Hệ Từ thượng truyện chương thứ tám đến thứ mười trong Kinh Dịch Phan Bội Châu – Cực thâm nghiên cơ: cụ Phan lược dịch bốn tiết chương thứ tám (lời Dịch và cách nghĩ nghị, lời Khổng Tử về hào Cửu Ngũ quẻ Đồng Nhân), chương thứ chín bản in ghi "khuyết", chương thứ mười lược dịch hai tiết về cực thâm, nghiên cơ và chữ thần. Bài này đăng toàn văn chương này trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu, gồm chính văn Hệ Từ thượng truyện 繫辭上傳 của Khổng Tử (kèm chữ Hán) và lời giảng từng tiết. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.
Trả lời nhanh: Chương 8 Hệ Từ thượng nói lời Dịch bao hết việc rất tạp loạn, rất biến động mà không rối; người học Dịch phải "nghĩ chi nhi hậu ngôn, nghị chi nhi hậu động". Khổng Tử giảng hào Cửu Ngũ quẻ Đồng Nhân: quân tử hoặc ra làm, hoặc ở ẩn, hoặc nín lặng, hoặc lên tiếng – hình thức khác mà lòng đồng; "nhị nhân đồng tâm, kì lợi đoạn kim; đồng tâm chi ngôn, kì xú như lan". Chương 10: Dịch là chỗ Thánh nhân cực thâm mà nghiên cơ – thâm thì thông chí thiên hạ, cơ thì thành việc thiên hạ, thần thì không vội mà nhanh, không đi mà đến.
Hệ Từ thượng truyện – Chương thứ tám đến thứ mười – 繫辭上傳・第八至十章
Chương thứ tám – 第八章
Chương này cụ Phan chỉ lược dịch bốn tiết 3, 4, 5, 6.
Tiết thứ ba – 第三節
Ngôn thiên hạ chi chí trách, nhi bất khả ố dã; ngôn thiên hạ chi chí động, nhi bất khả loạn dã.
言天下之至賾而不可惡也,言天下之至動而不可亂也。
Trên ấy chỉ nói về Dịch lí, đây lại nói về sách Dịch, tức là chỉ vào Tượng, Quái, Hào ở trong Dịch. Trong từ Dịch vẫn nói hết thảy những việc rất tạp loạn ở trong thiên hạ, nhưng những việc tạp loạn đó, thảy thâu nạp vào trong Dịch lí, Dịch không thể ghét bỏ mà không nói. (Trách, nghĩa là tạp loạn). Và lại Quái từ, hào từ ở trong Dịch, nói hết thảy những việc rất biến động ở trong thiên hạ, cái việc biến động đó vẫn mỗi việc có mỗi đạo lí rất rõ ràng.
Trên dưới, trước sau, sắp đặt thảy có thứ tự. Dịch chẳng bao giờ sắp bày hỗn loạn. Thế là Ngôn thiên hạ chi chí động, nhi bất khả loạn dã.
Tòng lai, việc trong thiên hạ, hễ nói đến việc rất tạp loạn, thường xui cho người ta sinh chán ghét, duy Dịch thời nói Chí trách nhi bất khả ố. Hễ những việc rất biến động, thời thường khiến người ta phải rối lộn. Duy Dịch thời nói Chí động nhi bất khả loạn.
Dịch từ tinh diệu đến như thế, chúng ta học Dịch thời nên thế nào? Thời nên như ba câu ở tiết dưới.

Tiết thứ tư – 第四節
Nghĩ chi nhi hậu ngôn, nghị chi nhi hậu động, nghĩ nghị dĩ thành kì biến hóa.
擬之而後言,議之而後動,擬議以成其變化。
Chúng ta học Dịch đã thấy được lời Dịch nói, thời hễ một lời nói của chúng ta, tất trước phải cân nhắc ở lời Dịch, mà sau sẽ nói, thời lời mình nói không sai với Dịch lí.
Chúng ta thấy được hào động của Dịch, thời trước khi ta toan động làm việc, phải bàn bạc nghiên cứu về cách động của Dịch, mà sau sẽ động, thời việc mình động không sai với Dịch lí.
Nghĩ nghị như thế, nhất ngôn mà tất có nghĩ bằng Dịch, nhất động mà tất có nghị bằng Dịch, là cốt để cho thành những công việc biến hóa của đời mình. (Chữ Nghĩ: so sánh; chữ Nghị: bàn xét).
Tổng chi, là bắt chước theo Dịch. Chữ Biến hóa ở mấy chương trên là biến hóa thuộc về phần Dịch. Chữ Biến hóa ở đây, là biến hóa thuộc về phần ở người học Dịch. Vậy nên trích cử ra lệ bảy hào như sau này.
Tiết thứ năm – 第五節
Cửu Nhị quẻ Trung Phu đã phụ trên hào từ rồi. Duy Cửu Ngũ quẻ Đồng Nhân dịch riêng ra đây, để cho hiểu một cách nghĩ nghị là như thế.
Tiết thứ sáu – 第六節
Đồng nhân, tiên hào đào nhi hậu tiếu; Tử viết, quân tử chi đạo, hoặc xuất, hoặc xử, hoặc mặc, hoặc ngữ, nhị nhân đồng tâm, kì lợi đoạn kim, đồng tâm chi ngôn, kì xú như lan.
同人,先號咷而後笑。子曰:君子之道,或出或處,或默或語。二人同心,其利斷金;同心之言,其臭如蘭。
Nguyên Cửu Ngũ quẻ Đồng Nhân, hào từ nói rằng: Đồng nhân, tiên hào đào nhi hậu tiếu.
Nguyên nghĩa là chỉ Cửu Ngũ với Lục Nhị trước bị trở cách mà sau lại ngộ hợp. Nhưng ở đây đức Khổng thích nghĩa lại lấy một nghĩa khác mà nói rằng: Cũng là đạo quân tử thảy, nhưng đạo lại cốt ở nơi tâm, mà không cần ở nơi tích. Tâm là tinh thần, mà tích là hình thức, tích đồng mà tâm dị, thế không phải là đạo quân tử tích dị mà tâm đồng mới là đạo quân tử. Vậy nên có kẻ ra làm việc đời, có kẻ ở an một chốn, có kẻ nín lặng mà làm thinh, có kẻ chuông mõ cảnh tỉnh người.
Theo phần hình thức mà nói, thời Xuất với Xử, Mặc với Ngữ, vẫn thảy khác nhau, nhưng cách khác nhau đó chỉ vì Thì với Vị có khác nhau mà thôi, còn đến như tâm sự của hai người in như nhau một hệt. Nếu đổi thay Thì với Vị của hai người, thời người kia tất cũng như người này; bởi vì hai người vẫn đồng một lòng.

Lòng đã đồng rồi, thời Xuất, Xử, Mặc, Ngữ khác nhau mặc dầu, mà lợi ích về đồng tâm mà được đó, kiên quyết không biết đến chừng nào, dầu có cả đoạn sắt chen ngăn cũng có thể cắt đứt được. Vả lại, những lời lẽ của người đồng tâm nhả ra mùi thơm tho đậm đà, thấm thía, dầu như bông lan, cũng chỉ thế mà thôi.

Đoạn kim, Xú lan là nói hiệu quả của Đồng tâm. Đồng tâm là lợi khí rất gớm ghê, dầu sự thế đến thế nào cũng không có thể ngăn đón được mà lại mùi lời nói của người đồng tâm chẳng ngọt ngào mà không bao giờ chán, chẳng não nùng mà người càng say. Nếu thiệt như thế, lẽ nào có trước hào đào mà sau mới tiếu rư?
Thích nghĩa hào như hệ từ đây, là kì diệu tuyệt, hào từ chỉ có chữ Hào đào, chữ Tiếu, tình hình có khác nhau. Thánh nhân nhân đó mà phát sinh ra nghĩa Xuất, Xử, Mặc, Ngữ khác nhau, quy kết lấy Đồng tâm để giải thích chữ Đồng nhân, khiến cho chúng ta biết, muốn làm sự nghiệp đồng tâm, nếu chỉ việc đồng mà tâm bất đồng, thời sự nghiệp đồng nhân chẳng bao giờ tới, e chỉ nghe hào đào mà không bao giờ tiếu.
Thánh nhân học Dịch theo lời cũ mà phát minh nghĩa mới là như thế. Nếu chúng ta chỉ keo gắn vào mặt chữ, mà không nảy ra được nghĩa mới, thời không phải là óc học Dịch.

Còn năm hào: Sơ Lục quẻ Đại Quá; Cửu Tam quẻ Khiêm; Thượng Cửu quẻ Càn; Sơ Cửu quẻ Tiết; Lục Tam quẻ Giải, thảy là phụ dịch vào trên Kinh văn rồi.

Chương thứ chín – 第九章
Chương thứ chín: bản in ghi "Khuyết".
Chương thứ mười – 第十章
Chương này cụ Phan lược dịch hai tiết.
Tiết thứ năm – 第五節
Phù Dịch, thánh nhân chi sở dĩ cực thâm nhi nghiên cơ dã.
夫易,聖人之所以極深而研幾也。
Tiết thứ sáu – 第六節
Duy thâm dã, cố năng thông thiên hạ chi chí; duy cơ dã, cố năng thành thiên hạ chi vụ; duy thần dã, cố bất tật nhi tốc, bất hành nhi chí.
唯深也,故能通天下之志;唯幾也,故能成天下之務;唯神也,故不疾而速,不行而至。
Hai tiết này tổng cộng bốn câu dài, nhưng cốt yếu chỉ có hai chữ: Thâm và Cơ. Nên nói rằng: Dịch là để làm gì? Là một thứ tài liệu của Thánh nhân sở dĩ cực thâm mà nghiên cơ.
(Thâm là diệu lí rất sâu kín, phản đối với chữ Thiển).
Đạo lí trong thiên hạ có tinh có thô, hễ tinh thời thâm, hễ thô thời thiển. Nếu không cực đến thâm, mà chỉ xem ở nơi thô thiển, thời nhân tình thế thái, hiểm hóc hơn sơn xuyên, biến huyễn hơn mây gió, chỉ những thô thiển, thời làm sao không thấu được tình ý của thiên hạ rư? Vậy nên, nói rằng: Duy thâm dã, cố năng thông thiên hạ chi chí. Thánh nhân có khi chân không ra khỏi cửa ngẫm nghĩ trong một phút đồng hồ, mà thông thấu hết cả tình trạng của nhân gian, khai thông được việc bế tắc cho thiên hạ, chỉ vì cực thâm mà thôi.

Chúng ta xem câu ấy thời biết được những hạng người thô thiển, chẳng làm sao thông được chí của thiên hạ. Đó là nói về phần cực thâm.
Đây lại nói về phần nghiên cơ, việc ở trong thiên hạ mênh mông như bể, tán loạn như mù, nhưng mà đắc thất cát hung, mỗi một việc gì tất có một trầm triệu của việc ấy, khi đắc thất cát hung chưa giò ra mối, thời trầm triệu tại rất lờ mờ, đó là gọi bằng Cơ.
Nghiên cho ra được Cơ, thời đắc thất cát hung có thể biết trước. Đã biết trước, thời việc gì cát với đắc thời ta làm, việc gì hung với thất thời ta tránh. Như thế, thời việc thiên hạ có gì thất bại nữa rư? Nên nói rằng: Duy cơ dã, cố năng thành thiên hạ chi vụ.
Bởi vì, khi cơ họa chưa lộ, mà ta đã ngừa trước, cơ phúc chưa trình, mà ta đã rước trước, thành được vụ của thiên hạ chính là hiệu quả của hai chữ Nghiên cơ.
Chúng ta xem câu ấy, thời biết được muốn làm một việc gì, mà chờ đến lúc việc đã thấy rồi, thời việc đó chắc không thành.
Vậy nên, Cực thâm nghiên cơ, thực là diệu dụng của Thánh nhân, mà cũng là diệu dụng của Dịch.
Nhưng Dịch vì sao mà được như thế. Bởi vì, Dịch là Thần, duy có Thần mới biến hoá bất trắc, duy có Thần mới tác dụng vô cùng. Vậy nên, không thấy vội vàng hấp tấp mà tự nhiên lanh chóng không chờ bôn tẩu rối ren, mà tự nhiên đến nơi. Nên lại nói tóm một câu rằng: Duy thần giả, cố bất tật nhi tốc, bất hành nhi chí. Tật, nghĩa là gấp nóng, lẽ thường vẫn có tật mới tốc, bây giờ lại nói rằng: Bất tật nhi tốc.
Tòng lai, sở dĩ tật, vì tại dục tốc, nhưng dục tốc thời lại bất đạt, Thánh nhân hiểu như thế, mà chúng ta cũng nhiều người hiểu như thế. Nhưng mà lỗi vì tật mà sinh ra chậm là tại sao? Là vì, tại chúng ta không cực được thâm, không nghiên được cơ, nên vội vàng lụp chụp, đến nỗi ngộ sự thất thì, càng muốn chóng, càng sinh ra chậm trễ; duy Thánh nhân cực được thâm, nghiên được cơ, nên thung dung mà ứng được cơ hội, lặng lẽ mà tìm được mối manh, tự mắt người thường xem, thời chỉ thấy bất tật nhưng càng bất tật bao nhiêu, thời lại tốc bấy nhiêu, đúng với thì giờ, nhằm với trình độ. Nếu những việc người khác tích luỹ năm tháng mà không xong, Thánh nhân chỉ trong một giây phút mà kiến hiệu. Đó chẳng phải là bất tật nhi tốc hay sao.
Đã bất tật nhi tốc như thế, thời có khi một tờ giấy bay ra mà sấm vang bốn bể, một câu nói truyền xuống mà hưởng ứng khắp vạn phương, cần gì mình phải thân đi mà sau tới nơi rư? Đó lại là Bất hành nhi chí.
Được như ba câu trên ấy, mới gọi bằng thần. Thần là bản thể thâm cơ là tác dụng, cực thâm nghiên cơ là đạo nhân, thông chí, thành vụ là kết quả.
Bất tật nhi tốc, bất hành nhi chí, là chứng minh diệu dụng của thần. Chữ thần đây là chỉ vào Dịch với Thánh nhân, không phải thần là quỷ thần.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Chữ "cơ" ở chương 10 – cái mầm còn lờ mờ trước khi cát hung lộ ra – rất gần với cách Thầy Vũ Giới dạy nhìn nhà: thấy dấu hiệu nhỏ của khí bị tắc, bị xung từ sớm thì sửa nhẹ mà hiệu quả; đợi việc lộ rồi mới lo thì đã muộn. Phong Thuỷ Liên Hoa gọi đó là nhãn pháp, phải luyện lâu và học trực tiếp.
Lời "nghĩ chi nhi hậu ngôn, nghị chi nhi hậu động" cũng là nếp làm việc của người hành phong thuỷ: xét kỹ hình thế, đối chiếu với nguyên lý gốc – theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục – rồi mới nói với gia chủ, mới động thổ sửa nhà. Áp dụng cho từng nhà phải khảo sát tại chỗ.
Bài trước: Hệ Từ thượng – Chương 5–7 Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo. Bài sau: Hệ Từ thượng – Chương 11–12 Hình nhi thượng vị chi đạo. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
"Nhị nhân đồng tâm, kì lợi đoạn kim" xuất xứ từ đâu? – 二人同心
Câu này là lời Khổng Tử trong Hệ Từ thượng, giảng hào Cửu Ngũ quẻ Đồng Nhân "tiên hào đào nhi hậu tiếu". Hai người đồng lòng thì sức sắc cắt đứt được sắt; lời của người đồng lòng thơm như hoa lan.
Vì sao Khổng Tử nói "hoặc xuất, hoặc xử, hoặc mặc, hoặc ngữ"? – 或出或處
Cụ Phan giảng: đạo quân tử cốt ở tâm chứ không cốt ở tích (hình thức). Người ra làm việc, người ở ẩn, người im lặng, người lên tiếng khác nhau chỉ vì Thì và Vị; đổi chỗ cho nhau thì người kia cũng như người này, vì lòng vẫn một.
"Nghĩ chi nhi hậu ngôn, nghị chi nhi hậu động" dạy điều gì? – 擬之而後言
Học Dịch thì mỗi lời nói phải cân nhắc với lời Dịch rồi mới nói, mỗi việc làm phải bàn xét theo cách động của Dịch rồi mới làm. Nghĩ là so sánh, nghị là bàn xét – để thành những biến hoá trong đời mình.
"Cực thâm nghiên cơ" nghĩa là gì? – 極深研幾
Thâm là lý sâu kín, cơ là mầm triệu lờ mờ trước khi đắc thất cát hung lộ ra. Cực thâm thì thông được chí thiên hạ; nghiên được cơ thì biết trước mà làm điều cát, tránh điều hung, nên thành được việc thiên hạ.
"Bất tật nhi tốc, bất hành nhi chí" là thế nào? – 不疾而速
Không vội mà nhanh, không đi mà đến. Cụ Phan giảng: người thường vì muốn nhanh mà vội, vội thì hỏng việc; Thánh nhân cực thâm nghiên cơ nên thong thả mà ứng đúng cơ hội. Chữ thần ở đây chỉ Dịch và Thánh nhân, không phải quỷ thần.
Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới
Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Hệ Từ thượng truyện, chương thứ tám đến thứ mười (bản in trang 683–687; cụ Phan lược dịch chương 8 và 10, chương 9 bản in ghi "Khuyết"). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Cuối chương mười, bản in ghi "Bất tận nhi tốc, bất thành nhi chí", đã sửa thành "Bất tật nhi tốc, bất hành nhi chí". Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.









