Hệ Từ thượng truyện chương thứ nhất trong Kinh Dịch Phan Bội Châu – Thiên tôn Địa ti: tám tiết mở đầu Hệ Từ, nói Thánh nhân làm Dịch không tự bày đặt mà nhân lẽ tự nhiên của trời đất: trời cao đất thấp mà Càn Khôn định, cương nhu xát nhau mà thành tám quẻ, rồi kết ở hai chữ "dị giản". Bài này đăng toàn văn chương này trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu, gồm chính văn Hệ Từ thượng truyện 繫辭上傳 của Khổng Tử (kèm chữ Hán) và lời giảng từng tiết. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.
Trả lời nhanh: Hệ Từ là văn riêng của Khổng Tử bàn tóm đại thể toàn Kinh. Chương thứ nhất (8 tiết) dạy: trước khi vạch quẻ, Tạo hoá đã sẵn có Dịch – thấy trời cao thì định Càn, đất thấp thì định Khôn; cương nhu tương ma mà thành Bát quái, 64 quẻ. Càn dĩ dị tri, Khôn dĩ giản năng; người bắt chước "dị giản" thì hữu thân, hữu công, khả cửu, khả đại – thành đức nghiệp hiền nhân, rồi đứng giữa trời đất trọn đạo Tam tài.
Hệ Từ thượng truyện – Chương thứ nhất – 繫辭上傳・第一章
Lời dẫn của cụ Phan – 導言
Chúng ta đọc Hệ từ thượng hạ truyện, trước hết phải biết hai danh nghĩa:
1) - Nghĩa chữ Hệ từ.
2) - Nghĩa chữ Truyện.
Nguyên Kinh văn là lời của Văn Vương, Chu Công, dính ở dưới mỗi quẻ mỗi hào, nên gọi bằng Hệ từ.
Đến như thiên này là Văn từ riêng của Khổng Tử, bàn tóm hết đại thể phàm lệ của toàn Kinh, nhưng không thể phụ vào ở dưới mỗi quẻ mỗi hào được, nên đặt riêng ra làm một bản, mà gọi bằng Truyện, Truyện là để chú thích ý nghĩa của Kinh.
Truyện lại chia ra hai thiên, gọi bằng Thượng truyện, Hạ truyện.
Từ đây sắp xuống là chính văn của Truyện.
Chương thứ nhất chia ra làm tám tiết.
Tiết thứ nhất – 第一節
Thiên tôn, Địa ti, Càn Khôn định hĩ; ti cao dĩ trần, quý tiện vị hĩ; động tĩnh hữu thường, cương nhu đoán hĩ; phương dĩ loại tụ, vật dĩ quần phân, cát hung sinh hĩ; tại Thiên thành tượng, tại Địa thành hình, biến hóa hiện hĩ.
天尊地卑,乾坤定矣。卑高以陳,貴賤位矣。動靜有常,剛柔斷矣。方以類聚,物以群分,吉凶生矣。在天成象,在地成形,變化見矣。
Tiết này chia làm năm câu dài. Càn, Khôn là quẻ Thuần Dương, Thuần Âm trong Dịch.
Nhưng tất thảy Quái, Hào thảy từ nhất Âm nhất Dương đẻ ra, nên chỉ nói Càn, Khôn đã bao bọc hết thảy.
Mà sở dĩ vạch ra được Càn, Khôn đó, thời xem vào đâu? Chỉ xem ở tượng trời cao đất thấp, mà Càn, Khôn định rồi, thấy trời cao thời định được Càn, thấy đất thấp thời định được Khôn.
Thiên địa là Càn, Khôn ở giữa không gian. Càn, Khôn lại là Thiên địa ở trong Dịch lí, vì theo ở mắt người ta mà trông vào Thiên địa, thấy được ti cao đã bày được rõ ràng, mà tự nhiên vị trí thuộc về Quái hào; Thượng thời quý, Hạ thời tiện; Dương thời quý, Âm thời tiện, cũng bày đặt được ngay.
Xem lên trời mà biết tính Dương thường hay động; xem xuống đất mà biết tính Âm thường hay tĩnh. Nhân Dương động mà sinh ra hào Cương; nhân Âm tĩnh mà sinh ra hào Nhu, hào có cương nhu mà quẻ cũng có cương nhu, nhân ở nơi tính chất động tĩnh, mà phân biệt đó vậy (Chữ Động tĩnh ở đây, chuyên chỉ bằng đức tính).
Hễ mỗi việc tất có mỗi lí, vì lí có phải có trái, nên loài nào nhóm vào loài ấy; hễ mỗi vật tất có mỗi hình, vì hình có khác nhau, nên bầy nào chia ra bầy ấy, tùy mỗi việc mà nhóm bằng loài, tùy mỗi vật mà chia theo bầy; nhân đó mà lời cát lời hung trong Dịch nảy ra khác nhau. (Phương, nghĩa là việc, cũng như chữ Phương pháp. Loại tụ, nghĩa là nhiều việc chung vào một lí. Quần phân, nghĩa là khác vật mà chia ra mỗi bầy).
Vì xem ở trời mà thấy được nhật nguyệt tinh thần, v.v... thành ra vô số tượng. Vì xem ở đất mà thấy được sơn xuyên động thực, v.v... thành ra vô số hình; nhân đó mà Quái hào trong Dịch, Âm biến ra Dương, Dương hóa ra Âm, cũng rõ ràng tất thảy.
Tượng hình, là biến hóa bất trắc của Thiên địa, biến hóa là tượng hình vô thường của Dịch lí.
Tiết thứ nhất, là nói Thánh nhân làm Dịch, không phải tự ý mình bày đặt ra, chỉ nhân lẽ tự nhiên của Tạo hóa mà vạch ra Quái hào.

Ông Trang Tử nói rằng: Dịch dĩ đạo Âm Dương chính là nghĩa ấy.
Thích tóm lại, Càn, Khôn nhân ở Thiên địa mà định ra, quý tiện nhân ở ty cao mà bày ra, cương nhu vì có động tĩnh mà đoán được, cát hung vì phương vật mà đặt nên lời. Biến hóa vì tượng hình mà thành nên dụng, thảy là nhân tự nhiên mà nảy ra đương nhiên, nên chúng ta chỉ xem ở không gian thời biết được Dịch.

Tiết thứ hai – 第二節
Thị cố, cương nhu tương ma, bát quái tương đãng.
是故剛柔相摩,八卦相盪。
Tiết này chia làm hai câu. Câu thứ nhất là nói lúc bắt đầu chưa vạch thành quẻ, chỉ có hai nét là vạch cương nhu mà thôi.
Một trống với một mà thành hai, hai trống với hai mà thành bốn, bốn trống với bốn mà thành ra tám, sở dĩ thành ra Bát quái chỉ là cương nhu xát nhau mà thôi.
(Ma, nghĩa là xát, cũng nghĩa là giao nhau, tượng như hai bàn tay nhập lại mà mài xát với nhau). Vì cương nhu mài xát nhau mà thành ra được Bát quái. Mỗi một quẻ ba nét thời gọi bằng quẻ Trinh, lại lấy một quẻ Trinh đó mà lăn chuyển với nhau thành được tám quẻ Hối, nảy ra quẻ sáu nét, thành được sáu mươi tư quẻ. Trông thấy sáu mươi tư quẻ, nhưng chỉ tám quẻ luân chuyển với nhau mà thành vậy. (Đãng, nghĩa là luân chuyển).

Tiết thứ ba – 第三節
Cổ chi dĩ lôi đình, nhuận chi dĩ phong vũ, nhật nguyệt vận hành, nhất hàn nhất thử.
鼓之以雷霆,潤之以風雨,日月運行,一寒一暑。
Tiết này chia làm bốn câu, Quái hào đã thành rồi, thời thấy được Tạo hóa có những gì, tất ở trong Dịch cũng có cả thảy, Chấn là lôi đình ở trong Dịch, Tốn là phong vũ ở trong Dịch, Khảm Ly là nhật nguyệt hàn thử ở trong Dịch.
Cổ động cho muôn vật thời lấy sấm sét nhuận thấm cho muôn vật thời lấy mưa gió. Mặt trời mặt trăng xoay vần đi hoài, mà trong một năm, thường có một tiết lạnh, một tiết nắng, thay đổi hoài hoài. Tiết này biến hóa là thuộc về tại thiên thành tượng.

Tiết thứ tư – 第四節
Càn đạo thành nam, Khôn đạo thành nữ.
乾道成男,坤道成女。
Vì có khí Dương là đạo Càn, mà thành được tất thảy loài trai; vì có khí Âm là đạo Khôn, mà thành được tất thảy loài gái.
Chữ Nam, Nữ đây vẫn học nam là trai, nữ là gái, nhưng không phải nói riêng về loài người mà thôi.
Hễ nhất thiết thuộc về loài dương như con trống, con đực, thảy gọi bằng nam, thảy là do Càn đạo mà thành.
Hễ nhất thiết thuộc về loài âm, như con mái con cái thảy gọi bằng nữ, thảy là do Khôn đạo mà thành. Chẳng những động vật mà thôi, hễ nhất thiết vật trong Vũ trụ, thảy căn bản ở Càn, Khôn mà thành ra.
Nhưng lại phải biết ở trong nam vẫn có khí Âm, mà ở trong nữ vẫn có khí Dương, Dương tàng ở trong Âm, Âm phục ở trong Dương, duy nam bẩm thụ về Dương phần nhiều, nữ bẩm thụ về Âm phần nhiều, khí chất vẫn có khác nhau, nên thành hình cũng có khác nhau. Vì thế mà nói rằng: Càn đạo thành nam, Khôn đạo thành nữ. Tiết này là nói biến hóa thành hình thuộc về Dịch lí.

Thích tóm lại, tiết thứ nhất là nói: Dịch lí trước khi chưa vạch quẻ, thời Tạo hóa vẫn đã sẵn có Dịch.
Thầy Thiệu có câu: Hoạch tiền nguyên hữu Dịch, nghĩa là: Trước khi vạch quẻ, vẫn đã có Dịch rồi, tức là ý nghĩa tiết thứ nhất. Tiết thứ nhì sắp xuống là nói khi làm xong Dịch, thời trong Dịch in như Tạo hóa.
Tiết thứ năm – 第五節
Càn tri thái thỉ, Khôn tác thành vật.
乾知大始,坤作成物。
Tiết này tiếp tiết thứ tư mà nói luôn công dụng của Càn, Khôn. Tiết trên đã nói công dụng riêng của Càn, Khôn, đây lại nói công dụng chung của Càn, Khôn. Hễ nhất thiết vật, giống gì cũng có cả Âm Dương. Vậy sau mới sinh thành được. Nhưng lẽ thường của Tạo hóa, công trời đất sinh vật chỉ là công cha mẹ đẻ con, tất thảy Dương trước mà Âm sau, Dương trao cho Âm đỡ, nên nói rằng: Khôn tác thành vật.
Thái thỉ, nghĩa là lúc đầu chưa thành hình; Tri, nghĩa là chủ tể trong việc ấy; Thành vật, là khi sau đã ngưng kết thành hình; Tác, nghĩa là làm cho xong việc ấy. Nghĩa chữ Tri đây, khác với nghĩa chữ Tri ở mọi nơi, có ý như nghĩa chữ Chủ, như ta thường nói: Tri phủ, tri huyện cũng là nghĩa ấy.
Thầy Thiệu nói rằng: Dương không thể một mình làm thành được, tất chờ có Âm mà sau mới thành. Vậy nên Dương phải lấy Âm làm nền.
Âm không thể tự mình mà hiển được, tất chờ có Dương mà sau mới hiển, nên Âm cậy Dương làm xướng. Dương làm chủ cho Âm mà hiển được thành công, Âm bắt chước theo Dương mà trọn được sự nghiệp.

Tiết thứ sáu – 第六節
Càn dĩ dị tri, Khôn dĩ giản năng.
乾以易知,坤以簡能。
Trên ấy đã nói công dụng của Càn, Khôn. Đây lại nói đức tính của Càn, Khôn. Chữ Tri đây cũng nghĩa như chữ Tri ở trên ấy; chữ Năng đây cũng nghĩa như chữ Tác ở trên ấy.
Càn vì có đức cương kiện mà lại động, nên lấy một cách để chóng mà tri được thái thỉ. Khôn vì có đức nhu thuận mà lại trịch, nên lấy một cách giản đơn mà tác thành được vật.
Dị, nghĩa là không tốn sức, bởi vì, những việc nhọc đã có Khôn đỡ sức, Càn chỉ vận dụng về phần khí. Vậy nên dễ dàng nói đến dị tri. Giản, nghĩa là không rối ren, bởi vì, thác thỉ tạo đoan, đã có Càn rồi, Khôn chỉ thừa thuận mà làm. Vậy nên, không gì phiền nhiễu, nên nói rằng: Giản năng.
Tiết thứ bảy – 第七節
Dị, tắc dị tri, giản, tắc dị tòng; dị tri, tắc hữu thân, dị tòng tắc hữu công; hữu thân, tắc khả cửu, hữu công tắc khả đại, khả cửu, tắc hiền nhân chi đức, khả đại, tắc hiền nhân chi nghiệp.
易則易知,簡則易從。易知則有親,易從則有功。有親則可久,有功則可大。可久則賢人之德,可大則賢人之業。
Tiết này chia làm tám câu. Tiết trên là nói giản dị về phần Càn, Khôn, đây lại nói người ta nên bắt chước lấy đạo Càn, Khôn. Bắt chước dị tri của Càn, mà xử thế bằng cách bình dị, thời tâm mình minh bạch mà người ta dễ biết, bắt chước giản năng của Khôn, mà xử sự bằng cách giản tiện, thời mọi việc lanh gọn, mà người ta dễ theo.
Chữ Dị trên tương đối với chữ Giản, chữ Dị dưới phản đối với chữ Nan. Vì có đức tính dị mà người dễ biết, thời nhiều kẻ đồng tâm với mình. Vậy nên có người thân. Vì có đức tính giản mà người dễ theo, thời nhiều người hợp sức với mình. Vậy nên có công việc. Vì đã hữu thân thời lòng mình, lòng người chuyên nhất, mà việc làm được lâu dài. Vì đã hữu công, thời thế lực phát triển đến ngoài, mà làm nên được việc lớn.
Hữu thỉ hữu chung mà khả cửu, thời thành được đức của Hiền nhân, tăng tiến hữu vi mà khả đại, thời thành được nghiệp của Hiền nhân.
Tiết này toàn tám câu, mỗi một câu là nhân quả tương sinh; dị giản là nhân, dị tri, dị tòng là quả; hữu thân, hữu công là kết quả của dị tri dị tòng; khả cửu, khả đại là kết quả của hữu thân hữu công.
Hiền nhân chi đức chi nghiệp, là tổng kết quả của mấy câu trên; mà tổng tạo nhân, thời chỉ có hai chữ "giản dị".
Dị là bắt chước đức Càn kiện, Giản là bắt chước đức Khôn thuận.

Tiết thứ tám – 第八節
Dị giản, nhi thiên hạ chi lí đắc hĩ, thiên hạ chi lí đắc, nhi thành vị hồ kì trung hĩ.
易簡而天下之理得矣;天下之理得,而成位乎其中矣。
Tiết này tiếp lấy tiết trên, mà nói rộng cho hết việc Thánh nhân. Tiết trên đã nói việc hiền nhân; bây giờ do việc hiền nhân mà tấn lên chính là đức "Dị" phối hợp với Càn, đức "Giản" phối hợp được Khôn; rất mực dị, mà chí thành bất tức, rất mực giản mà ứng vật vô tư. Thế là đạo lí trong thiên hạ đã hoàn toàn tâm đắc rồi.
Đạo lí trong thiên hạ đã hoàn toàn tâm đắc. Thế là Thánh nhân tức Thiên địa, Thiên địa tức Thánh nhân. Lúc bây giờ Thiên vị hồ thượng, Địa vị hồ hạ, Thánh nhân vị hồ trung.
Người đức cân ở giữa trời đất, mà trọn vẹn được đạo Tam tài vậy.
Trên ấy là chương thứ nhất, tiết đầu hết là nói thực thể của Tạo hóa; trung gian là nói thực thể của Quái hào, ba tiết sau là nói ở trong tâm người ta, có cả Thiên địa với Dịch lí, trông cho người ta thể nghiệm mà thực hành sẽ do hiền nhân mà làm đến Thánh nhân. Thánh nhân sở dĩ tác Dịch là vì thế.
Chữ Hiền nhân, Thánh nhân ở đây, là lấy câu Càn đạo thành nam, Khôn đạo thành nữ, mà nói chung cả nam nữ.
Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Chương đầu Hệ Từ nói Dịch có trước khi vạch quẻ – "hoạch tiền nguyên hữu Dịch". Trong Phong Thuỷ Liên Hoa, Thầy Vũ Giới cũng dạy học từ gốc: Hà Đồ và âm dương là "cha mẹ", ngũ hành bát quái là "con cháu"; theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, phải thấy được khí trời đất vận động thật rồi mới dùng đến quẻ.
Hai chữ "dị giản" cũng là tinh thần "Đại đạo chí giản" Thầy Vũ Giới hay nhắc: nguyên lý gốc càng thấu thì cách làm càng đơn giản, người ta dễ hiểu, dễ theo. Còn áp dụng cụ thể cho từng căn nhà là thủ pháp, phải học trực tiếp và khảo sát tại chỗ.
Bài trước: Quẻ Vị Tế – Hoả Thuỷ Vị Tế. Bài sau: Hệ Từ thượng – Chương 2–3 Thiết quái quan tượng. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Hệ Từ truyện là gì, ai viết? – 繫辭傳
Cụ Phan giảng: lời dính dưới mỗi quẻ mỗi hào của Văn Vương, Chu Công gọi là Hệ từ; còn thiên này là văn riêng của Khổng Tử bàn tóm đại thể toàn Kinh, không phụ vào quẻ hào được nên đặt riêng thành Truyện, chia làm Thượng truyện và Hạ truyện.
"Thiên tôn Địa ti, Càn Khôn định hĩ" nghĩa là gì? – 天尊地卑
Trời cao, đất thấp thì Càn Khôn đã định. Thánh nhân chỉ xem tượng trời cao mà định quẻ Càn, đất thấp mà định quẻ Khôn – làm Dịch không tự bày đặt, chỉ nhân lẽ tự nhiên của Tạo hoá.
"Cương nhu tương ma, bát quái tương đãng" là thế nào? – 剛柔相摩
Hai vạch cương nhu xát nhau: một trồng một thành hai, hai thành bốn, bốn thành tám quẻ ba nét (quẻ Trinh); lấy quẻ Trinh lăn chuyển với tám quẻ Hối mà thành sáu mươi tư quẻ sáu nét.
Vì sao nói "Càn dĩ dị tri, Khôn dĩ giản năng"? – 乾以易知
Càn cương kiện mà động, chỉ vận dụng phần khí nên dễ dàng chủ được lúc ban đầu; Khôn nhu thuận, chỉ thừa thuận Càn mà làm nên không phiền nhiễu. Dị là không tốn sức, Giản là không rối ren.
Đạo "dị giản" giúp gì cho người? – 易簡
Bắt chước dị của Càn thì tâm minh bạch, người dễ biết mà thân; bắt chước giản của Khôn thì việc lanh gọn, người dễ theo mà có công. Hữu thân thì lâu dài, hữu công thì lớn – thành đức và nghiệp của hiền nhân, rồi lên đến Thánh nhân đứng giữa trời đất.
Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới
Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Hệ Từ thượng truyện, chương thứ nhất (bản in trang 661–668). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Tiết thứ bảy, bản in ghi "chữ Dị dưới phản đối với chữ Nam", theo văn ý đã sửa thành "chữ Nan" (難). Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.









