💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Khảm 坎 – Bát Thuần Khảm

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Khảm 坎 – Bát Thuần Khảm

Quẻ Khảm trong Kinh Dịch Phan Bội Châu, quẻ thứ hai mươi chín Bát Thuần Khảm 坎為水, là quẻ của hiểm nạn: một hào dương hãm giữa hai hào âm, trên dưới đều là nước, hiểm trong hiểm. Bài này đăng toàn văn phần quẻ Khảm trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu: Tự quái, Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, sáu hào từ kèm Tiểu Tượng và các lời phụ chú. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Trả lời nhanh: Quẻ Khảm (Khảm trên, Khảm dưới) là thì trùng hiểm. Cụ Phan giảng đạo xử hiểm nằm ở "hữu phu, duy tâm hanh": giữ lòng chí thành như nước chảy mãi không ứ mà không bao giờ mất tính tin, thì hoàn cảnh hiểm mà tinh thần vẫn hanh thông. Hiểm còn có "Dụng": thánh nhân lập hiểm (thành quách, pháp độ) để giữ nước nhà.

XXIX. Quẻ Bát Thuần Khảm – 坎為水

Quẻ này là quẻ Bát Thuần Khảm. Khảm hạ cũng là Nội Khảm, Khảm thượng cũng là Ngoại Khảm. Trên dưới trong ngoài thảy Khảm. Nên tên quẻ đọc bằng Bát Thuần Khảm.

Tự quái – 序卦

Tự quái: vật bất khả dĩ chung quá, cố thụ chi dĩ Khảm, Khảm giả hãm dã.
物不可以終過,故受之以坎。坎者陷也。

Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Đại Quá tiếp lấy quẻ Khảm, là vì cớ sao?

Vật lí không thể quá được mãi, hễ quá rồi tất nhiên sụp vào hiểm. Vậy nên sau quẻ Đại Quá tiếp lấy quẻ Khảm. Khảm, nghĩa là sụp, cũng nghĩa có hiểm.

Theo về thể quẻ, trên dưới hai âm, một hào Dương ở chính giữa, thành ra nhất Dương hãm vào giữa nhị Âm, nên lấy nghĩa bằng Khảm hãm, mà đặt tên quẻ bằng Khảm.

Quẻ Bát Thuần Khảm: Khảm trên, Khảm dưới
Quẻ Bát Thuần Khảm: trên dưới đều là Khảm (nước) – một dương hãm giữa hai âm, hiểm trong hiểm. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Lại một nghĩa: Khảm là nước, hiểm sâu không gì hơn nước, nên Khảm cũng là tượng hiểm.

Soán từ – 彖辭

Tập Khảm, hữu phu, duy tâm hanh, hành hữu thượng.
習坎:有孚,維心亨,行有尚。

Các quẻ Bát Thuần khác, tên quẻ chỉ có một chữ, duy quẻ Khảm này, Soán từ thêm vào chữ "Tập", mà đọc bằng "Tập Khảm", nghĩa là, trên dưới thảy là Khảm, Khảm vẫn là hiểm, hiểm đến hai lần, muốn cho rõ ý nghĩa hiểm trung hữu hiểm, nên gọi bằng Tập Khảm. Tập, nghĩa là lần lớp, cũng như nghĩa chữ Trùng. Tập Khảm, tức là trùng hiểm.

Người xử vào thì đại trùng hiểm, là hoàn cảnh rất nguy, nhưng xem Tượng quẻ mà tìm ra một cách xử hiểm, thời vẫn không sợ gì hiểm. Vì tượng Khảm nhất Dương ở chính giữa, dương vi thực, chính giữa là tâm người ta; dương thực ở chính giữa, là sẵn có lòng tín thực, tín thực tức là chí thành, tuy hoàn cảnh thời hiểm, mà tâm mình vẫn hanh thông. Lòng chí thành của mình tới đâu cảm động đó, chẳng những không lo gì hiểm nạn, mà lại tiến hành chắc hữu công (Hành, đi. Hữu thượng, có công).

PHỤ CHÚ: Vì sao Khảm lại tượng bằng Thủy, nguyên lai, chân tính của Thủy, tất ở chính giữa lòng nước. Trên mặt nước không khỏi pha vào cặn bã, dưới đáy nước không khỏi trộn vào chất bùn đất; nên muốn tìm chân tính Thủy, tất phải xem xét ở giữa dòng nước.

Quẻ Khảm nhất Dương ở giữa, Dương là minh, Dương là thực, thực với minh ở chính giữa lòng, ấy là Thủy. Vậy nên Khảm tượng bằng Thủy.

Lại vì sao mà Khảm là hiểm, bởi vì, nhất Dương sụp vào giữa nhị Âm, Dương dầu muốn thoát ra đường nào cũng khó thoát cả, nên tượng là Hiểm hãm.

Tranh Mã Viễn, Hoàng Hà vỡ dòng, tranh công cộng
Mã Viễn 馬遠 (Nam Tống), Thuỷ đồ – Hoàng Hà quyết lưu – sóng nước cuồn cuộn, tượng "tập Khảm, trùng hiểm". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Quái từ hữu phu, duy tâm hanh, là dạy cho người ta bằng đạo xử hiểm; hoàn cảnh tuy hiểm mặc dầu, nhưng có lòng chí thành chất chứa ở trong, thời tinh thần vẫn hanh thông.

Tống Nhân có câu thơ: Bình sinh trượng trung tín, kim nhật thiệp phong ba, nghĩa là: Ngày thường giữ chất trung tín, ngày nay dầu xông pha sóng gió chẳng sợ gì.

Tranh thuyền buồm trong mưa bão của Hạ Khuê, tranh công cộng
Hạ Khuê 夏珪 (Nam Tống), Thuyền buồm trong mưa gió – gợi câu "kim nhật thiệp phong ba": giữ trung tín thì xông pha sóng gió chẳng sợ. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Người Nhật Bản có câu: Tinh thành sở chí, kim thạch năng khai, nghĩa là: Những chốn tinh thành thấu tới nơi, thời đá vàng cũng phải nứt nở, chính là dùng đạo hữu phu duy tâm hanh, mà bước qua được hồi Khảm hiểm vậy.

Soán truyện – 彖傳

Soán viết: tập khảm, trùng hiểm dã; thủy lưu nhi bất dinh, hành hiểm nhi bất thất kì tín; duy tâm hanh, nãi dĩ cương trung dã. Hành hữu thượng, vãng hữu công dã. Thiên hiểm, bất khả thăng dã, địa hiểm, sơn xuyên khưu lăng dã. Vương công thiết hiểm, dĩ thủ kì quốc. Hiểm chi thì dụng, đại hỉ tai.
彖曰:習坎,重險也。水流而不盈,行險而不失其信。維心亨,乃以剛中也。行有尚,往有功也。天險不可升也,地險山川丘陵也,王公設險以守其國,險之時用大矣哉!

Soán viết: tập khảm, trùng hiểm dã.

Sở dĩ gọi bằng Tập Khảm, là vì hai lần hiểm vậy.

Thủy lưu nhi bất dinh, hành hiểm nhi bất thất kì tín.

Đây là lấy Tượng quẻ thích hai chữ Hữu phu. Theo như tượng Khảm thời tượng là Thủy.

Hễ tính Thủy vẫn thường chảy luôn, mà không bao giờ ứ lại. Đổ vào vực sâu, tràn đầy bể rộng, vẫn là đi giữa chốn hiểm, nhưng mà đêm đêm ngày ngày như thế, năm năm tháng tháng như thế, không bao giờ mất tính tin thật. Đó là đức tính Khảm, mà in như Khảm trung thực, nên Soán từ nói rằng: Hữu phu.

Tranh người lữ khách ngắm thác của Trương Lộ, tranh công cộng
Trương Lộ 張路 (đời Minh), Lữ khách ngắm thác – nước chảy mãi không ứ, gợi "thuỷ lưu nhi bất dinh, hành hiểm nhi bất thất kì tín". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Duy tâm hanh, nãi dĩ cương trung dã.

Duy có chí thành, thời trong lòng thường được thư thái, là vì có đức dương cương ở trong lòng vậy.

Hành hữu thượng, vãng hữu công dã.

Hành hữu thượng, nghĩa là đi tiến lên, thời thoát khỏi hiểm, mà có công vậy.

Thiên hiểm bất khả thăng dã, địa hiểm, sơn xuyên khưu lăng dã, vương công thiết hiểm, dĩ thủ kì quốc, hiểm chi thì dụng, đại hỉ tai.

Trên ấy đã nói: Khảm là tượng hiểm, nhưng hiểm có hai phương diện: Một là, hiểm thuộc về phần vô hình, là hiểm của trời. Hai là, hiểm thuộc về phần hữu hình, là hiểm của đất.

Trời chỉ là không khí vô hình, mà người không thể nào lên tới trời được. Đó là Thiên hiểm.

Đất có núi sông, cồn gò, chốn cao thời khó thể trèo, chốn sâu thời khó thể dò. Đó là Địa hiểm.

Thánh nhân bắt chước hiểm của trời đất, mà đặt ra một cách bằng nhân hiểm, dùng để hạn ngự ngoại vụ, thời có: "Câu", "Hào", "Thành", "Quách"; dùng để kiên cố nhân tâm, thời có: "Chính", "Hình", "Uy", "Thưởng"; dùng những cách hiểm đó, sẽ để giữa nước nhà. Thế là, thì dùng của hiểm, rất lớn rồi vậy thay.

PHỤ CHÚ: Lời Soán truyện tán các quẻ, chỉ tán bằng một chữ Thì, mà ở quẻ Khảm thời lại thêm vào chữ Dụng.

Bởi vì, hiểm có Thì, có Dụng. Tỉ như: Trong nước gặp lúc hoạn nạn, trong nhà gặp lúc tai biến, là hiểm chi Thì. Những việc binh hình chính giáo để ngăn ngừa họa loạn. Những việc trừ súc dự bị tiền gạo, thuốc thang, v.v... để phòng bị tai nạn, thảy là hiểm chi Dụng.

Tổng chi, Hiểm thuộc về Thì, là cảnh ngộ vô thường, Hiểm thuộc về Dụng, là công việc hữu thường. Như câu sách nói: Hữu bị vô hoạn, với câu Phòng hoạn ư vị nhiên thảy là Hiểm chi Dụng; Hiểm chi Thì chắc không bao giờ không, Hiểm chi Dụng chắc lúc nào cũng phải có. Nên nói: Hiểm chi Thì, Dụng, đại hĩ tai!

Đại Tượng truyện: Thuỷ tấn chí – 大象傳

Tượng viết: thủy tấn chí, tập khảm; quân tử dĩ thường đức hạnh, tập giáo sự.
象曰:水洊至,習坎;君子以常德行,習教事。

Theo như Tượng quẻ Khảm, Khảm trên chuyển xuống Khảm dưới, Khảm dưới hứng đỡ Khảm trên, nước lần lượt chảy tới mãi mà không cùng. Đó là tượng Tập Khảm.

Quân tử xem Tượng ấy, học theo cách Tập Khảm, dùng để mà tu thân, thời thường thường tu tỉnh đức hạnh của mình, một ngày như vậy, một năm như vậy, một đời cũng như vậy. Dùng để mà trì nhân, thời thục tập các việc giáo dục, dạy cho nó tất phải chuyên luyện cho nó, tất phải kĩ. Đó là bắt chước theo tượng Khảm vậy.

Sơ đồ thuỷ tấn chí: Khảm trên Khảm dưới
Thuỷ tấn chí: nước chảy nối nhau không dứt – quân tử dĩ thường đức hạnh, tập giáo sự. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

PHỤ CHÚ: Chữ Tập trên chữ Khảm, thủ nghĩa rất hay. Tập có hai nghĩa: Một, nghĩa là, lần lượt, ôn đi tập lại không bao giờ quên. Đức Khổng có câu: Học nhi thì tập chi, nghĩa là: đã bắt chước được rồi, thời phải buổi buổi ôn tập luôn. Quân tử dụng nghĩa ấy mà thường đức hạnh. Một nghĩa là, tập quán, ngày ngày đêm đêm, rót sâu đúc chín, khiến cho tai quen mắt luyện mà thành ra tập quán.

Quân tử có câu: Tập nhi an yên, bất kiến nhị vật nhi thiên yên, nghĩa là, tập mãi thành quen mà an trí vào óc, chẳng bao giờ thấy cách khác mà dời đổi. Quân tử dùng nghĩa ấy mà tập giáo sự, chỉ một chữ Thường là bao nuốt hết nghĩa tu thân, chỉ một chữ Tập là bao nuốt hết nghĩa dạy dân; nước từ một giọt suối mà chảy hoài, thời có ngày thành sông thành biển. Người ta cứ từ một việc tốt mà làm hoài hoài, thời có ngày nên Thánh hiền, ý nghĩa chữ Thường, chữ Tập, của Thánh nhân, sâu xa như thế.

Tranh Ngồi một mình bên suối của Phạm Khoan, tranh công cộng
Tranh Ngồi một mình bên suối (đề Phạm Khoan 范寬) – người ngồi nhìn dòng nước, gợi chữ Thường, chữ Tập: giọt suối chảy mãi thành sông biển. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Hào từ và Tiểu Tượng truyện – 爻辭・小象傳

1. Sơ Lục: Tập Khảm, nhập vu khảm hạm – 入于坎窞

Sơ Lục, tập Khảm, nhập vu khảm hạm, hung.
初六:習坎,入于坎窞,凶。

Sơ Lục là bản chất âm nhu, mà lại ở dưới hết địa vị trùng hiểm, tượng như người sảy chân xuống vực hiểm, càng quậy cựa thời sụp càng sâu, nên nói rằng: Tập Khảm. Chữ Tập này khác nghĩa chữ Tập ở trên quẻ, Tập Khảm, nghĩa là quen thục cách vào hiểm; Khảm hạm, nghĩa là vũng sâu nhất ở trong chốn hiểm.

Vì có tính chất nhu ám, thấy Khảm hiểm mà không biết đường tránh, ỷ mình quen hiểm, vào càng mám thời sụp càng sâu, nên đến nỗi nhập vu Khảm hạm. Thế tất nhiên hung.

Cổ ngữ có câu: Thiện du giả, tất tử ư thủy. Nghĩa là: những người hay nghề bơi, tất chết với vạ nước, hay nghề bơi, tức là Tập Khảm, chết với vạ nước tức là nhập vu Khảm hạm mà hung. Tục ngữ có câu: "Cơ thâm, họa chuyển thâm", cũng là nghĩa ấy.

Tượng viết: tập khảm, nhập khảm, thất đạo hung dã.
象曰:習坎入坎,失道凶也。

Tượng truyện thích hào từ lại càng minh bạch lắm. Bởi vì, tập khảm mà khắc họa nhập khảm, thế là cách sở tập trái mất đường lối, nên mắc hung đó vậy.

(Thất đạo: sai mất đường lối).

2. Cửu Nhị: Khảm hữu hiểm, cầu tiểu đắc – 求小得

Cửu Nhị, Khảm hữu hiểm, cầu tiểu đắc.
九二:坎有險,求小得。

Cửu Nhị có đức dương cương, mà lại đắc trung, đã dương cương thời tài đủ hộ thân, đắc trung, thời trí đủ biết tính việc, đáng lẽ không sợ gì hiểm nạn; nhưng vì hoàn cảnh của Nhị, chính đương ở giữa trùng hiểm, gặp lấy thì Khảm, chẳng cách gì tránh khỏi hiểm, nên nói rằng: Khảm hữu hiểm.

Tòng lai, anh hùng tuy có sức đủ chống với thì thế, nhưng thì thế cũng có sức làm khốn được anh hùng, có tài cương trung như Cửu Nhị, mà bị trên dưới Nhị Âm vây bọc, muốn làm được sự nghiệp lớn có dễ dàng đâu, nên phải tích ngày lũy tháng, từ một phân một tấc gây lên, miễn cho được đôi tí cỏn con, năm chồng tháng chất, tượng như nước chảy từ một giọt bắt đầu, nên nói rằng: Cầu tiểu đắc.

Tiểu đắc, nghĩa là chỉ vừa được chuyện nhỏ mà thôi, nhưng mà tích lũy nghìn muôn cái nhỏ, thời thành được một cái rất lớn, chính là một phương pháp rất hay cho quân tử ở thì Khảm.

PHỤ CHÚ: Cửu Tứ quẻ Dự, với Cửu Nhị quẻ Khảm, hai hào thảy Dương cư Âm vị. Duy Khảm Nhị có tài cương trung, đáng lẽ thời Khảm Nhị thành tựu, hơn Dự Tứ. Nhưng mà hào từ Dự Tứ thời nói rằng: Đại hữu đắc, hào từ Khảm Nhị thời chỉ cầu tiểu đắc mà thôi. Đó mới biết: chữ "Thì" là ghê gớm thiệt.

Dự Cửu Tứ là ở thì đại vui vẻ, thuận thì thuận thế mà làm nên đại anh hùng.

Khảm Cửu Nhị ở thì đại nguy hiểm, nên trái thì trái thế, may chỉ làm nên một bậc quân tử, hai bên tài dương cương in nhau, mà sở thành tựu thời đại tiểu khác nhau. Dịch tùy thì tùy đạo là như thế.

Tượng viết: cầu tiểu đắc, vị xuất trung dã.
象曰:求小得,未出中也。

Có tài cương trung như Cửu Nhị, cớ sao chỉ cầu tiểu đắc mà thôi, bởi vì, địa vị của Cửu Nhị chưa ra khỏi giữa Khảm hiểm vậy. Chữ Trung, nghĩa là chính giữa Khảm.

3. Lục Tam: Lai chi khảm khảm – 來之坎坎

Lục Tam, lai chi khảm khảm, hiểm thả chẩm, nhập vu khảm hạm, vật dụng.
六三:來之坎坎,險且枕,入于坎窞,勿用。

Lục Tam bản chất đã âm nhu, mà sở xử lại bất trung chính, lấy tư cách một người như thế, mà ở vào thì Khảm hiểm, ngó lên trước mặt thấy Khảm, quay lại sau lưng cũng thấy Khảm, tài đã hèn, mà cảnh lại nghịch, lên lui chẳng đường nào xong, chỉ duy sụp vào hố Khảm mà thôi, nên hào từ nói rằng: Lai chi khảm khảm.

Lai, nghĩa là lại, là lui lại xuống dưới; Chi, nghĩa là đi, là đi lên phía trên, lui lại thấy Khảm, bước lên cũng thấy Khảm. Thế là: Lai chi Khảm Khảm, hiểm thả chẩm.

Hiểm, là mặt trước ở hiện tại; Chẩm là gối kê ở phía sau, trước mặt đã hiểm, sau lưng lại kê vào chốn hiểm.

Thế là: Hiểm thả chẩm.

Cảnh ngộ của Lục Tam đã như thế, thời chỉ càng sụp càng sâu mà thôi.

Tuy nhiên, cảnh ngộ là thuộc về phần trời, mà chống chèo với cảnh ngộ lại thuộc về phần người.

Nếu sức người đủ tranh lại với trời, thời còn có thể dùng được. Kìa bất trung chính mà lại âm nhu như Lục Tam, dầu có gặp cảnh ngộ gì khác nữa, cũng chẳng làm gì xong. Nên hào từ lại nói: Vật dụng. Chữ Vật dụng là bảo cho những người ở đời Khảm, chớ dùng Lục Tam này.

Tượng viết: lai chi khảm khảm, chung vô công dã.
象曰:來之坎坎,終无功也。

Cảnh ngộ và tính chất như Lục Tam, thời chẳng những Lai chi khảm khảm mà thôi, mà kết quả chỉ là thất bại vậy. Bởi vì, âm nhu lại bất trung chính, còn làm nên việc gì.

4. Lục Tứ: Tôn tửu quỹ, nạp ước tự dũ – 納約自牖

Lục Tứ, tôn tửu quỹ, nhị dụng phẩu, nạp ước tự dũ, chung vô cựu.
六四:樽酒簋貳,用缶,納約自牖,終无咎。

Lục Tứ ở vào quẻ trên, là được ở ngôi cao, lại thân cận với Cửu Ngũ là một vị Quốc trưởng, tượng như một bậc đại thần cận quân. Duy ở thì Khảm hiểm, mà bản thân lại âm nhu, bảo Tứ làm những việc lỗi lạc quang minh mà tế hiểm cứu đời, thiệt Tứ không làm được, may nhờ Tứ là người đắc chính, mà Cửu Ngũ với Tứ cương nhu tương đắc, nên Thánh nhân lại dạy cho Tứ một phương pháp rằng: Ở đời hiểm nạn, mà mình đã đứng ở vị đại thần, chỉ duy kết nạp Quốc trưởng bằng chí thành mà lại phải ủy khúc bằng cách cơ trí mà xong, lấy chí thành mà kết nạp, thời không nên sùng thượng phiền văn, lấy cơ trí mà chu hoàn, thời bất tất câu chấp chính đạo. Như thế, thời mới mong khai phát được chốn bế tắc cho kẻ trên, giúp đỡ được cuộc gian nguy cho thiên hạ, kết quả cũng không tội lỗi gì. Vậy nên, hào từ nói rằng: Tôn tửu quỹ, nhị dụng phẩu, nạp ước tự dũ, chung vô cựu.

Trên ấy là thích tóm đại ý, dây trở xuống, thời thích nghĩa đen từng câu một. Tôn, là hũ đựng rượu; Quỹ, là đồ đựng đồ ăn; Phẩu, là ve sành, nhỏ hơn Tôn; Nhị, thêm vào, như tục ta thường nói ông Nhì hoặc thầy Nhì, v.v... Ý nghĩa cũng giống như chữ Phó. Chánh, là phần nhiều; Phó, là phần ít. Tôn tửu quỹ, nhị dụng phẩu, nghĩa là chỉ dùng bằng cách giản đơn chất phác, mà không cần vật tốt đồ nhiều, tượng như rượu chỉ một tôn, đồ ăn chỉ một quỹ, mà dồn thêm vào chỉ dùng một phẩu mà thôi, câu ấy là nói: Cốt trọng tinh thần mà không cần vật chất, chỉ lấy chí thành cảm động mà thôi. Nạp ước, nghĩa là nộp lời tin vào; Ước, có nghĩa như khế ước, là giống để làm tin; Dũ, là cửa sổ, cốt để lọt bóng sáng vào; Dũ vẫn không được chính đại như cửa lớn, mà có thể vừa lọt được bóng sáng. "Nạp ước tự dũ", nghĩa là đương lúc lòng người còn bế tắc. Nếu mình cứ giữ một cách đường ngay mực thẳng, nhè giữa chốn bế tắc của người mà công kích hoài, tất nhiên lời nói mình khó vào, mà việc cũng hỏng, âu là chịu khó mất công, rình chờ đến khi nhất điểm minh của người vừa phát hiện mà thừa cơ khai đạo, tượng như nạp khế ước, mà không nạp ở cửa chính, lại từ cửa sổ dút vào.

Theo về sự thực, không được chính đại quang minh, nhưng cốt cho lời nói mình lọt vào tai người, mà người chịu nghe, thời dầu có uốn đường, tắt lối chút đỉnh cũng không ngại gì. Hào từ đây chỉ nói bằng thí dụ, hai câu trên, hai câu trên là hình dung tinh thần chân thực cảm nhân; câu Nạp ước tự dũ, là hình dung phương pháp đi tắt được việc, chỉ là thủ đoạn xử về thì Khảm, lòng vẫn thành thực, mà thủ đoạn cũng cần có cơ quyền, chính là ý Thánh nhân vạn bất đắc dĩ mà phải ủy khúc chu toàn như thế.

Tượng viết: tôn tửu quỹ, cương nhu tế dã.
象曰:樽酒簋貳,剛柔際也。

Tượng truyện đây chỉ cứ một câu đầu mà quán luôn toàn hào từ, thông lệ trong Dịch nhiều như thế.

Tứ với Ngũ cương nhu giao tế với nhau, nên chỉ dùng bằng cách chân thành tương đãi mà tìm cho đến lúc khai minh, sẽ để thâu nạp thành ý của mình, cũng có thể được chung vô cựu vậy.

Tế: giao tế. Cương chỉ vào hào Ngũ, Nhu chỉ vào hào Tứ.

PHỤ CHÚ: Hào từ đây với câu: Ngộ chủ vu hạng ở quẻ Khuê, đồng một ý tứ. Khảm là buổi Khảm hiểm, Khuê là buổi khuê li, thảy là thì đại gay go, tình cảnh khốn nạn, dầu có dụng cơ quyền mà không hại đến nghĩa lí, thời tuy sở do bất chính, cũng không đến tội lỗi gì. "Nạp ước tự dũ", Dũ: thời không phải cửa chính; "Ngộ chủ vu hạng", Hạng: thời không phải đường chính. Duy vì gặp ở thì đại gian nan, nên phải do đường tắt mà đạt được chí mình, chính đúng với câu: Thánh nhân bất đắc dĩ nhi dụng quyền.

Nếu ở về đời trị bình, thời có cần gì phải do đường tắt, cách do đường tắt đó, duy ở thì Khảm Khuê mới phải dùng mà thôi.

5. Cửu Ngũ: Khảm bất dinh – 坎不盈

Cửu Ngũ, Khảm bất dinh, kì kí bình, vô cựu.
九五:坎不盈,祗既平,无咎。

Sơ đồ sáu hào quẻ Khảm và lời đoán từng hào
Sáu hào quẻ Khảm theo lời giảng của cụ Phan: hai dương mong ra khỏi hiểm, bốn âm hành hiểm mà vô ích. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Cửu Ngũ có tài dương cương mà lại trung chính, ở vào vị tôn, mà lại đã trải qua nửa thì Khảm, cũng có thể gần ra khỏi hiểm, nhưng vì ở giữa Ngoại quái. Thế là hiểm còn chưa đầy.

Tuy nhiên, thì đại hiểm gần lúc cuối cùng, mà tài đức Cửu Ngũ cũng có thể cạy lật cho ra khỏi hiểm, chắc chẳng bao lâu thời Khảm dinh mà bình. Đến lúc Khảm đã bình, thời mình ra khỏi hiểm, sẽ dắt thiên hạ ra khỏi hiểm. Thế thời vô cựu (Kì, nghĩa là bệnh).

Tượng viết: Khảm bất dinh, trung vị đại dã.
象曰:坎不盈,中未大也。

Cửu Ngũ có tài cương trung, mà ở vào vị tôn, vẫn có sức cứu tế được hiểm nạn, nhưng vì Khảm còn bất dinh, nên đức cương trung của mình, chưa đến lúc quang đại vậy.

6. Thượng Lục: Hệ dụng huy mặc – 係用徽纆

Thượng Lục, hệ dụng huy mặc, chí vu tùng cức, tam tuế bất đắc, hung.
上六:係用徽纆,寘于叢棘,三歲不得,凶。

Thượng Lục, bản thân âm nhu, nguyên là một người nhu ác, mà lại ở vị hiểm cực, hiểm chi cực tất nhiên sụp vào hiểm rất sâu, tượng như một người bị tội nặng mà vào lao, đã trói tay bằng huy mặc lại đặt chân vào tùng cức. (Huy mặc: giây nhạc; Hệ: trói; Tùng cức: đống gai; Chí: đặt).

Thượng Lục nhu ác mà sụp vào hiểm, nếu biết hối tội cải quá thời còn mong được ra, nhưng Thượng này không tài xuất hiểm, lại không đạo hối quá, đến nỗi lâu đã ba năm mà không được ra, thôi thời xấu quá.

Tượng viết: Thượng Lục thất đạo, hung tam tuế dã.
象曰:上六失道,凶三歲也。

Thượng Lục đã âm nhu mà lại hiểm cực, là đi sai mất đường lối đã lâu, thời hung đến tam tuế cũng là đáng rồi.

PHỤ CHÚ: Quẻ Khảm này Tứ âm vây bọc lấy Nhị dương, tượng như Tứ tiểu nhân vây bọc lấy Nhị quân tử. Nên hào từ ở trong sáu hào, Nhị thời cầu tiểu đắc, Ngũ thời kì kí bình, là trông mong cho quân tử được mau xuất hiểm: hào Sơ, hào Thượng thời hung, hào Tam thời vật dụng, hào Tứ thời chỉ được vô cựu, là đau đớn cho tiểu nhân hay hành hiểm mà vô ích. Ý Thánh nhân phù quân tử ức tiểu nhân là như thế. Nên hào từ Sơ thượng, thảy có chữ Hung, mà Tượng từ thảy có chữ Thất đạo, cứ hai hào đầu cuối mà hai hào ở giữa cũng đủ biết.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Khảm là Thuỷ, ở chính Bắc, ứng giờ Tí – một đầu của trục Tí Ngọ. Trong Phong Thuỷ Liên Hoa, Thầy Vũ Giới giảng Thuỷ là "chạy như nước – xoắn như gió" trong Lưu khí đồ, theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục. Cụ Phan giải chân tính của nước nằm ở giữa dòng, không ở cặn trên mặt hay bùn dưới đáy – cũng như xem thuỷ phải xem dòng khí chính, không bị đánh lừa bởi cái bề ngoài.

Soán truyện nói "vương công thiết hiểm, dĩ thủ kì quốc" – lập hiểm để giữ nước. Trong phong thuỷ nhà ở, đây là tinh thần lập cục: tường rào, cổng, án sơn là "nhân hiểm" giữ khí cho nhà. Còn chữ "hữu phu" nhắc gia chủ: nhà gặp hồi khó khăn, giữ lòng ngay thật và bền bỉ sửa từng phần nhỏ ("cầu tiểu đắc") là phương pháp hay. Cách bố trí cụ thể phải xem tại chỗ.

Bài trước: Quẻ Đại Quá – Trạch Phong Đại Quá. Bài sau: Quẻ Li – Bát Thuần Li. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Vì sao quẻ Khảm đứng sau quẻ Đại Quá? – 坎何以次大過

Theo Tự quái, vật không thể quá mãi, quá thì phải sụp, nên sau Đại Quá là Khảm; Khảm nghĩa là hãm, là sụp xuống.

Vì sao quẻ Khảm lại gọi là "Tập Khảm"? – 習坎

Các quẻ bát thuần khác chỉ có một chữ tên, riêng Khảm thêm chữ Tập. Cụ Phan giảng Tập là lần lớp, như chữ Trùng: trên dưới đều Khảm, hiểm đến hai lần, nên gọi Tập Khảm, tức trùng hiểm.

"Hữu phu, duy tâm hanh" dạy cách xử hiểm thế nào? – 有孚維心亨

Có lòng tín thực chất chứa ở trong thì hoàn cảnh tuy hiểm mà tinh thần vẫn hanh thông. Cụ Phan dẫn câu thơ người Tống "bình sinh trượng trung tín, kim nhật thiệp phong ba" và câu người Nhật "tinh thành sở chí, kim thạch năng khai".

"Hiểm chi thì dụng" nghĩa là gì? – 險之時用

Hiểm có Thì và có Dụng. Cụ Phan giảng Hiểm chi Thì là cảnh ngộ hoạn nạn bất thường; Hiểm chi Dụng là việc phòng bị thường xuyên như binh hình chính giáo, trữ tiền gạo thuốc thang – "hữu bị vô hoạn".

"Nạp ước tự dũ" ở hào Lục Tứ có ý gì? – 納約自牖

Đưa lời tin qua cửa sổ, không qua cửa chính. Cụ Phan giảng ở thì hiểm, khi lòng người trên còn bế tắc, kẻ bề tôi chí thành phải chờ lúc họ vừa sáng ra mà khéo léo khai mở – cơ quyền mà không hại nghĩa lí.

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Thượng Kinh – Quẻ Bát Thuần Khảm (bản in trang 325–333). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Bản in hào Thượng Lục ghi "trói tay bằng nhuy mặc", đã sửa thành "huy mặc" theo nguyên văn 徽纆. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.

Từ khoá: quẻ khảm · bát thuần khảm · thuần khảm · kinh dịch phan bội châu · tập khảm · hữu phu duy tâm hanh · phong thủy

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…