Hệ Từ thượng truyện chương thứ hai và thứ ba trong Kinh Dịch Phan Bội Châu – Thiết quái quan tượng: hai chương ngắn nói về lời trong Kinh: Thánh nhân đặt quẻ, xem tượng, buộc lời để rõ cát hung; nghĩa của các chữ cát, hung, hối, lẫn, vô cựu; sáu hào là đạo Tam cực; và quân tử khi ở yên, khi động thì học Dịch thế nào. Bài này đăng toàn văn chương này trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu, gồm chính văn Hệ Từ thượng truyện 繫辭上傳 của Khổng Tử (kèm chữ Hán) và lời giảng từng tiết. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.
Trả lời nhanh: Chương 2 (7 tiết) và chương 3 (5 tiết) Hệ Từ thượng giải "thông lệ" của lời quẻ, lời hào. Cát hung là tượng của đắc thất; hối lẫn là tượng của lo lắng, e ngại – việc lỗi nhỏ; vô cựu là khéo vá lỗi. Sáu hào chia Tam tài: Sơ Nhị là đất, Tam Tứ là người, Ngũ Thượng là trời. Quân tử lúc ở yên thì xem tượng, ngẫm lời; lúc động thì xem biến, ngẫm lời chiêm – nên "tự thiên hựu chi, cát vô bất lợi".
Hệ Từ thượng truyện – Chương thứ hai và thứ ba – 繫辭上傳・第二、三章
Chương thứ hai – 第二章
Chương này chia làm bảy tiết.
Tiết thứ nhất – 第一節
Thánh nhân thiết quái, quan tượng, hệ từ yên; nhi minh cát hung.
聖人設卦觀象,繫辭焉而明吉凶。
Tiết này nói về lời trong Kinh, Thánh nhân đặt ra quẻ. Xem ở Tượng quẻ, ở dưới Quái hào lại hệ vào từ, để cho tỏ rõ lẽ tốt, xấu.

Tiết thứ hai – 第二節
Cương nhu tương thôi, nhi sinh biến hóa.
剛柔相推而生變化。
Cương là Dương, nhu là Âm, Âm Dương đến khi vạch thành Quái hào thời là hữu hình, nên thường thường dời đẩy nhau, mà sinh ra biến hóa.
Tiết thứ ba – 第三節
Thị cố, cát hung giả, đắc thất chi tượng dã, hối lẫn giả, ưu ngu chi tượng dã.
是故吉凶者,失得之象也;悔吝者,憂虞之象也。
Vì Quái hào có biến hóa mà hình hiện ra Tượng. Vì hình hiện ra Tượng, Dịch mới nhân đó mà nảy ra từ, từ có cát hung là tượng thuộc về đắc thất. Do có tượng đắc mà sinh ra cát, do có tượng thất mà sinh ra hung. Từ lại có hối, lẫn, là tượng thuộc về ưu ngu, ưu ngu tuy chưa đến nỗi hung, nhưng cũng chẳng phải cát. Nếu biết hối thời chuyển hung làm cát, không biết hối thời tất mắc lấy lẫn, lẫn thời cát xoay ra hung.
Hai chữ Ưu ngu có hai nghĩa: Ưu, là lo lắng trong lòng; Ngu, là e né ở phía ngoài. Ưu ngu là cơ quan sinh ra hối lẫn, lại là cơ quan sinh ra cát hung, bốn chữ đó tuần hoàn đắp đổi nhau, vì lẫn rồi tất nhiên hung, đã hung tất nhiên hối, biết hối lại xoay đến cát. Tiết này là dạy cho ta cách xem từ.

Tiết thứ tư – 第四節
Biến hóa giả, tấn thối chi tượng dã, cương nhu giả, trú dạ chi tượng dã.
變化者,進退之象也;剛柔者,晝夜之象也。
Nhu hóa ra cương, vì nhu thối cực mà tiến, cương biến ra nhu, vì cương tiến cực mà thối; cương thuộc về phần tích cực, nên nhu hóa làm cương là tiến lên, nhu thuộc về phần tiêu cực, nên cương biến ra nhu là thối lùi. Nên nói rằng: Biến hóa giả tấn thối chi tượng dã.
Cương nhu biến hóa ở Dịch lí thời chứng nghiệm vào đâu, rất rõ ràng là chứng nghiệm vào ngày đêm.
Về phần khí Âm dụng sự, là nhu là ban đêm, nhưng từ nửa đêm giờ Tý sắp đi, thời nhu hóa ra cương mà thành ban ngày; về phần khí Dương dụng sự, là cương là ban ngày, nhưng từ nửa ngày giờ Ngọ sắp đi, thời cương biến ra nhu mà thành ban đêm. Vậy nên nói rằng: Cương nhu giả trú dạ chi tượng dã.

Tiết thứ năm – 第五節
Lục hào chi động, tam cực chi đạo dã.
六爻之動,三極之道也。
Quẻ vạch đến sáu hào, thời mỗi quẻ thành ra sáu vị, hai vị ở đoạn dưới là Sơ, Nhị vi địa; hai vị ở đoạn giữa là Tam, Tứ vi nhân; hai vị ở đoạn trên là Ngũ, Thượng vi thiên.
Xem ở sáu hào, mà đủ biết lí tam tài (Thiên, Địa, Nhân).
Mỗi một tài đủ một lí thái cực. Cực, nghĩa là rất mực, lí của Thiên, Địa, Nhân, đến đây mới rất mực, nên gọi bằng Cực.
Sáu hào động mà biến hóa đó, chính là đạo của Tam cực vậy. Tam cực, nghĩa là chí lí của Tam tài.

Tiết thứ sáu – 第六節
Thị cố, quân tử sở cư nhi an giả, dịch chi tự dã; sở lạc chi ngoạn giả, hào chi từ dã.
是故君子所居而安者,易之序也;所樂而玩者,爻之辭也。
Dịch chi tự, nghĩa là quẻ ở trong Dịch rất có thứ tự.
Tỉ như: Thái qua Bĩ, Bác qua Phục, v. v... Vì xem ở quẻ trong Dịch mà biết được việc đời thứ tự an bài sẵn như thế. Quân tử sở dĩ tự xử mà an thích trong lòng.
Đến như hào từ thời cũng theo ở mỗi vì, mà sắp ra thứ tự. Tỉ như: sáu hào quẻ Càn, tiềm, hiện, dược, phi, rất có tầng thứ, v.v... Quân tử sở dĩ xem lời mỗi hào, mà lấy làm vui ở trong não, càng đọc càng ngậm ngửi không chán.
Lạc, là vui vì lí, Ngoạn, là say vì mùi.

Tiết thứ bảy – 第七節
Thị cố, quân tử, cư, tắc quan kì tượng, nhi ngoạn kì từ, động, tắc quan kì biến, nhi ngoạn kì chiêm; thị dĩ tự thiên hựu chi, cát vô bất lị.
是故君子居則觀其象而玩其辭,動則觀其變而玩其占,是以自天祐之,吉无不利。
Chữ Cư ở đây, với chữ Cư ở trên nghĩa khác nhau. Chữ Cư ở trên kiêm cả động tĩnh; chữ Cư ở đây tương đối với chữ Động.
Dịch có: Tượng với từ, là dạy cho ta học cách ở khi tĩnh; biến với chiêm, là dạy cho ta học cách ở khi động.
Vậy nên, quân tử ở khi vô sự mà tĩnh, thời xem ở tượng Dịch mà ngoạn ở từ Dịch. Khi hữu sự mà toan động, thời xem biến hóa ở Quái hào, mà ngoạn lấy lời chiêm quyết ở Quái hào.
Vì lúc cư, hay quan tượng ngoạn từ, nên tấn đức tu nghiệp ở thì cư, không bao giờ nghỉ. Vì lúc động hay quan biến ngoạn chiêm, nên tùy Thì ứng biến ở khi động không việc gì lầm. Cư, thời thuận với thiên lí; động, thời hợp với thiên tâm. Vì vậy, nên tự thiên hữu chi, cát vô bất lị.
Ba tiết này, nói những việc thuộc về quân tử học Dịch, đến như tiết thứ tư trở lên, chuyên nói về việc Thánh nhân tác Dịch.
Chương thứ ba – 第三章
Chương này chia ra làm năm tiết.
Tiết thứ nhất – 第一節
Soán giả, ngôn hồ tượng giả dã; hào giả, ngôn hồ biến giả dã.
彖者,言乎象者也;爻者,言乎變者也。
Soán là lời ở dưới quẻ mà vua Văn Vương làm ra cốt để chỉ rõ tình trạng của mọi quẻ.
Chữ Tượng rất khó giải nghĩa, chỉ ý là phảng phất như thế.
Vì Lí là vô hình, phải mượn Tượng là hữu hình, mà chứng minh cho dễ hiểu.
Lời Soán phải lấy Tượng mà thích nghĩa, như quẻ Khôn: Tẫn mã; quẻ Ly: Tẫn ngưu, v.v... chỉ là hình như giống ấy, mà kì thực không phải giống ấy. Nên xem Tượng phải nhận cho ra lí ở ngoài Tượng.

Phật gia có cách dạy bằng chỉ vật, truyền tâm, cũng là Lí thủ Tượng như Kinh Dịch.
Hào từ là lời ở dưới hào mà ông Chu Công làm ra. Hào, nghĩa là trao đổi, đủ cả ý giao dịch, biến dịch.
Vì Âm Dương cương nhu có biến động luôn luôn, nên phải có hào từ mà chỉ bảo cho minh bạch. (Chữ Biến đây kiêm cả nghĩa chữ Hóa).
Tiết thứ hai – 第二節
Cát hung giả, ngôn hồ kì thất đắc dã, hối lẫn giả, ngôn hồ kì tiểu tì dã; vô cựu giả, thiện bổ quá dã.
吉凶者,言乎其失得也;悔吝者,言乎其小疵也;无咎者,善補過也。
Chữ "Cát", chữ "Hung", chữ "Hối", chữ "Lẫn", chữ "Vô cựu", ở trong Quái hào phần nhiều có những chữ ấy.
Bởi vì Nhân sự có thất, có đắc; thất thời hung, đắc thời cát, nên cát hung là nói về kết quả của thất đắc. Nhân sự còn đương khi cát hung chưa minh, là những việc lầm lỗi nhỏ mà đã nấp cái cơ cát hay hung, nên phải có lời "hối", "lẫn"; "Hối" là có cơ được cát, "Lẫn" là có cơ đến hung; chữ "Hối", "Lẫn" là nói những việc tì hà nhỏ đó vậy.
"Tiểu tì", nghĩa là vết nhỏ, cũng nghĩa là điều lỗi nhỏ. Đến như điều lầm lỗi lớn thời gọi bằng Cựu; Cựu tức là quá, biết cải quá thời tuy không được như người vô quá, nhưng mà đã chữa được lỗi rồi, cũng tức là vô quá. Nên trong lời Quái hào có chữ Vô cựu; Vô cựu, là thiện bổ quá đó vậy.
Bổ, nghĩa là vá; Quá, nghĩa là lầm lỗi, nhưng biết vá chữa lại cho hoàn toàn. Thế là Bổ quá.

Tiết thứ ba – 第三節
Thị cố, liệt quý tiện giả, tồn hồ vị; tề tiểu đại giả, tồn hồ quái; biện cát hung dã, tồn hồ từ.
是故列貴賤者存乎位,齊小大者存乎卦,辯吉凶者存乎辭。
Đạo trời quý Dương tiện Âm, nên ở trong vị sáu hào, Dương hào Dương vị thời là quý, Âm hào Âm vị thời là tiện.
Vậy nên, bài liệt ra quý tiện, thời phải xem xét ở vị, Dương đại mà Âm tiểu, ở trong Quái tượng có Âm Dương, xem xét vào đó mà cân nhắc được tiểu đại. Đến như cát hung thời lấy gì mà phân biệt tất phải xem ở Quái từ, Hào từ; từ tốt là cát, từ xấu là hung.
(Tề, nghĩa là quyết định. Tỉ như: Quẻ Thái là Dương thịnh, thời nói rằng: Đại lai, quẻ Bĩ là Âm thịnh, thời nói rằng: Tiểu lai. Đó tức là tề tiểu đại).
Tiết thứ tư – 第四節
Ưu hối lẫn giả tồn hồ giới; Chấn vô cựu giả, tồn hồ hối.
憂悔吝者存乎介,震无咎者存乎悔。
Trên ấy đã nói rằng: Hối lẫn là tiểu tì, nhưng biết lấy hối lẫn làm lo, tất phải; những người có trí khôn mà biết dự phòng ở lúc cát hung còn chưa rõ. Thế là ưu hối lẫn giả tồn hồ giới. Giới, nghĩa là giới hạn, là chốn ở trung gian thiện hay ác.
Trên ấy đã nói thiện bổ quá, tất nhờ ở nơi biết ăn năn mới biết vô cựu. Thế là Chấn vô cựu giả tồn hồ hối. Chấn, nghĩa là động, gặp việc lầm lỗi, mà có động cơ biết hối, gọi bằng Chấn.
Tiết thứ năm – 第五節
Thị cố, quái hữu tiểu đại, từ hữu hiểm dị, từ dã giả, các chỉ kì sở chi.
是故卦有小大,辭有險易;辭也者,各指其所之。
Hễ quẻ ở trong Dịch, thuộc về những quẻ Dương trưởng Âm tiêu, quân tử thịnh, tiểu nhân suy, ấy là quẻ tốt, mà gọi bằng Đại quái.
Thuộc về những quẻ Âm trưởng Dương tiêu, tiểu nhân thịnh, quân tử suy, ấy là quẻ xấu, mà gọi bằng Tiểu quái.
Quẻ đã có tiểu đại khác nhau như thế, thời lời trong quẻ cũng nhân đó mà có hiểm dị khác nhau. Quẻ tiểu, như quẻ Khuê, quẻ Khốn, quẻ Tiểu Quá, v.v... tất nhiên quẻ gay go khó hiểu, ấy là từ hiểm. Quẻ đại, như quẻ Thái, quẻ Đại Hữu, quẻ Phục, v.v... thời lời quẻ vui vẻ dễ xem, thế là từ dị. Vì Quái có tiểu đại khác nhau, nên từ cũng chỉ theo Thì với vị của Quái hào hướng về phía nào thời đặt ra lời ấy.
Sở chi, nghĩa là sở xu hướng, mà cũng là mục đích. Mục đích đi vào đường tốt, thời từ bình thản mà dị, mục đích đi vào đường xấu, thời từ gay go mà hiểm. Từ chỉ cốt chỉ vẽ lối đường ấy, khiến cho người ta biết theo lành tránh dữ mà thôi.
Toàn chương là thích thông lệ thuộc về Quái từ hào từ.
Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Hai chương này dạy cách đọc lời Dịch: cát hung không phải số mệnh định sẵn mà là tượng của "đắc thất" trong việc người, và hối – biết ăn năn – là then chốt xoay hung về cát. Thầy Vũ Giới cũng hay nói "Dịch không phải là bói": học Dịch là học cái lý vận động để biết sửa mình, sửa việc.
Cách chia sáu hào thành Tam tài (đất – người – trời) gần với cách Phong Thuỷ Liên Hoa xét một căn nhà: nền móng là địa, con người ở giữa, mái và khí trời ở trên – theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, phải "thông thiên thấu địa" thì nhà mới có sự sống. Cách xét cụ thể cho từng nhà phải khảo sát tại chỗ.
Bài trước: Hệ Từ thượng – Chương 1 Thiên tôn Địa ti. Bài sau: Hệ Từ thượng – Chương 4 Dịch dữ Thiên địa chuẩn. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Cát, hung, hối, lẫn trong lời Dịch khác nhau thế nào? – 吉凶悔吝
Cụ Phan giảng: cát hung là kết quả của đắc thất trong việc người; hối lẫn là những lỗi nhỏ còn đang ở lúc cát hung chưa rõ – hối có cơ được cát, lẫn có cơ đến hung. Bốn chữ xoay vòng: lẫn thì đến hung, hung thì biết hối, hối lại xoay về cát.
"Vô cựu giả, thiện bổ quá dã" nghĩa là gì? – 善補過
Vô cựu là khéo vá chữa lỗi. Cựu là lỗi lớn; biết cải lỗi tuy không bằng người không lỗi, nhưng đã chữa được thì cũng như không lỗi.
"Lục hào chi động, tam cực chi đạo" là thế nào? – 三極之道
Sáu hào chia ba tầng: Sơ, Nhị là địa; Tam, Tứ là nhân; Ngũ, Thượng là thiên. Mỗi tài đủ một lý thái cực; sáu hào động mà biến hoá chính là chí lý của Tam tài.
Quân tử học Dịch khi tĩnh và khi động khác nhau ra sao? – 居則觀象
Khi ở yên vô sự thì "quan kì tượng nhi ngoạn kì từ" để tiến đức tu nghiệp; khi có việc toan động thì "quan kì biến nhi ngoạn kì chiêm" để tuỳ thì ứng biến. Cư thuận thiên lý, động hợp thiên tâm nên được trời giúp.
Vì sao lời quẻ có quẻ dễ, có quẻ khó? – 辭有險易
Quẻ dương trưởng âm tiêu là đại quái, lời vui vẻ dễ xem như Thái, Đại Hữu, Phục; quẻ âm trưởng dương tiêu là tiểu quái, lời gay go như Khuê, Khốn, Tiểu Quá. Lời chỉ cốt chỉ hướng đi, cho người theo lành tránh dữ.
Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới
Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Hệ Từ thượng truyện, chương thứ hai và thứ ba (bản in trang 668–673). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Chương ba tiết một, bản in ghi "ông Chu Tông", đã sửa thành "ông Chu Công". Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.









