là Dịch, thành tượng là Càn, hiệu pháp là Khôn, âm dương bất trắc là thần. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Chương thứ sáu – 第六章

Chương thứ sáu: bản in ghi "Khuyết".

Chương thứ bảy – 第七章

Chương này chia làm hai tiết.

Tiết thứ nhất – 第一節

Tử viết, Dịch kì chí hĩ hồ; Phù Dịch, Thánh nhân sở dĩ sùng đức nhi quảng nghiệp dã; trí sùng lễ ti, sùng hiệu thiên, ti pháp địa.
子曰:易其至矣乎!夫易,聖人所以崇德而廣業也。知崇禮卑,崇效天,卑法地。

Dịch thiệt cực điểm tinh diệu đó mà.

Nguyên lai, Dịch lí là Thánh nhân sở dĩ sùng cao được đức, mà rộng lớn được nghiệp đó vậy.

Trí đức thời rất cao, lễ nghi thời khiêm hạ, về phần cao đó là bắt chước theo trời, về phần ti đó là bắt chước theo đất.

Tiết thứ hai – 第二節

Thiên địa thiết vị, nhi Dịch hành hồ kì trung hĩ; thành tính tồn tồn, đạo nghĩa chi môn.
天地設位,而易行乎其中矣。成性存存,道義之門。

Thiên sùng Địa ti, thiết ra vị ở trên dưới, mà Dịch tức khắc có tác dụng ở trong ấy rồi.

Bởi vì Thiên địa chỉ là Âm Dương, mà Âm Dương biến hóa tức là Dịch, Dịch lưu hành ở giữa khoảng trời đất, người ta bẩm thụ được lí ấy, mà thành tính người, thành được tính rồi, lại in như Dịch lí mà Sinh sinh bất tức, như thế là thành tính tồn tồn. Vì có Sinh sinh mới hay tồn tồn; vì tồn tồn mãi mà tính người thành ra một cái cửa cho đạo nghĩa.

Đạo theo đó mà ra, nghĩa theo đó mà vào, nên nói rằng: Đạo nghĩa chi môn. Đạo, là lí vô hình; Nghĩa, là việc hữu hình. Lí ở trong mà việc ở ngoài, đem lí ra mà làm việc, nạp việc vào trong lí, tất phải ở chốn cửa, mà cửa tức là nơi thành tính.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

"Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo" là nền của mọi môn phong thuỷ. Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) dạy: "Không thấu luật âm dương thì đừng hành phong thuỷ!" – nóc với nền, mạch với thuỷ, long với hổ đều là phu thê chính phối; theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, âm dương phải vừa đối nhau vừa đắp đổi nhau mới có sinh khí.

Lời cụ Phan giảng "kể ngang là tương đối, kể dọc là đắp đổi" cũng là hai cách Phong Thuỷ Liên Hoa xét âm dương của một căn nhà: kể ngang là các mặt đối nhau trong không gian (sáng – tối, động – tĩnh), kể dọc là sự thay đổi theo thời gian (ngày – đêm, mùa, vận). Áp dụng cụ thể cho từng nhà phải khảo sát tại chỗ.

Bài trước: Hệ Từ thượng – Chương 4 Dịch dữ Thiên địa chuẩn. Bài sau: Hệ Từ thượng – Chương 8–10 Cực thâm nghiên cơ. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

"Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo" nghĩa là gì? – 一陰一陽之謂道

Cụ Phan giảng: khắp vũ trụ chỉ có âm dương đối nhau (kể ngang) và đắp đổi nhau (kể dọc). Âm dương thuộc khí, thuộc hình thì chưa gọi là đạo; cái lý tự nhiên khiến có một âm một dương ấy mới là đạo, tức thái cực. Câu này hay ở hai chữ "nhất".

"Kế chi giả thiện, thành chi giả tính" giảng thế nào? – 繼善成性

Người nối lấy lý âm dương trời phú, lúc ban đầu (tiên thiên) chỉ là lành, gọi là thiện; đến khi thành khí, thành hình mà sinh ra người thì gọi là tính. Cụ Phan nói đạo là mẹ, tính là con, và lấy Dịch lý mà chiết trung thì thuyết tính thiện của Mạnh Tử là vô tệ.

Vì sao "quân tử chi đạo tiễn hĩ"? – 君子之道鮮矣

Người bẩm thụ dương nhiều thấy đạo là nhân, người bẩm thụ âm nhiều thấy đạo là trí, còn trăm họ ngày ngày dùng mà không biết. Người thấy được toàn thể đạo – đủ cả âm dương – là ít.

"Sinh sinh chi vị Dịch" có ý gì? – 生生之謂易

Âm sinh dương, dương sinh âm, cương sinh nhu, nhu sinh cương, nảy nở hoài không chỗ nào cùng, không chỗ nào chết – đó là Dịch. Cụ Phan dẫn Lão Tử "nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật" cũng cùng một lẽ.

Vì sao bài này không có chương thứ sáu? – 第六章

Trong bản Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, chương thứ sáu Hệ Từ thượng ghi "Khuyết" (thiếu), nên bài đăng đúng như bản in: chương năm rồi đến chương bảy.

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Hệ Từ thượng truyện, chương thứ năm đến thứ bảy (bản in trang 677–683; chương thứ sáu bản in ghi "Khuyết"). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Tiết thứ hai, bản in dẫn Trung Dung "Thiện mệnh chi vị tính", đã sửa thành "Thiên mệnh chi vị tính" (天命之謂性). Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.

Từ khoá: nhất âm nhất dương chi vị đạo · hệ từ thượng truyện · hệ từ chương 5 · kinh dịch phan bội châu · sinh sinh chi vị dịch · phong thủy

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…