Lục thập tứ quái hình thành từ bầu âm dương 6 vòng: nội quái nằm yên tại chỗ sinh, ngoại quái dời đổi khắp tám phương. Tài liệu Đường Vào Dịch dùng hình ảnh này để giải thích thứ tự, tên gọi và bốn tính chất của 64 quái – di động, đăng đối, động biến, tráo trở – trước khi nói đến cách lập chánh quái trong bói toán.
Trả lời nhanh: Lục thập tứ quái là 64 quái 6 hào, ghi theo tỉ số thượng quái/hạ quái bằng tiên thiên quái số (ví dụ 8/1 là Địa Thiên Thái). Nội quái từng cặp đăng đối qua tâm Thái Cực và bất động; ngoại quái có tính tráo trở, di động khắp 8 phương vị. 64 quái thể hiện bốn tính: di động, đăng đối, động biến, tráo trở.
Nội quái và ngoại quái của 64 quái khác nhau thế nào?
Nội quái bất động, còn ngoại quái dời đổi. Nội quái từng cặp đăng đối qua tâm Thái Cực: Kiền 1 đối Khôn 8, Đoài 2 đối Cấn 7, Ly 3 đối Khảm 6, Chấn 4 đối Tốn 5. Hào vị của hai quái đối cũng đăng đối qua tâm. Tính chất của nội quái là bất động vì chúng được định vị từ khi sinh.
Ngoại quái có tính tráo trở "như ngày trên đêm, đêm trên ngày". Ngoại quái không đăng đối qua tâm, ngoại trừ hai cặp vừa tráo trở vừa đăng đối: 8/1 – 1/8 (Địa Thiên Thái – Thiên Địa Bỉ) và 6/3 – 3/6 (Thủy Hỏa Kỷ Tế – Hỏa Thủy Vị Tế). Mỗi một ngoại quái cư ở 8 phương vị, tức ngoại quái có dời đổi, có di động.
Thứ tự và tên gọi 64 quái ra sao?
Tên gọi 64 quái do Văn Vương dùng ba, bốn chữ tượng thể, tượng hình, tượng tánh để vừa biểu tỏ ý nghĩa quái vừa làm danh gọi quái. Tài liệu ghi mỗi quái kèm tỉ số thượng quái/hạ quái theo tiên thiên quái số (1 Kiền – Thiên, 2 Đoài – Trạch, 3 Ly – Hỏa, 4 Chấn – Lôi, 5 Tốn – Phong, 6 Khảm – Thủy, 7 Cấn – Sơn, 8 Khôn – Địa).
Miền dương nghi: 32 quái từ Nam xuống
| Hạ quái | Tám quái (thượng/hạ) |
|---|---|
| Kiền (1) | Bát Thuần Kiền 1/1, Trạch Thiên Quải 2/1, Hỏa Thiên Đại Hữu 3/1, Lôi Thiên Đại Tráng 4/1, Phong Thiên Tiểu Súc 5/1, Thủy Thiên Nhu 6/1, Sơn Thiên Đại Súc 7/1, Địa Thiên Thái 8/1 |
| Đoài (2) | Thiên Trạch Lý 1/2, Bát Thuần Đoài 2/2, Hỏa Trạch Khuê 3/2, Lôi Trạch Qui Muội 4/2, Phong Trạch Trung Phu 5/2, Thủy Trạch Tiết 6/2, Sơn Trạch Tổn 7/2, Địa Trạch Lâm 8/2 |
| Ly (3) | Thiên Hỏa Đồng Nhân 1/3, Trạch Hỏa Cách 2/3, Bát Thuần Ly 3/3, Lôi Hỏa Phong 4/3, Phong Hỏa Gia Nhân 5/3, Thủy Hỏa Kỷ Tế 6/3, Sơn Hỏa Bí 7/3, Địa Hỏa Minh Di 8/3 |
| Chấn (4) | Thiên Lôi Vô Vọng 1/4, Trạch Lôi Tùy 2/4, Hỏa Lôi Phệ Hạp 3/4, Bát Thuần Chấn 4/4, Phong Lôi Ích 5/4, Vân Lôi Truân 6/4, Sơn Lôi Di 7/4, Địa Lôi Phục 8/4 |
Miền âm nghi: 32 quái từ Nam xuống
| Hạ quái | Tám quái (thượng/hạ) |
|---|---|
| Tốn (5) | Thiên Phong Cấu 1/5, Trạch Phong Đại Quá 2/5, Hỏa Phong Đỉnh 3/5, Lôi Phong Hằng 4/5, Bát Thuần Tốn 5/5, Thủy Phong Tĩnh 6/5, Sơn Phong Cổ 7/5, Địa Phong Thăng 8/5 |
| Khảm (6) | Thiên Thủy Tụng 1/6, Trạch Thủy Khốn 2/6, Hỏa Thủy Vị Tế 3/6, Lôi Thủy Giải 4/6, Phong Thủy Hoán 5/6, Bát Thuần Khảm 6/6, Sơn Thủy Mông 7/6, Địa Thủy Sư 8/6 |
| Cấn (7) | Thiên Sơn Độn 1/7, Trạch Sơn Hàm 2/7, quái 3/7 (tài liệu ghi "Hỏa Trạch Khuê", trùng tên với 3/2), Lôi Sơn Tiểu Quá 4/7, Phong Sơn Tiệm 5/7, Thủy Sơn Kiển 6/7, Bát Thuần Cấn 7/7, Địa Sơn Khiêm 8/7 |
| Khôn (8) | Thiên Địa Bỉ 1/8, Trạch Địa Tụy 2/8, Hỏa Địa Tấn 3/8, Lôi Địa Dự 4/8, Phong Địa Quán 5/8, Thủy Địa Tỷ 6/8, Sơn Địa Bác 7/8, Bát Thuần Khôn 8/8 |
Bốn tính chất của lục thập tứ quái là gì?
Lục thập tứ quái thể hiện bốn tính chất: tính di động, tính đăng đối (ứng đối), tính động biến và tính tráo trở.
Tính di động
Tính di động nghĩa là hạ quái (nội quái) cố định tại chỗ, nhưng ngoại quái có mặt khắp nơi. Ví như các quái 1/5, 1/6, 1/7, 1/8 là Kiền quái từ quê hương Nam Đông Nam đã di chuyển ra bên ngoài để đến phương vị của Tốn, Khảm, Cấn, Khôn.
Tính ứng đối
Tính ứng đối nghĩa là 64 quái lục hào bày ra 32 cặp tỉ số đối ứng dạng A/B đối B/A. Ví như 1/8 là Thiên trên Địa, bế bỉ, đối lại với 8/1 là Địa trên Thiên, hanh thông. Tên quái ba chữ như Thiên Địa Bỉ, Địa Thiên Thái, Phong Sơn Tiệm, Sơn Phong Cổ; bốn chữ như Lôi Thiên Đại Tráng, Thiên Lôi Vô Vọng, Hỏa Thiên Đại Hữu, Thiên Hỏa Đồng Nhân. Các cặp chữ ứng đối như thái – bỉ, tiệm – cổ, đại tráng – vô vọng, đại hữu – đồng nhân được luận ra từ tánh ý của hai đơn quái hiệp phối thành quái lục hào.
Tài liệu nhận xét không có mẫu chung làm tiêu chuẩn để luận suy, đại để có hai cách:
- Lấy chiều hướng khí âm dương giao hợp hay bất giao hợp mà luận. Quẻ Thái với Khôn trên Kiền dưới thì hai chiều giao hợp, có cái phát sinh là hanh thông; ngược lại Kiền trên Khôn dưới thì hai chiều không gặp nhau, không có cái phát sinh là bế bỉ.
- Lấy sự phát triển khí mạnh mẽ hay suy vi mà luận. Chấn trên Kiền dưới là tượng dương khí trong Chấn đã phát triển mạnh mẽ, "đại tráng", lên cao hơn Kiền để xung đột với âm khí của thượng thiên mà sinh lôi (sấm sét); ngược lại Kiền trên Chấn dưới là tượng dương khí trong Chấn "vô vọng" đại tráng để sinh lôi.
Tính động biến
Tính động biến dựa trên luật tích dấu "cộng nhân trừ thành trừ, trừ nhân trừ thành cộng", nghĩa là âm dương biến đổi. Sự biến từ dương sang âm hay từ âm sang dương gọi là động hào: dương hào động biến thành âm hào, âm hào động biến thành dương hào. Ví như Kiền động hào 1 thành Tốn, động hào 2 thành Ly, động hào 3 thành Đoài. Động biến có thể xảy ra trên một hào hay cùng lúc trên nhiều hào, do vậy một quái có thể biến thành bất kỳ quái nào.
Vì sao bói toán dùng tiên thiên quái số?
Bói toán dùng tiên thiên quái số vì, theo tài liệu, người là một tiểu Thái Cực, hoạt động như Thái Cực lưỡng phân âm dương sinh nghi, tượng, quái. Ở những phép bói, người ta dùng một quái lục hào làm chánh quái để chiêm đoán sự. Để lập chánh quái cần hai con số, có được bằng cách bốc thăm, đếm lá; số thăm, số lá được quy đổi ra tiên thiên số Phục Hy rồi quy thành thượng quái, hạ quái.
Tác giả Nguyên K thừa nhận câu hỏi "vì sao dùng tiên thiên mà không dùng hậu thiên quái số" là hóc búa, đại để tổ tiên đã biết dùng "âm dương quái số" để lập trình tư tưởng người. Khi người động tâm, bát quái phát sinh trong đầu cho ra tư tưởng mưu cầu; thuật số gia dùng cách gieo tiền, bốc thăm hay chọn số để lấy ra "quái tưởng" của người cầu, phân tích dòng âm dương của quái tưởng mà phán đoán mưu sự. Phần lập quái có hệ thống được bàn kỹ trong chuỗi Học Liên Hoa Độn.
Câu hỏi thường gặp
Ký hiệu 8/1 trong tên quái nghĩa là gì?
Ký hiệu 8/1 là tỉ số thượng quái trên hạ quái theo tiên thiên quái số: 8 là Khôn (Địa) ở trên, 1 là Kiền (Thiên) ở dưới, tức quẻ Địa Thiên Thái.
Cặp quái nào vừa tráo trở vừa đăng đối qua tâm?
Chỉ có hai cặp: 8/1 – 1/8 (Địa Thiên Thái – Thiên Địa Bỉ) và 6/3 – 3/6 (Thủy Hỏa Kỷ Tế – Hỏa Thủy Vị Tế). Các ngoại quái khác không đăng đối qua tâm.
Một quái có thể biến thành quái khác không?
Có. Khi một hoặc nhiều hào động, dương hào thành âm hào và âm hào thành dương hào, nên một quái có thể biến thành bất kỳ quái nào.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Chu kỳ Bát Quái và quái số Kiền 1 đến Khôn 8 · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Bát quái lưỡng phân: biểu đồ số nghi, tượng, quái →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
