💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Hệ Từ thượng 繫辭上傳 – Chương 4 Dịch dữ Thiên địa chuẩn

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Hệ Từ thượng 繫辭上傳 – Chương 4 Dịch dữ Thiên địa chuẩn

Hệ Từ thượng truyện chương thứ tư trong Kinh Dịch Phan Bội Châu – Dịch dữ Thiên địa chuẩn: bốn tiết nói hết nội dung của Dịch: Dịch cân tày với trời đất nên sửa sang được đạo trời đất; nhờ Dịch mà biết lẽ u minh, tử sinh, quỷ thần; Thánh nhân dùng trí và nhân giống trời đất, rồi "thần vô phương, Dịch vô thể". Bài này đăng toàn văn chương này trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu, gồm chính văn Hệ Từ thượng truyện 繫辭上傳 của Khổng Tử (kèm chữ Hán) và lời giảng từng tiết. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Trả lời nhanh: Chương 4 Hệ Từ thượng nói Thiên địa tức là Dịch. Ngửa xem thiên văn, cúi xét địa lý mà biết lẽ u minh; xét từ lúc đầu đến lúc cuối mà biết tử sinh chỉ là chung thỉ tuần hoàn; tinh khí ngưng thành vật là thần, hồn tan biến đổi là quỷ. Thánh nhân trí cực minh, nhân cực hậu nên "lạc thiên tri mệnh, cố bất ưu"; khuôn được tạo hoá mà không quá, thành vạn vật mà không sót – "thần vô phương, nhi Dịch vô thể".

Hệ Từ thượng truyện – Chương thứ tư – 繫辭上傳・第四章

Chương thứ tư – 第四章

Chương này chia làm bốn tiết.

Tiết thứ nhất – 第一節

Dịch, dữ Thiên địa chuẩn, cố năng di luân Thiên địa chi đạo.
易與天地準,故能彌綸天地之道。

Mấy chương trên đã phát minh nguyên lí làm ra Dịch, đến chương này mới nói hết nội dung của Dịch. Nhân vì, Thiên địa tức là Dịch, Dịch tức là Thiên địa, nên thông chương có bốn tiết, tiết nào cũng có góp cả Thiên địa với Dịch.

Tiết thứ nhất là thống quát nói nghĩa toàn bộ Dịch, những đạo lí ở trong Quái từ hào từ cân tày với đạo trời đất.

(Chuẩn, nghĩa là một mực thước, một khuôn khổ in như trời đất).

Vì thế, cho nên di luân được đạo của trời đất. (Di, nghĩa là khắp; Luân, nghĩa là sắp đặt sửa sang, nói cho kỹ thời như cách dệt tơ, chia cho ra sợi ngang sợi dọc, lại góp đường ngang đường dọc đi theo nhau).

Đạo trời thời phần nhiều thuộc về Dương, đạo đất thời phần nhiều thuộc về Âm. Dịch thời thống quát cả Âm Dương, mà khiến cho chung nhau thành công dụng. Thế là đạo trời đất vì có Dịch mới sửa sang chỉnh đốn được tất thảy, nên nói rằng: Di luân Thiên địa chi đạo.

Tranh Thiên lý giang sơn của Vương Hy Mạnh, tranh công cộng
Vương Hy Mạnh 王希孟 (Bắc Tống), Thiên lý giang sơn đồ (chi tiết) – núi sông ngang dọc như sợi dệt, gợi "di luân Thiên địa chi đạo". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tiết thứ hai – 第二節

Ngưỡng dĩ quan ư thiên văn, phủ dĩ sát ư địa lí, thị cố tri u minh chi cố; nguyên thỉ phản chung, cố tri tử sanh chi thuyết: tinh khí vi vật, du hồn vi biến, thị cố tri quỷ thần chi tình trạng.
仰以觀於天文,俯以察於地理,是故知幽明之故;原始反終,故知死生之說;精氣為物,遊魂為變,是故知鬼神之情狀。

Thích, nghĩa là tiết này phải chia làm ba đoạn. Nói tóm lại, chỉ cốt cho cùng lí.

Đoạn thứ nhất, cùng cứu nguyên lí u minh ở trong Vũ trụ.

Trong Vũ trụ nguyên có hai phần lí: một phần thuộc về u, một phần thuộc về minh; u thời kín đáo, lờ mờ mà không trông thấy, minh thời rõ ràng sáng láng mà dễ trông thấy.

Nhưng cớ vì sao mà u, vì sao mà minh? thời chứng nghiệm vào đâu mà biết được?

Thánh nhân ở trước khi làm Dịch, ngửa lên trên mà xem ở thiên văn, cúi xuống dưới mà xét ở địa lí, thời biết rằng: Bao nhiêu tác dụng về phần khí, thời không hình tích rõ ràng mà thành ra u; bao nhiêu tác dụng về phần hình thời có thực tích chứng nghiệm được mà thành ra minh. Những cái gì vì dương cương phần nhiều mà phát hiện ra, là cớ sở dĩ minh; những cái gì vì âm nhu phần nhiều mà thu lượm lại, là cớ sở dĩ u.

Sơ đồ u minh, tử sinh, quỷ thần theo Hệ Từ chương 4
Ngưỡng quan thiên văn, phủ sát địa lý: biết lẽ u minh, nguyên thỉ phản chung mà biết tử sinh, tinh khí và du hồn mà biết quỷ thần. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Đoạn thứ hai, là cùng cứu nguyên lí thuộc về phận sự.

Thuộc về Nhân sự rất khó phân giải là thuyết tử sinh.

Sinh ở đâu mà lại; tử ở đâu mà mất; chứng nghiệm vào gì mà biết được?

Nguyên lai, người ta sở dĩ sinh là vì ở lúc đầu có Âm Dương nhị khí hòa hợp, khí tụ mà hình thành, mới có sinh. Đến lúc cuối cùng, Dương tiêu Âm kiệt, nên khí tán mà hình cũng tán, mới có tử.

Bây giờ ta suy nguyên cho đến từ khi thỉ, thời biết được chung cũng thế thôi.

Lí thỉ, tức là lí sinh; lí chung tức là lí tử.

Tử sinh chỉ là chung thỉ tuần hoàn mà thôi. Vậy nên, nguyên thỉ phản chung mà biết được tử sinh chi thuyết.

Tranh cây cổ thụ đất bằng xa của Quách Hy, tranh công cộng
Quách Hy 郭熙 (Bắc Tống), Cổ mộc viễn sơn – cây già bên núi xa, gợi "nguyên thỉ phản chung": tử sinh chỉ là chung thỉ tuần hoàn. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Đoạn thứ ba, đến như lí thuộc về quỷ thần.

Quỷ thần có hay không? Tình trạng của quỷ thần có hay không? Vẫn khó nói quyết được.

Nhưng theo về Dịch lí, Âm Dương chi biến, Thiên địa chi đạo, thời quỷ thần vẫn có, quỷ thần chi tình trạng vẫn có.

Tuy nhiên, bảo rằng có, thời chứng nghiệm vào đâu mà biết được?

Theo như Dịch lí, Âm tinh Dương khí ngưng tụ lại mà thành ra chất hoạt động. Như thế là tình trạng thuộc về thần.

Hồn tan mà lên ở chốn không, phách tiêu mà biến làm chất khác. Đó là tình trạng thuộc về quỷ.

Chữ Quỷ thần ở đây, khác hẳn chữ Quỷ thần mà người thường hay nói. Thần, nghĩa là có tri năng hoạt động, cái đó nhờ tinh khí ngưng kết mà thành, nên tinh khí vi vật gọi bằng Thần. Quỷ, nghĩa là nhất khối tử vật, không tri năng hoạt động, khi linh hồn tiêu tán rồi thời như thế, nên du hồn vi biến, gọi bằng Quỷ (chữ Cố, dưới chữ U minh, nghĩa là lí do sở dĩ nhiên; Thuyết, chỉ là lời nói giải thích).

Tiết thứ ba – 第三節

Dữ thiên địa tương tự, cố bất vi; trí chu hồ vạn vật nhi đạo tế thiên hạ, cố bất quá; bàng hành, nhi bất lưu; lạc thiên tri mệnh, cố bất ưu; an thổ đôn hồ nhân, cố năng ái.
與天地相似,故不違;知周乎萬物而道濟天下,故不過;旁行而不流,樂天知命,故不憂;安土敦乎仁,故能愛。

Tiết trên là nói về việc cùng lí, tiết này lại nói về việc tận tính.

Cùng lí thuộc về phần trí, tận tính thuộc về phần hành. Trên ấy nói dữ Thiên địa chuẩn, là nói về Dịch, đây lại nói về Thánh nhân. Thánh nhân in giống như trời đất, trời đất với Thánh nhân nhất nhi nhị, nhị nhi nhất. Vậy nên Thánh nhân không việc gì trái với trời đất, mà trời đất cũng không cãi Thánh nhân. Nên nói rằng: Dữ Thiên địa tương tự, cố bất vi, (Chữ Tự cũng như nghĩa chữ Chuẩn).

Một câu ấy là trùm bọc cả mấy câu dưới này. Bây giờ mới lấy đức Trí đức Nhân mà nói cho tường việc tận tính.

Đức Trí của Thánh nhân soi xét khắp cả vạn vật, in như đức Trí của trời đất, đạo nhân của Thánh nhân, yêu giúp được cả thiên hạ, in như đạo nhân của trời đất.

Vì đức Trí đã đầy đủ, mà đạo nhân lại hoàn toàn, nên việc gì cũng đúng với đạo trung. Đức Trí của Thánh nhân, chẳng những thuộc về phần Kinh mà thôi, lại hay đến cả phần Quyền. Ngộ việc gì nên hành quyền, tuy là đi thiên về một phía, cốt để ứng biến cho thông, nhưng hành quyền mà không mất chính, chẳng bao giờ lưu đãng vong phản. Câu ấy là thuộc về phần trí, mà bao bọc cả phần nhân.

Đạo nhân của Thánh nhân, chẳng những thấy ở lúc thường mà thôi, mà lại chứng được ở lúc biến, dầu gặp khi biến cố bất kì, người thường thời vẫn hay lo sợ, Thánh nhân chỉ thuận lí theo đạo, xử biến cũng in như thường, vui thích vì đạo trời, thông thấu được mệnh trời, vì thế mà trong lòng không gì lo ngại.

Chữ Lạc thiên ở đây, tức là: nhân giả bất ưu; chữ Trí mệnh ở đây, tức là chữ Tri thiên mệnh ở sách Luận Ngữ. (Câu ấy là thuộc về phần nhân, mà bao bọc cả phần trí).

Đức Trí với đạo nhân, hai bên tương thành, trí càng thâm thời nhân càng dày, chẳng vào đâu mà chẳng tự đắc, tùy ngộ nhi an, đạo nhân không bao giờ gián đoạn. Vì vậy, nên tấm lòng tế nhân lợi vật, đạt ư cực điểm, mà thực hành được nghĩa chữ Bác ái.

Tranh cao sĩ ngắm thác của Mã Viễn, tranh công cộng
Mã Viễn 馬遠 (Nam Tống), Cao sĩ quan bộc – người ngồi lặng ngắm thác, gợi "lạc thiên tri mệnh, cố bất ưu". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tiết này chuyên nói về việc tận tính của Thánh nhân, nhưng tóm tắt lại chỉ có hai chữ Trí, Nhân. Trí, cực kì minh, nên giống được đức Trí của trời đất; Nhân, cực kì hậu, nên giống được đạo Nhân của trời đất.

Sơ đồ trí và nhân của Thánh nhân theo Hệ Từ chương 4
Bất vi, bất quá, bất lưu, bất ưu, năng ái – trí cực minh, nhân cực hậu nên Thánh nhân giống trời đất. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Tiết thứ tư – 第四節

Phạm vi Thiên địa chi hóa, nhi bất quá; khúc thành vạn vật, nhi bất di; thông hồ trú dạ chi đạo, nhi tri; Cố thần vô phương, nhi dịch vô thể.
範圍天地之化而不過,曲成萬物而不遺,通乎晝夜之道而知,故神无方而易无體。

Trên ấy đã nói về sự cùng lí tận tính, đây lại nói về việc chí mệnh của Thánh nhân. Công việc tạo hóa của Thiên địa, vì rộng lớn không chừng, nên thường hay có chốn quá.

Tỉ như: Mùa đông thời quá ư hàn, mùa hạ thời quá ư nóng, núi có lúc quá ư cao, sông có lúc quá ư sâu, như những loài ấy, v.v... thường hay làm trở ngại cho đường sinh hoạt của người; Thánh nhân mới có khuôn phép, sẽ để tài thành phụ tướng công hóa của Thiên địa, bao nhiêu công dụng của Tạo hóa thu nạp vào trong khuôn khổ của Thánh nhân, mà không việc gì đến nỗi thái quá. Thế là phạm vi Thiên địa chi hóa, nhi bất quá.

(Chữ Phạm, tượng như đúc thành cái khuôn, không ra khỏi ngoài khuôn là gọi bằng Phạm; Vi, tượng như vây bọc được tròn khít, không ra được khỏi ngoài vòng, gọi bằng Vi).

Loài vạn vật ở trong trời đất nhiều không biết chừng nào, muốn cho vật nào thành vật nấy, hình thành được hình, sắc thành được sắc, khí thành được khí, dụng thành được dụng, thiệt rất khó.

Thánh nhân vì có trí cách vật, có nhân nuôi vật, có lượng dung vật, có tài tạo vật, nên ủy khúc thành tựu được vạn vật, mà không sót một vật gì. Thế là: Khúc thành vạn vật nhi bất di.

Tranh ngư phủ trên suối núi của Hứa Đạo Ninh, tranh công cộng
Hứa Đạo Ninh 許道寧 (Bắc Tống), Ngư phủ đồ – người sống nương sông núi, gợi "khúc thành vạn vật nhi bất di": Thánh nhân uốn nắn cho vật nào thành vật nấy. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

(Khúc thành, nghĩa là tùy phận lượng tính chất của nó, mà vắt nắn sửa sang cho nó, dụng công uốn nắn, mà không phải thẳng tay, gọi bằng Khúc).

Việc người đã xong, còn có việc quỷ thần; việc sinh đã xong, còn có việc tử hóa. Nhân với sinh tức là trú, quỷ với tử tức là dạ. Thánh nhân vì có trí thông minh thánh triết, thông thấu lí do thuộc về trú dạ, mà cái đạo nhân quỷ sinh tử, những gì là tự nhiên, những gì là đương nhiên, thảy biết hết. Thế là: Thông hồ trú dạ chi đạo, nhi tri. Công việc chí mệnh của Thánh nhân đã như trên nói; thời biết được.

Tri bằng cách huyền bí thần diệu như thế, nên không biết phương hướng mà tìm. Hành bằng cách biến dịch bất trắc như thế, nên không hình thể gì hạn lượng được.

Câu: Thần vô phương, nhi dịch vô thể, là tổng kết cả mấy tiết; ngó lại câu: Dịch dữ Thiên địa chuẩn ở đầu chương thấy được Thánh nhân tức Thiên địa, Thiên địa tức Thánh nhân.

Chữ Thần, chữ Dịch ở câu cuối nghĩa khác chữ Thần, chữ Dịch ở câu tiết trên.

Thần, nghĩa là tinh diệu; Dịch, nghĩa là biến hóa.

Sơ đồ phạm vi, khúc thành, thông trú dạ, thần vô phương
Phạm vi Thiên địa chi hoá, khúc thành vạn vật, thông hồ trú dạ chi đạo – cố thần vô phương nhi Dịch vô thể. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Chương này cho thấy chữ "quỷ thần" trong Dịch không phải ma quỷ: thần là tinh khí ngưng kết có tri năng hoạt động, quỷ là khí đã tan. Thầy Vũ Giới cũng giảng tương tự trong Phong Thuỷ Liên Hoa: "Thần là khí kết tinh cuối cùng của một cục; Quỷ là khí âm sinh ra thần, không phải ma quỷ" – theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục.

Câu "phạm vi Thiên địa chi hoá nhi bất quá" – mùa đông quá lạnh, mùa hạ quá nóng, Thánh nhân làm khuôn phép để tạo hoá không thái quá – cũng là việc của kiến trúc phong thuỷ: nhà che nắng, chắn gió, giữ ấm, để con người sống thuận mà không bị trời đất làm hại. Cách làm cụ thể cho từng nhà phải khảo sát tại chỗ.

Bài trước: Hệ Từ thượng – Chương 2–3 Thiết quái quan tượng. Bài sau: Hệ Từ thượng – Chương 5–7 Nhất Âm nhất Dương chi vị đạo. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

"Dịch dữ Thiên địa chuẩn" nghĩa là gì? – 易與天地準

Đạo lý trong lời quẻ, lời hào cân tày với đạo trời đất, như một khuôn thước. Vì thế Dịch "di luân" – sửa sang khắp, như dệt tơ chia sợi ngang sợi dọc – được đạo trời đất.

Hệ Từ giảng tử sinh thế nào? – 死生之說

Âm Dương nhị khí hoà hợp, khí tụ hình thành thì sinh; dương tiêu âm kiệt, khí tán hình tán thì tử. Cụ Phan giảng lý thỉ là lý sinh, lý chung là lý tử – tử sinh chỉ là chung thỉ tuần hoàn.

Quỷ thần trong Hệ Từ có phải ma quỷ không? – 鬼神之情狀

Không. Cụ Phan nói chữ quỷ thần ở đây khác hẳn chữ người thường hay nói: thần là tinh khí ngưng kết có tri năng hoạt động ("tinh khí vi vật"); quỷ là khi linh hồn tiêu tán, không còn tri năng ("du hồn vi biến").

"Lạc thiên tri mệnh, cố bất ưu" dạy điều gì? – 樂天知命

Gặp biến cố người thường lo sợ, Thánh nhân thuận lý theo đạo, xử biến như thường, vui với đạo trời, thông mệnh trời nên lòng không lo. Cụ Phan nói đó là "nhân giả bất ưu", và chữ tri mệnh tức "tri thiên mệnh" trong Luận Ngữ.

"Thần vô phương nhi Dịch vô thể" nghĩa là gì? – 神无方易无體

Biết bằng cách huyền diệu nên không có phương hướng nào để tìm; làm bằng cách biến dịch bất trắc nên không có hình thể nào giới hạn được. Thần là tinh diệu, Dịch là biến hoá – câu tổng kết cả chương.

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Hệ Từ thượng truyện, chương thứ tư (bản in trang 673–677). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Tiết thứ tư, bản in ghi "khúc thành vạn vật nhi bất duy", đã sửa thành "bất di" (不遺). Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.

Từ khoá: hệ từ thượng truyện · hệ từ chương 4 · kinh dịch phan bội châu · dịch dữ thiên địa chuẩn · lạc thiên tri mệnh · quỷ thần · phong thủy

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…