Quẻ Vị Tế trong Kinh Dịch Phan Bội Châu, quẻ thứ sáu mươi bốn Hoả Thuỷ Vị Tế 未濟, là quẻ việc chưa nên và cũng là quẻ kết thúc toàn bộ Kinh Dịch: lửa (Ly) ở trên nước (Khảm), thuỷ hoả chưa giao; sáu hào đều thất vị nhưng cương nhu tương ứng. Bài này đăng toàn văn phần quẻ Tế trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu: Tự quái, Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, sáu hào từ kèm Tiểu Tượng và các lời phụ chú. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.
Trả lời nhanh: Quẻ Vị Tế (Ly trên, Khảm dưới) là thì việc chưa nên: lửa bốc lên, nước chảy xuống, chưa giao nhau. Cụ Phan giảng: Dịch đặt Vị Tế ở cuối vì "vật bất khả cùng" – Dịch hữu hình có hết, còn lý giao dịch, biến dịch không bao giờ cùng. Vị Tế không phải Bất Tế: có đức nhu trung, biết xem thì thì tương lai hanh; nóng vội như cáo non thì ướt đuôi. Đại Tượng: quân tử dĩ thận biện vật cư phương.
LXIV. Quẻ Hoả Thuỷ Vị Tế – 火水未濟
Quẻ này là quẻ Hỏa Thủy Vị Tế. Khảm hạ cũng là Nội Khảm, Li thượng cũng Ngoại Li. Li hỏa, Khảm thủy. Nên tên quẻ đọc bằng Hỏa Thủy Vị Tế.
Tự quái – 序卦
Tự quái: vật bất khả cùng dã, cố thụ chi dĩ Vị tế, chung yên.
物不可窮也,故受之以未濟,終焉。
Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Kí Tế, tiếp lấy quẻ Vị Tế, là vì cớ sao?
Trên ấy là quẻ Kí Tế, tức là cùng rồi, vật lí sinh sinh bất cùng, không lẽ nào đến Kí Tế mà hết được. Vậy nên ở cuối cùng Kinh đặt quẻ Vị Tế vào. Quẻ Vị Tế là quẻ kết thúc toàn bộ Dịch, chứ không phải chỉ vì tiếp quẻ Kí Tế mà thôi.
Dịch lí sở dĩ tác dụng, vì hay biến dịch mà vô cùng. Vậy nên đặt Vị Tế ở sau hết Kinh. Vị Tế thời là chưa cùng, đã chưa cùng thời còn sinh sinh mãi.
Nguyên lai ở trong Vũ trụ, nhất thiết giống gì đã hữu hình, tất nhiên hữu hoại, lớn đến toàn thế giới, như nhật luân, địa cầu, tinh cầu, v.v... cho đến tất thảy các giống ở trong Vũ trụ; hễ động lực có một ngày đình chỉ, nhiệt lực có một ngày tiêu diệt, đại vận hội có một ngày tối chung, ngày tối chung đó tức là ngày Kí Tế, Kí Tế thời cùng, cùng thời biến hoại. Phật gia bảo rằng: Kiếp tận. Giáo Thiên chúa bảo rằng: Mạt nhật. Nên trong Dịch cũng phải có Kí Tế. Tuy nhiên, cái cùng mà có biến hoại, đó chỉ là thuộc về phần hình, ở Phật gia gọi bằng Sắc, ở Dịch gọi bằng Khí. Còn thuộc về phần vô hình mà chúng ta không thể thấy, Phật gia thời gọi bằng Không. Ở Dịch thời gọi bằng Đạo. Cái đó không bao giờ cùng, mà cũng không bao giờ hoại. Nên Phật gia có câu: Nhất thiết không, đáo để bất hoại. Mà Nho gia cũng có câu: Vũ trụ khả biến, đạo bất khả biến.
Vì cái bất biến bất hoại đó, cứ tồn tại hoài, mà cái khả biến khả hoại kia, cũng lần này chết, thời lần khác đẻ ra. Nhân vì thế, mà cuối cùng Dịch phải đặt quẻ Vị Tế.
Vị Tế, nghĩa là chưa cùng được.
Dịch đến quẻ sáu mươi tư, tuy nói rằng Dịch hết rồi, nhưng cái hết đó, chẳng qua là Dịch thuộc về phần hữu hình, tức là Quái hào văn tự, chứ như thuộc về phần vô hình, tức là lí Giao dịch, biến dịch, bất dịch, thời tuyệt đối không bao giờ cùng. Vậy nên, ở cuối cùng Kinh, phải đặt quẻ Vị Tế.

Soán từ – 彖辭
Vị tế, hanh, tiểu hồ ngật tế, nhu kì vĩ, vô du lị.
未濟:亨,小狐汔濟,濡其尾,无攸利。
Chữ Tế nguyên có hai nghĩa. Một nghĩa Tế là cùng, vì toàn bộ Dịch mà đặt Vị Tế ở sau hết, thời lấy bằng nghĩa ấy, Vị Tế nghĩa là chưa cùng. Lại một nghĩa nữa, Tế là nên, hay Tế là qua, chỉ theo bản thân quẻ mà gọi bằng Vị Tế, thời lại lấy nghĩa ấy. Vị Tế, nghĩa là việc chưa nên, bởi vì, Thể quẻ: Li hỏa ở trên, hỏa tính viêm thượng, mà không thượng giao với Khảm. Thủy Hỏa bất giao, mà té ra lửa không sôi được nước; nước không dẹp được lửa nên không thành được công dụng của Thủy Hỏa, vậy nên, đặt tên quẻ bằng Vị Tế. Ở vào thì Vị Tế, vẫn là việc chưa nên, nhưng há phải không nên đâu, chỉ là chưa nên mà thôi, chờ thì đến thời kết quả cũng nên. Tỉ như: Người đứng bên bờ sông này vẫn chưa qua bên kia sông, nhưng chẳng bao lâu có đò ngang tới, tất nhiên cũng qua, nên nói rằng: Vị Tế hanh.
Bởi vì Vị Tế không phải là Bất Tế, nên trong Thì ấy vẫn có lẽ hanh, nhưng tất phải có đức nhu trung, biết xem thì thức thế như Lục Ngũ, thời sau mới hanh được. Nếu chẳng hay xem thì thận xử, mà nóng gấp láu táu như con tiểu hồ, vừa sắp sửa qua mà đã lấm hết đuôi. Thế là không qua nổi, như thế là Bất năng tế.
Ngật tế, là sắp sửa qua. Nhu kì vĩ, ý là không qua được. Không qua được tức là Bất Tế, còn có lị gì.
PHỤ CHÚ: Quái từ ở Kí Tế nói rằng: hanh tiểu, là nói bằng việc dĩ vãng. Quái từ Vị Tế nói rằng: Hanh là dự đoán về phúc tương lai. Việc dĩ vãng thời hanh hữu hạn, phúc tương lai thời hanh vô cùng. Hanh ở Kí Tế, ví như con đã trưởng thành thời mạnh hay yếu, trí hay ngu, là việc đã ấn định. Hanh ở Vị Tế, ví như con còn thơ bé, thời tương lai mạnh hung, hay khôn lớn còn chưa biết chừng.
Dịch sở dĩ quy kết bằng Vị Tế, chính như xuân mà chưa đến lúc hoa nở, đêm mà chưa tới lúc trăng tròn, chắc hi vọng về tiền đồ hãy còn nhiều lắm, ai dám bảo rằng: Vị Tế mà hẳn là Bất Tế đâu. Vậy nên, Quái từ rằng Vị Tế hanh, lại còn hơn Kí Tế hanh tiểu kia vậy.

Soán truyện – 彖傳
Soán viết: Vị tế, hanh, nhu đắc trung dã; tiểu hồ ngật tế, vị xuất trung dã; Nhu kì vĩ, vô du lị, bất tục chung dã. Tuy bất đáng vị, cương nhu ứng dã.
彖曰:未濟,亨,柔得中也。小狐汔濟,未出中也。濡其尾,无攸利,不續終也。雖不當位,剛柔應也。
Soán viết: Vị tế hanh, nhu đắc trung dã.
Xem vào Đức quẻ có như Lục Ngũ âm nhu, mà ở được trung vị, là có đức nhu trung, lại ứng với Cửu Nhị có tài cương trung; như thế, mà ở vào thì Vị Tế, chắc tương lai cũng hanh.
PHỤ CHÚ: Hai quẻ Kí Tế, Vị Tế, thảy nhân có Khảm thủy mà đặt tên. Nhưng Soán truyện ở hai quẻ thời lại chuyên trọng về nhu đắc trung, là chỉ vào hào chính giữa hai quẻ Li.
Ý Thánh nhân muốn cho ta biết, Khảm với Li không thể nào thiếu được.
Tiểu hồ ngật tế, vị xuất trung dã.
Quái từ thủ tượng bằng tiểu hồ, nhưng chỉ nói Ngật Tế mà thôi. Thế là sắp sửa qua mà chưa qua, vì chưa ra khỏi Khảm hiểm vậy. Trung, nghĩa là ở giữa Khảm hiểm.
Nhu kì vĩ, vô nhu lị, bất tục chung dã.
Đạo lí ở trong thiên hạ, hễ tiến quá hăng, thời lui càng chóng. Thỉ tuy hăng mạnh mà đến lúc chung không kế tục được. Thế thời không làm việc gì mà lợi. Bất tục, nghĩa là chẳng tiếp tục.
Tuy bất đáng vị, cương nhu ứng dã.
Tuy sáu hào ở trong quẻ, thảy nhu cư Dương vị, cương cư Âm vị, bất đáng vị mặc dầu, nhưng thảy là cương ứng với nhu, nhu ứng với cương, có thể đồng lao hợp tác với nhau, mà làm công việc tế, hiện tại tuy Vị Tế mà tương lai chắc cũng được hanh, là vì cương nhu hiệp ứng với nhau đó vậy.

Đại Tượng truyện: Hoả tại thuỷ thượng – 大象傳
Tượng viết: hỏa tại thủy thượng, Vị tế; quân tử dĩ thận biện vật cư phương.
象曰:火在水上,未濟;君子以慎辨物居方。
Hỏa tại thủy thượng, là hai giống thảy ở trái chốn, lửa lên đốt ở dưới nước, mà bây giờ lửa ở trên nước, nước đáng đặt ở trên lửa, mà bây giờ nước ở dưới lửa. Thế là thủy hỏa bất giao, sở dĩ thành ra Vị Tế. Quân tử xem Tượng ấy mà biết lẽ trong thiên hạ, hễ một vật nào tất có chốn ở của vật ấy. Tỉ như: Sĩ nên ở chốn Học đường; Thương nên ở chốn Thị thành; Nông nên ở chốn Điền dã; Công nên ở chốn Công trường; như những loài ấy, v.v... Quân tử phải xem xét kỹ càng, sẽ để biện cho ra vật nào vào phương ấy, vật thảy ở cho đúng phương, thời vật nào cũng có công dụng. Đó là cách quân tử xử trí ở thì Vị Tế vậy.
Biện vật, nghĩa là phân biệt cho ra các loài vật. Cư phương, nghĩa là bày đặt cho nó ở đúng phương.
Tỉ như: Con nhà cày mà đem vào ở chốn thành phố, người đi học mà đem vào ở chốn ăn chơi, người công nghệ mà đem vào ở chốn quan phủ. Như những loài ấy là vật ở trái phương, thành ra sở nhu trái mất sở năng, sở cư trái mất sở lập, còn làm sao Vị Tế mà được rư.
PHỤ CHÚ: Kí Tế là việc đã nên rồi, cần nhất là lo cho vô hoạn. Nên Tượng truyện bảo cho: "Tư hoạn dự phòng". Vị Tế là việc chưa làm nên, cần nhất là khiến cho hữu dụng, nên Tượng truyện bảo cho: "Thận biện vật cư phương".
Biện vật cư phương, là quy mô để làm cho đến Kí Tế. Tư hoạn dự phòng, là kế hoạch làm cho khỏi quay lại Vị Tế, cũng in như Khảm, Ly hỗ tương vi dụng đó vậy.

Hào từ và Tiểu Tượng truyện – 爻辭・小象傳
1. Sơ Lục: Nhu kỳ vĩ, lận – 濡其尾吝
Sơ Lục, nhu kì vĩ, lẫn.
初六:濡其尾,吝。
Sơ Lục bản chất âm nhu, vẫn không đủ tài tế hiểm, bắt đầu ở vào thì Vị Tế, mà lại bước chân vào Khảm hiểm; Khảm thủy ở đường trước, muốn qua mà không thể qua được xong, tượng là Nhu kì vĩ mà đến nỗi lẫn.
Tượng viết: nhu kì vĩ, diệc bất tri cực dã.
象曰:濡其尾,亦不知極也。
Sơ Lục không tự tri mình là nhu nhược, mà toan muốn qua sông, đến nỗi xuống nước mà mắc lấy nhu vĩ, cũng vì không biết tính cho đến cuối cùng vậy.
Tri cực, nghĩa là biết đến cuối cùng, cũng như chữ Tri chung. Bất tri cực, như người ta thường nói, biết đầu mà không biết đuôi.
2. Cửu Nhị: Duệ kỳ luân, trinh cát – 曳其輪貞吉
Cửu Nhị, duệ kì luân, trinh, cát.
九二:曳其輪,貞吉。
Cửu Nhị có tài dương cương thượng ứng với Lục Ngũ. Ngũ ở vị tôn, Nhị ở vị ti; cương đối với nhu thời sợ có khi sinh lờn lã; ti đối với tôn, thời lại không nên quá dụng tính cương. Nên hào từ bảo cho Cửu Nhị rằng: Ở vào thì gian nguy Vị Tế, có tài như Nhị thiệt quý lắm.
Nhưng Nhị phải biết, Lục Ngũ kia vị tuy tôn mà tính lại nhu. Nên Nhị cứ ỷ tính dương của mình mà tấn bức Ngũ e không khỏi sinh mối nghi kị mà làm hỏng việc của mày, mày chỉ nên tự giảm thế lực của mày, thung dung thủng thẳng vừa bước vừa dừng, tượng như kéo lết lết cái bánh xe mà chớ tiến gấp. Thế thời đạo trinh chính của mày kết quả được cát.
Duệ kì luân, ý nghĩa cũng như hào Sơ quẻ Kí Tế. Nhưng bên kia thời chỉ được vô cựu, mà bên này lại được trinh cát là vì thì đại bất đồng, mà lại bất trung với đắc trung có khác nhau, nên hiệu quả cũng khác nhau.
Tượng viết: Cửu Nhị trinh cát, trung dĩ hành chính dã.
象曰:九二貞吉,中以行正也。
Hào Cửu, vị Nhị, theo như thường lệ, thời bất chính, nhưng đây lại nói rằng: Trinh cát, là vì Nhị có đức Trung, sẽ để làm được chính. Tượng truyện đây, phát minh ý nghĩa Dịch rất minh bạch. Dịch vẫn quý hai chữ Trung chính như nhau. Nhưng Trung lại quý hơn Chính, bởi vì, chính có lẽ bất trung, duy đắc trung thời không bao giờ bất chính.
Trình truyện nói rằng: Chính hữu bất trung, trung vô bất chính.
Trinh cát ở hào này là chỉ vì đắc trung.
3. Lục Tam: Vị tế chinh hung – 未濟征凶
Lục Tam, Vị tế, chinh, hung, lị thiệp đại xuyên.
六三:未濟,征凶,利涉大川。
Lục là âm nhu, đã vô tài, mà lại bất trung, bất chính; ở vào thì Vị Tế mà chỉ cậy bằng năng lực của Tam, thời thiệt không làm sao tế nổi. Nếu tấn hành càn, thời mắc hung, nhưng mà mưu sự tuy tại nhân, mà thành sự lại thường tại thiên. Trong thiên hạ cũng có một hạng người, tài không hay gì, nhưng vì thì may đưa đẩy, hoặc chúng bạn dắt dìu, cũng thường làm nên việc được.
Lục Tam tài đức tuy kém, mà thì thế thời hay. Vị Tế đã tấn vào đoạn giữa, là có cơ gần Tế; Khảm hiểm đã lên đến cuối cùng là có cơ xuất hiểm, mà lại chính ứng với Thượng Cửu là dương cương, lấy tài dương cương mà giùm giúp cho Tam, chẳng làm việc khác lớn mặc dầu, nhưng chỉ làm bằng việc thiệp đại xuyên, thời như thì thế của Tam cũng thuận lị được.
Hào từ này ý nghĩa hai câu trái nhau, nhưng vẫn bổ túc cho nhau, câu Vị tế chinh hung, là nói theo về tài Lục Tam, vẫn không phải là người tế thế, nên hào từ có câu ấy là chuyên trọng về phần Nhân sự. Câu: Lị thiệp đại xuyên, thời lại nói theo thì Lục Tam.
Vị Tế đã đến giai đoạn giữa, mà lại Tam là Khảm chi chung, thì ấy chính nhịp hay cho người xuất hiểm. Nên hào từ có câu: Lị thiệp đại xuyên, là kiêm trọng về thiên thì. Dịch đạo biến hóa vô phương là như thế.
Tượng viết: Vị tế chinh hung, vị bất đáng dã.
象曰:未濟征凶,位不當也。
Vị Tế sở dĩ chinh hung là vì hào Âm ở vị Dương, là âm nhu mà bất trung bất chính, tài vị Lục Tam như thế, nên chinh thời hung, còn như chỉ nói về thì Lục Tam, thời Lị thiệp đại xuyên cũng được.
PHỤ CHÚ: Hào từ sáu hào quẻ Kí Tế, không hào nào có tên quẻ. Đến quẻ Vị Tế, thời hào từ năm hào, không tên quẻ. Duy hào từ Lục Tam có hai chữ Vị Tế.
Chúng ta đọc hào từ Lục Tam, nên tham quan hào Cửu Nhị, Cửu Tứ; Nhị, Tứ thảy có chữ Trinh cát, mà Lục Tam thời có chữ Chinh hung. Nhưng chữ Chinh hung cặp liền với chữ Vị Tế, ý Thánh nhân rằng: Ở vào thì Vị Tế, chỉ nên cư trinh thời cát, như hào Nhị, hào Tứ kia.
Huống gì Lục Tam thời tài hào quá kém, ở vào thì Vị Tế mà tài như thế, chinh tất phải hung.
Nhưng Thánh nhân lại sợ chúng ta thấy chữ Chinh hung, mà nghĩ rằng: thì Vị Tế là tuyệt đối không tốt, nên lại thêm vào câu: Lị thiệp đại xuyên, khiến cho chúng ta biết: Thì đã đến, Lục Tam vẫn có thể gần tốt, duy như tài Lục Tam, thời mới chinh hung mà thôi. Tiên Nho có nói rằng: Thiên hạ vô bất khả vi chi thì. Chỉ thấy câu: Vị tế, chinh hung mà đổ tội tại thì Vị Tế, xem câu Lị thiệp đại xuyên mới hiểu được ý.
4. Cửu Tứ: Chấn dụng phạt Quỷ Phương – 震用伐鬼方
Cửu Tứ, trinh, cát, hối vong; chấn dụng phạt quỷ phương, tam niên; hữu thưởng vu đại quốc.
九四:貞吉,悔亡,震用伐鬼方,三年有賞于大國。
Cửu Tứ có tài dương cương, mà địa vị sở xử lại ở vào Thượng thể, thoát khỏi Khảm hiểm mà tấn lên Ly minh, lại ở trên mình có Lục Ngũ là một bậc văn minh nhu trung, quân thần tương đắc; mà gặp thì Vị Tế đã quá nửa, công việc Tế đã sắp tới nơi, đáng lẽ được cát. Nhưng hiềm vì hào Cửu cư Tứ, e có bất chính mà hữu hối chăng. Nên hào từ răn cho rằng: Tứ ơi! tài mày, địa vị mày vẫn cũng xứng đáng, nhưng chỉ nên thêm trinh cố vào, thời được cát mà hối vong.
Vả lại, công việc tế thế, nếu cô tức thời bất thành mà dục tốc thời bất đạt.
Mày lại phải phấn phát tinh thần, cổ vũ dũng khí, gặp một việc cần phải dụng binh bài ngoại, như đi đánh nước Quỷ phương, tất phải cố công ra làm; dầu lâu đến ba năm, mới có thưởng tứ ư nước lớn, cũng phải trinh cố mà làm lấy.
Chấn, nghĩa là nhức động; Dụng phạt quỷ phương, là ý bảo không nên cô tức, bởi vì, ở thì Vị Tế, mà làm việc hưng suy bát loạn, tất phải có dụng uy mới làm nên.
Tam niên, là ý bảo không thể dục tốc, bởi vì, đạo Tế ở trong thiên hạ, đã dồ đại sự, thời không nên cấp cận công.
Phạt Quỷ phương mà lâu đến ba năm, vì có thế, mới toàn được chữ Trinh cát.
Tượng viết: trinh cát hối vong, chí hành dã.
象曰:貞吉悔亡,志行也。
Tài Cửu Tứ vẫn đủ hữu vi, mà lại được Thì vừa đúng, chỉ duy gia thêm trinh cố, thời phát triển được chí mình, chẳng những cát, hối vong mà thôi, mà lại hay dụng phạt Quỷ phương tam niên, thực hành được chí trình đó vậy.
PHỤ CHÚ: Toàn Dịch sáu mươi tư quẻ, thời cát hung, thời quan hệ ở thì mỗi quẻ, mà mỗi quẻ sáu hào, thời cát hung lại quan hệ ở thì mỗi hào. Tựu trung khả cát, khả hung, hoặc do cát mà quay lại hung, hoặc do hung mà chuyển sang cát, rất quan hệ là Tam, Tứ.
Tức như: Cửu Tam quẻ Thái, thời gai tởm cho vận bình bí. Cửu Tứ quẻ Cách thời vui mừng cho hối cải mệnh, thảy vì thì thế mà xui nên thế. Nhưng đắc thì đã đành, mà tạo thì lại cần phải có tài.
Cửu Tam quẻ Thái vì quá cương, nên phải dạy cho gian trinh. Cửu Tứ quẻ Cách thời cương nhu tương tế, nên tán rằng: Hữu phu. Như Cửu Tứ đây, dành có tài dương cương, nhưng cũng nhờ gặp Thì. Ở vào thì Vị Tế, hết Khảm tới Li, vận bĩ trước đã qua, mà vận thái sau gần tới, nên làm nổi việc lớn, như phạt Quỷ phương tam niên, uy danh động đến nước ngoài, ân thưởng khắp ở nước trong, nên Tượng truyện tán cho rằng: Chí hành dã; thiệt mừng cho có tài tế thế mà lại gặp Thì.
Xưa nay, những người có chí mà không hành được biết là bao nhiêu, cũng vì không được như thì Cửu Tứ vậy.
5. Lục Ngũ: Quân tử chi quang – 君子之光
Lục Ngũ, trinh, cát vô hối, quân tử chi quang, hữu phu, cát.
六五:貞吉,无悔,君子之光,有孚,吉。

Chữ Trinh cát đây, với chữ Trinh cát ở hào Nhị, hào Tứ, ý nghĩa khác nhau chút đỉnh.
Trinh ở Nhị, Tứ thời có ý là lời răn đe, Trinh ở Lục Ngũ thời chỉ là lời tán mĩ.
Lục Ngũ đã làm chủ cho Ngoại Li là văn minh đã có đức sẵn, mà lại nhu đắc trung, là một người hay hư tâm lạc thiện, hạ ứng với hào Cửu Nhị, là bạn dương cương. Vì Ngũ sẵn có đức trung trong mình, nên hết lòng tin Nhị, mà Nhị cũng hết lòng giúp Ngũ. Nhu, trung mà trinh như thế, chắc được cát mà vô hối.
Đức đã tốt, bạn cũng hiền, lại được thì Vị Tế đã đến lúc gần cùng, in như trời mưa sắp tạnh, mà vừng nhật hiện ra, cảnh đêm đã tàn, mà vừng đông vừa rạng, vẻ văn minh của quân tử rực rỡ biết dường nào.
Vả lại quang huy đó, không chỉ rực rỡ ở bề ngoài mà thôi, công xứng với đức, thực xứng với danh, vẫn là chí thành phát lộ kia mà. Như thế, chắc được cát mà lại cát thêm.
Hai chữ Cát ý nghĩa có khác nhau, chữ Cát trên dính với chữ Trinh, là Cát thuộc về phần đức; chữ Cát dưới dính với Quang hữu phu, là Cát thuộc về phần công, kết quả thời đồng, mà tạo nhân thời khác, hào này công đức kiêm ưu, cát nhi hữu cát. Tuy căn bản vì bản thân Ngũ mà cũng nhờ có sức Nhị, Tứ phụ bật cho, nên hào từ chung nhau bằng chữ Trinh cát, để cho rõ ý Thượng hạ đồng đức.
Tượng viết: quân tử chi quang, kì huy cát dã.
象曰:君子之光,其暉吉也。
Tia sáng của Ngũ là vì có đức Văn minh mà phát việt rõ ràng, nên Tượng truyện lại tán thêm rằng: Kì huy cát dã. (Huy, nghĩa là tia sáng chóe lòe).
6. Thượng Cửu: Hữu phu vu ẩm tửu – 有孚于飲酒
Thượng Cửu, hữu phu vu ẩm tửu, vô cựu, nhu kì thủ, hữu phu thất thị.
上九:有孚于飲酒,无咎;濡其首,有孚失是。
Địa vị Thượng Cửu ở cuối cùng Vị Tế, tiền đồ có hai ngả. Một là cực kì Vị Tế, thời không biết Tế vào đâu. Một là Vị Tế chi cực, chính là Thì quay lại Tế. Theo như nghĩa trước, thời địa vị Thượng là xấu; theo như nghĩa sau, thời địa vị Thượng lại tốt.
Thì nghĩa vẫn như thế, mà tốt hay xấu, thời lại quan hệ ở người, nên hào từ giả thiết làm hai cách mà bảo cho Thượng rằng: Thượng Cửu dương cương ở trên quẻ, là Dương chi cực, ở cuối cùng thể Ly là Minh chi cực; Cương cực thời chẳng sợ bất cương, mà chỉ sợ quá cương; Minh cực thời chẳng sợ bất minh, mà chỉ sợ quá minh. Quá cương, quá minh thời hay mắc phải bệnh Táo vọng. Đã táo vọng, thời khinh cử bạo động, mà đến nỗi ngộ sự thời thất thì.
Bây giờ đã ở thì Vị Tế chi chung, các công việc hữu vi đã có những người hữu vi như Tứ, Ngũ làm ráo. Thượng chỉ nên ưu du hàm dưỡng, tự tín lấy đạo nghĩa trong mình, mà chờ thì vận đưa đến. Bởi vì, Thượng là người vô vị, mà lại gặp lấy thì Tế chi chung, chỉ nên lạc thiên an mệnh, là một cách vừa phải. Hữu phu, nghĩa là tự tín; ẩm tửu, nghĩa là tự lạc. Câu: Hữu phu vu ẩm tửu, cũng như câu: Nhu vu tửu tự ở quẻ Nhu; chỉ là sự ngoại tiêu giao, chờ Thì mà động, chứ không phải ẩm tửu thiệt.
Nếu trái lại, tự lạc mà đến nỗi quá chừng, mê mẩn với trăng hoa, mệt mà cùng sen cúc, thậm đến nỗi rượu lấm cả đầu, như thế lại là túng tứ thất thì, té ra cách tự tín của Thượng, Thái vô nghĩa lí.
Nhu kì thủ, nghĩa là ẩm tửu mà say mê; Hữu phu thất thị, nghĩa là hữu phu mà trái lẽ. Chữ Hữu phu đây khác chữ Hữu phu ở mọi nơi; Phu, chỉ nghĩa là tự tín mà thôi.
Chữ Phu ở quẻ Trung Phu, với chữ Phu ở mọi nơi, thời Phu là chí thành.
Lời hào từ đây, chẳng phải bảo Thượng Cửu chỉ vui chơi mà thôi. Vì sợ Thượng Cửu quá dụng tài cương minh, mà vọng động sinh sự, tất làm hỏng thì nghĩa của Thượng. Vậy nên hào từ răn cho như thế. Nếu chỉ hữu phu vu ẩm tửu, mà không đến nỗi Nhu kì thủ, thời vừa đắc trung. Xem Tượng truyện dưới này thời rõ.
Tượng viết: ẩm tửu nhu thủ, diệc bất tri tiết dã.
象曰:飲酒濡首,亦不知節也。
Ẩm tửu vẫn không hại gì, nhưng mà đến nỗi nhu thủ, cũng quá chừng không biết tiết vậy. Chữ Tiết ở đây, như nghĩa chữ Thì, không biết tùy thì mà làm cho đúng đạo trung, là bất tri tiết.

PHỤ CHÚ: Bắt đầu đọc quẻ Càn đầu hết Dịch, thời thấy câu: Lục vị thì thành, lại có câu: Dữ thì giai hành, dữ thì giai cực. Vì dữ thì giai hành mà có sáu mươi tư quẻ, ba trăm tám mươi tư hào. Vì có dữ thì giai cực mà có hai quẻ Kí, Vị Tế ở cuối cùng Kinh.
Ư quẻ Kí Tế có câu: Bất như Tây lân chi thì dã. Ư quẻ Vị Tế có câu: Diệc bất tri tiết dã. Chữ Tiết chính là chữ Thì.
Suốt đầu suốt đuôi, triệt thượng triệt hạ, chỉ một chữ Thì vừa tóm hết bộ Dịch.
Nhưng chỉ nói bằng Thì mà thôi, té ra hoàn toàn thuộc về phần tự nhiên, nên phải lấy chữ Tiết, thay vào chữ Thì, càng thấy được đạo lí thuộc về phần đương nhiên.
Vì Thì mà phải có việc, mà làm việc lại phải theo Thì, muốn tùy Thì biến Dịch cho đúng với đạo trung, nên phải có Dịch.
Nhưng cuối cùng Dịch, lại đặt quẻ Vị Tế, thời chúng ta càng nên biết rằng: Thì không bao giờ cùng, việc cũng không bao giờ xong, mà Dịch cũng không bao giờ hết. Đông chi chung, tức là Xuân chi thỉ, Dạ chi chung, tức là Trú chi thỉ. Tắc chi chung, tức là Thông chi thỉ.
Chúng ta tùy Thì xử sự, chỉ cần nhất là hai chữ Tri Tiết.
Tiết Hạ chí tới, mà lo soạn sửa sắm áo cát; tiết Đông chí qua, mà lo sắm sửa áo cầu; tiết Lụt chưa tới, mà lo dự bị thuyền bè; tiết Hạn chưa tới, mà lo dự bị đồ tát nước. Trăm việc, ngàn việc mà thảy biết tiết như thế, thời có bao giờ lo thất bại đâu.
Chúng ta nhận kỹ ý nghĩa chữ Vị Tế, mới biết được thì vận vẫn là vô cùng. Nhận được ý nghĩa hai chữ Tri Tiết, lại biết được Thiên thì cũng cần có Nhân sự. Thì, là tạo hóa tự nhiên, chung tắc hữu thỉ; Tiết là đạo lí đang nhiên, tri mới năng hành. Ý nghĩa Dịch dạy người thâm thiết như thế, chúng ta khi mở quyển mà xem, cũng nên ư khi xếp quyển mà nghĩ, chứ không phải đọc quẻ xem hào mà xong.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Quẻ Vị Tế khép lại Kinh Dịch mà không khép lại Dịch: "vật bất khả cùng". Trong Phong Thuỷ Liên Hoa, Thầy Vũ Giới giảng khí là bản nguyên, vận là vận động của khí – theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, hết một vòng thì khởi một vòng mới, như Đông hết thì Xuân bắt đầu.
Lời Đại Tượng "thận biện vật cư phương" rất gần với phong thuỷ nhà ở: vật nào phải đặt đúng chỗ của vật ấy – bếp, giường, bàn thờ, cửa – đặt sai phương thì có cũng như không. Thầy Vũ Giới dạy định tâm, lập cục rồi mới an vị từng thứ; việc cụ thể cho từng nhà phải khảo sát tại chỗ.
Bài trước: Quẻ Ký Tế – Thuỷ Hoả Ký Tế. Bài sau: Hệ Từ thượng – Chương 1 Thiên tôn Địa ti. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Vì sao Kinh Dịch kết thúc bằng quẻ Vị Tế chứ không phải Ký Tế? – 何以終於未濟
Theo Tự quái, "vật bất khả cùng dã, cố thụ chi dĩ Vị Tế, chung yên". Cụ Phan giảng: phần hữu hình của Dịch (quái hào văn tự) có hết, nhưng lý giao dịch, biến dịch, bất dịch không bao giờ cùng; đặt Vị Tế cuối cùng là để còn sinh sinh mãi.
"Tiểu hồ ngật tế, nhu kỳ vĩ" nghĩa là gì? – 小狐汔濟
Con cáo non sắp qua sông thì ướt đuôi. Cụ Phan giảng: ở thì Vị Tế mà nóng gấp láu táu thì vừa sắp qua đã hỏng, thành Bất Tế; phải có đức nhu trung, biết xem thì như Lục Ngũ mới hanh.
Vị Tế "hanh" khác Ký Tế "hanh tiểu" thế nào? – 未濟亨既濟亨小
Ký Tế hanh là việc đã qua, như con đã lớn, mạnh yếu đã định; Vị Tế hanh là phúc tương lai, như con còn thơ, chưa biết sẽ khôn lớn tới đâu. Cụ Phan nói vì vậy Vị Tế hanh còn hơn Ký Tế hanh tiểu.
"Thận biện vật cư phương" dạy điều gì? – 慎辨物居方
Quân tử xem tượng lửa trên nước ở trái chốn mà biết mỗi vật phải có chốn của nó: sĩ ở học đường, nông ở điền dã, công ở công trường. Phân biệt kỹ và đặt đúng phương thì vật nào cũng có công dụng – đó là quy mô để đi tới Ký Tế.
Vì sao cụ Phan nói cả bộ Dịch chỉ tóm trong một chữ Thì? – 一時字
Đầu Dịch có câu "lục vị thì thành", Ký Tế có "bất như Tây lân chi thì", Vị Tế có "bất tri tiết" – chữ Tiết chính là chữ Thì. Cụ Phan dạy: tuỳ thì xử sự, cần nhất hai chữ Tri Tiết, như hạ chí chưa tới đã lo áo mát, lụt chưa tới đã lo thuyền bè.
Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới
Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Hạ Kinh – Quẻ Hoả Thuỷ Vị Tế (bản in trang 651–660). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Phần Soán từ, bản in ghi hoả tính viêm thượng "mà không thượng giao với Li", theo văn ý đã sửa thành "Khảm". [2] Câu Soán truyện in đậm, bản in ghi "vị xuất cương dã", đã sửa thành "vị xuất trung dã" (未出中也) đúng như dòng giảng ngay dưới. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.









