Quản Thị Chỉ Mông · Quyển hạ · Thiên 72–74
管氏指蒙 卷之下 · 二氣從違第七十二 · 積氣歸藏第七十三 · 天人交際第七十四
Tác giả: đề Quản Lộ (管輅, tự Công Minh, đời Tào Nguỵ) · cùng chú: đề Tiêu Cát (蕭吉, đời Tuỳ), Viên Thiên Cương (袁天綱), Lý Thuần Phong (李淳風, đời Đường), Vương Cấp (王伋, đời Tống) · hiệu chính, bổ chú: Uông Thượng Đường (汪尚唐), Uông Thượng Canh (汪尚賡), người Tân An đời Minh
Bản gốc: bản khắc đời Minh, 2 quyển thượng hạ, 100 thiên (bạt năm Vạn Lịch Canh Thìn 1580).
Bài này gồm ba thiên ngắn của Quản Thị Chỉ Mông. Thiên 72 Nhị khí tòng vi (二氣從違) bàn chuyện khí thuận và khí nghịch đi theo dòng họ: con đích con thứ, thân cây và cành cây. Thiên 73 Tích khí quy tàng (積氣歸藏) bàn chỗ khí tích lại và cất giấu: long kẹp, minh đường, thế với hình, huyệt ngửa bàn tay và huyệt úp bàn tay. Thiên 74 Thiên nhân giao tế (天人交際) bàn chỗ trời và người gặp nhau: vận có thông có tắc, người có khéo có vụng, và vì sao lời ngay thường không được nghe. Bài gồm nguyên văn, bản dịch, phần giảng và phần luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa.
Trả lời nhanh: Thiên Nhị khí tòng vi nói: một khí thành năm hình, người sống bẩm khí trong đục của ngũ hành, người chết về với thịnh suy của ngũ thổ; khí ấy có thuận có nghịch, và phúc hoạ đi theo thứ bậc họ hàng (ngũ phục, cửu tộc). Người có đích có thứ, cây có thân có cành: cành bị sâu thì cây bóc vỏ, lõi mục thì rễ khô, cành bị chặt thì thân mục. Thiên Tích khí quy tàng nói: long kẹp thì khí tụ, minh đường thì tinh thần phát; có thế mà không hình là núi tuỳ tòng, có hình mà không thế là đất cô di; huyệt ngửa bàn tay thì tìm chỗ xoáy, huyệt úp bàn tay thì tìm chỗ trũng ở hổ khẩu. Thiên Thiên nhân giao tế nói: đạo trời phải nhờ người làm thành, việc người cũng gốc ở trời; vận có thông có tắc, số có lành có dữ; khi then hoạ đã phát thì lời ngay không nghe mà chỉ nghe lời phù phiếm.
Thầy Vũ Giới giảng: "Một dòng họ như một cái cây. Mộ tổ là gốc, các chi là cành. Gốc mục thì cành nào cũng héo; một cành bị sâu thì vỏ cả cây cũng bong. Người xưa không xem mộ cho một người, mà xem cho cả cây."

Một khí năm hình, có thuận có nghịch – 一氣而形五
Nguyên văn – 原文
(二氣從違第七十二。氣,一本作五。)
……則一氣而形五,賦稟五……而運三精。有生兮稟五氣之清濁,……兮肉五土之盛衰。五事五常兮雖已息而已稟,五配五正兮必有從而有違。顧五福六極之舒慘,亦依五服九族以次而歸之,故育子承宗之義重矣。五配五神,有所不知:達者釋然而悟,昧者懵然而疑。
Dịch: (Thiên 72, Nhị khí tòng vi. Chữ "khí", một bản chép là "ngũ".)
… Thì một khí mà thành năm hình, bẩm thụ năm … mà vận hành ba tinh (mặt trời, mặt trăng, sao). Có sinh ra thì bẩm cái trong đục của năm khí; … thì nương cái thịnh suy của năm loại đất. Năm việc (ngũ sự), năm đức thường (ngũ thường) dẫu đã dứt (người đã mất) thì cũng đã bẩm thụ rồi; năm phối, năm chính ắt có chỗ thuận, có chỗ nghịch. Xem năm phúc, sáu cực co duỗi thế nào, cũng theo năm bậc tang phục, chín đời họ hàng mà lần lượt quy về; cho nên nghĩa nuôi con nối dõi tông là trọng lắm. Năm phối, năm thần có chỗ người không biết: người thông đạt thì thông suốt mà tỉnh ngộ, kẻ mờ tối thì ngơ ngác mà ngờ vực.

Giảng: Đoạn đầu thiên bị mất mấy chữ (bắt đầu bằng chữ "tắc"), nhưng mạch ý đủ rõ. Chỉ Mông đặt người vào vòng ngũ hành: khi sống, người bẩm khí trong đục của ngũ hành; khi mất, thân xác về với đất và nương thịnh suy của ngũ thổ. Ngũ sự (dáng, lời, nhìn, nghe, nghĩ) và ngũ thường (nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) của người đã mất không mất đi, vì nó đã thành cái bẩm thụ truyền lại.
"Ngũ phúc lục cực" lấy từ thiên Hồng Phạm của Kinh Thư: năm phúc là thọ, giàu, khoẻ yên, đức tốt, chết lành; sáu cực là chết non, bệnh, lo, nghèo, ác, yếu. Chỉ Mông nói phúc hoạ ấy "theo ngũ phục cửu tộc mà lần lượt quy về", tức là đi theo thứ bậc họ hàng: người gần mộ (con cháu trực hệ) chịu trước, người xa chịu sau. Vì thế "nghĩa nuôi con nối dõi tông là trọng". Tên thiên "tòng vi" (thuận, trái) là nói khí của mộ thuận với chi này mà nghịch với chi kia.
Đích và thứ, thân và cành – 人有嫡,木有幹
Nguyên văn – 原文
人有嫡而有從,木有幹而有枝。嫡嗣而從不續,嫡絕而從猶隮。枝蠹則木必剝,心朽則根必枯;枝戕而幹必腐,幹伐而枝猶復……。人知而義合,義乖則害斷。不用根本,損異接木,則脈理相比,禍福相救。忘清而意鮮,司災分付,目眩而心迷。
Dịch: Người có con đích, có con thứ; cây có thân, có cành. Con đích nối dõi thì con thứ không nối; con đích tuyệt tự thì con thứ vẫn lên thay. Cành bị sâu đục thì cây ắt bong vỏ; lõi cây mục thì rễ ắt khô; cành bị chặt hại thì thân ắt mục; thân bị đốn mà cành vẫn còn … Người hiểu thì nghĩa hợp; nghĩa trái thì hại đến chỗ đứt. Không dùng gốc rễ, bỏ cây khác mà ghép, thì mạch lý gần nhau, hoạ phúc cứu nhau. Quên sự trong sáng thì ý kém, đến lúc phân giao tai hoạ thì mắt hoa mà lòng mê.

Giảng: Đây là ví dụ đẹp nhất của thiên 72. Một dòng họ được ví như một cái cây:
- Thân là dòng đích (trưởng), cành là các dòng thứ. Đích còn thì thứ không cần nối; đích tuyệt thì thứ lên thay. Đó là phép kế tự của lễ cổ.
- Cành bị sâu thì cây bong vỏ: hoạ ở một chi lan sang cả họ.
- Lõi mục thì rễ khô: gốc (mộ tổ) hỏng thì cả cây héo.
- Cành bị chặt thì thân mục: đứt một chi cũng làm thân yếu đi.
Câu "không dùng gốc rễ, bỏ cây khác mà ghép, thì mạch lý gần nhau, hoạ phúc cứu nhau" nói chuyện con nuôi, con thừa tự từ họ khác: tuy không cùng gốc, nhưng khi đã ghép vào thì mạch lý nối nhau, hoạ phúc cũng gắn với nhau. Chỉ Mông lấy đó để nói: mộ phần không chỉ ứng theo huyết thống, mà ứng theo nghĩa thừa tự và việc thờ phụng. Ở thiên 82 phía sau, sách sẽ trở lại ý này với hình ảnh "keo sơn khác loài mà dính nhau".
Long kẹp tụ khí, minh đường phát thần – 鉗龍融結,明堂發越
Nguyên văn – 原文
(積氣歸藏第七十三)鉗龍兮融結其氣聚,明堂兮發越其精神。旁立萬象兮潛遊不露,內乘五運兮表裏相因。脫向前趨,肘後休貪于後;戈面當應拱,背邊要識于分枝。有勢無形,非行龍則為輔從;有形無勢,非析水便是孤遺之地。延長尚有興衰之運,人情變革豈無成敗之期?
Dịch: (Thiên 73, Tích khí quy tàng.) Long có càng kẹp thì dung kết khí cho tụ lại; minh đường thì làm phát việt tinh thần. Bên cạnh dựng muôn tượng mà ẩn mình không lộ; bên trong cưỡi năm vận, trong ngoài nương nhau. Thế thoát ra hướng về trước thì phía sau khuỷu tay đừng tham; mặt trước nên có núi ứng, núi chầu, phía lưng cần biết chỗ chia cành. Có thế mà không có hình thì không phải long đang đi mà là núi phụ tòng; có hình mà không có thế thì không phải chỗ nước chia mà là đất cô di (sót lại, lẻ loi). Kéo dài mãi còn có vận hưng suy, tình người đổi thay há không có lúc thành bại?

Giảng: "Tích khí quy tàng" là khí tích lại và cất vào. Hai chỗ cất khí là long kẹp (鉗龍, long có hai càng ôm lại như cái kìm) và minh đường. Long kẹp giữ khí, minh đường cho khí "phát việt", tức thở ra, toả ra tinh thần.
Cặp "có thế không hình" và "có hình không thế" là cách Chỉ Mông dạy phân biệt:
- Có thế mà không hình: núi chạy dài, có khí thế nhưng không dừng thành hình huyệt. Đó là long đang đi (hành long) hoặc núi phụ tòng đi theo hầu. Không đặt huyệt ở đó.
- Có hình mà không thế: một gò đẹp, tròn trịa, nhưng không có long đến nuôi. Nếu không phải chỗ nước chia thì là đất cô di, gò lẻ bị bỏ sót. Đẹp mà không có khí.
Hình và thế phải đi cùng nhau: thế đến rồi hình dừng, thì mới có chỗ tích khí. Quyển thượng thiên 18 và quyển hạ thiên 85 đều có tên Tứ thế tam hình để bàn kỹ cặp này.
Ngũ hành có khí mà không hợp – 木火土金水之有氣
Nguyên văn – 原文
若木火土金水之有氣,而水火金木土之非宜,是陰陽何關于造化?日月不見其……,夾輔既深,綏去不嫌于……。脫氣閣房纔露,衝擊必于風吹;仰手掌心,當擬旋之的;覆手虎口,但尋污窟之規。
蕭曰:管氏之意,謂仰手之掌心者,必有四勢朝應,或平夷之地亦得藏聚隱焉,乃為真穴;覆手虎口,則左右鉗抱,重重應從矣。
Dịch: Nếu Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ có khí, mà Thuỷ, Hoả, Kim, Mộc, Thổ lại không hợp, thì âm dương có can gì đến tạo hoá? Mặt trời mặt trăng chẳng thấy …; núi kẹp đỡ đã sâu thì rời đi cũng không ngại … Khí thoát ra, chỗ huyệt như buồng gác vừa lộ thì ắt bị gió thổi xô vào. Huyệt như lòng bàn tay ngửa thì nên định ở chỗ xoáy; huyệt như hổ khẩu bàn tay úp thì chỉ tìm theo phép chỗ trũng.
Lời chú họ Tiêu: Ý của họ Quản là: huyệt ở lòng bàn tay ngửa thì ắt có bốn thế chầu ứng, hoặc ở chỗ đất bằng cũng được chứa tụ, ẩn kín, mới là chân huyệt; huyệt ở hổ khẩu bàn tay úp thì tả hữu kẹp ôm, lớp lớp ứng theo.

Giảng: Câu ngũ hành có hai dãy: "Mộc Hoả Thổ Kim Thuỷ" là thứ tự tương sinh, "Thuỷ Hoả Kim Mộc Thổ" là thứ tự tương khắc. Ý là: có khí (sinh) mà không hợp (khắc) thì âm dương không giúp được tạo hoá. Bản khắc ở đây vài chữ mờ, bài chỉ dịch phần chắc chắn.
Phần quý nhất là hai hình huyệt lấy từ bàn tay:
- Ngửa tay, lòng bàn tay (仰手掌心): đất lõm nhẹ ở giữa, bốn phía hơi cao như các ngón và gò bàn tay. Huyệt định ở "chỗ xoáy" (旋之的), chỗ đất cuộn lại ở tâm. Chú Tiêu nói: phải có bốn thế chầu ứng, hoặc dù ở đất bằng cũng có chỗ tụ kín.
- Úp tay, hổ khẩu (覆手虎口): đất gồ như mu bàn tay úp, huyệt nằm ở chỗ trũng giữa ngón cái và ngón trỏ (hổ khẩu). Chú Tiêu nói: tả hữu kẹp ôm, lớp lớp ứng theo.
Câu "khí thoát, buồng gác vừa lộ thì ắt bị gió thổi" là lời cảnh: huyệt đặt ở chỗ lộ, không có gì che, thì gió xô thẳng vào, khí không tàng được.
Trời và người giao nhau – 天人交際
Nguyên văn – 原文
(天人交際第七十四)天文人事,用天正、人正之殊;地理天時,無地正、人正之用。尋龍擇術,天道必賴于人成;佈術聽神,人事亦本于天。表物數,酌盈兮雖先天而定;人事修舒兮,有回天之造。運有通而否塞,數有沴而有祥;泰通而有災,祥盛而沴衰。故曰:承金、祖水、托(一作穴)土、蔭木;火剝土息,木榮火族,蝕水絕,火土金之福,小往大來。
Dịch: (Thiên 74, Thiên nhân giao tế.) Thiên văn và việc người dùng chỗ khác nhau giữa lịch theo trời (thiên chính) và lịch theo người (nhân chính); địa lý và thiên thời thì không có cái dụng của địa chính, nhân chính. Tìm long, chọn thuật, đạo trời ắt nhờ người làm cho thành; bày thuật, nghe thần, việc người cũng gốc ở trời. Biểu hiện của vật và số, châm chước đầy vơi, dẫu là trời định trước; việc người sửa sang co duỗi, cũng có công xoay chuyển trời. Vận có lúc thông mà có lúc bĩ tắc; số có khí dữ mà có khí lành; thái thông mà vẫn có tai, khí lành thịnh thì khí dữ suy. Cho nên nói: nối Kim, gốc Thuỷ, nương (một bản: huyệt) Thổ, che Mộc; Hoả bóc Thổ thì nghỉ, Mộc tươi thì Hoả theo, …, Thuỷ tuyệt: là phúc của Hoả, Thổ, Kim, "cái nhỏ đi, cái lớn đến".

Giảng: "Thiên chính, nhân chính" là chuyện chính sóc mà quyển thượng thiên 7 Biện chính sóc đã bàn: nhà Chu lấy tháng Tý làm đầu năm (thiên chính), nhà Thương lấy tháng Sửu (địa chính), nhà Hạ lấy tháng Dần (nhân chính). Lịch pháp và thiên văn phải phân biệt, còn địa lý thì gắn với thời trời thật, không theo lịch của triều đại nào.
Câu then chốt là hai vế đối: "tìm long chọn thuật, đạo trời ắt nhờ người làm thành; bày thuật nghe thần, việc người cũng gốc ở trời". Đây là ý nhất quán từ thiên 70: trời làm sẵn, người làm thành; không có người thì đất tốt nằm im, không có trời thì người chẳng có gì để dựa. "Hồi thiên chi tạo" (có công xoay trời) nói người tu sửa, sống đúng, chọn đúng cũng thay đổi được phần nào cái số.
Chuỗi ngũ hành "thừa Kim, tổ Thuỷ, thác Thổ, ấm Mộc…" bản khắc vài chữ khó đọc; ý chung là các hành nương nhau, chế nhau, và kết bằng câu quẻ Thái "tiểu vãng đại lai" (小往大來): cái nhỏ đi, cái lớn đến, tức vận thông.
Người khéo người vụng, lời ngay lời phù phiếm – 巧拙方圓
Nguyên văn – 原文
所以往來之數,輕清重濁,本同清濁之源。又況人有巧而有拙,術有方而有圓。巧者拙之佐,方者圓之先。方圓相勝,禍福相沿。禍機相發者,則忠言不聽,而必聽于浮言。自非五配五祀寄為之折衷,而八相八命又為得而無全。
Dịch: Cho nên số qua lại, nhẹ trong nặng đục, vốn cùng một nguồn trong đục. Huống chi người có khéo có vụng, thuật có vuông có tròn. Cái khéo là phụ của cái vụng, cái vuông đi trước cái tròn. Vuông tròn thắng nhau, hoạ phúc nối nhau. Khi then máy của hoạ đã phát thì lời ngay không nghe, mà ắt nghe theo lời phù phiếm. Nếu không lấy năm phối, năm tế làm chỗ chiết trung, thì tám tướng, tám mệnh có được cũng không trọn.

Giảng: Đoạn kết thiên 74 nói về con người trong việc chọn đất. Thuật "vuông" là phép tắc chặt chẽ, thuật "tròn" là linh hoạt biến thông; người giỏi phải có cả hai, vuông trước tròn sau. Câu đáng nhớ: "hoạ cơ tương phát giả, tắc trung ngôn bất thính, nhi tất thính ư phù ngôn", khi hoạ sắp đến thì người ta không nghe lời ngay mà nghe lời phù phiếm. Đây là ý đã gặp ở thiên 55 Tham kỳ thất hiểm: lòng gia chủ một khi bị cái lạ lay động thì không ai cản được.
"Ngũ phối ngũ tự" là năm phối ngũ hành và năm lễ tế; "bát tướng bát mệnh" là các phép xem tướng, xem mệnh. Chỉ Mông nói: phải lấy lễ tế và lẽ ngũ hành làm chỗ chiết trung, chứ chỉ dựa vào phép xem tướng, xem mệnh thì được mà không trọn.
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Phong Thuỷ Liên Hoa đọc ba thiên này với ba ý.
Thứ nhất, xem mộ cho cả cây họ. Hình ảnh thân và cành của thiên 72 nhắc rằng một ngôi mộ tổ ảnh hưởng nhiều chi. Khi xem mộ, Liên Hoa hỏi rõ phả hệ: chi nào trưởng, chi nào thứ, ai thờ phụng, có con thừa tự không; vì khí đi theo "ngũ phục cửu tộc" chứ không chỉ một người.
Thứ hai, hình và thế phải đi cùng. Một gò tròn đẹp mà không có long đến là đất cô di; một dải núi khí thế mà không dừng là long đang đi. Liên Hoa không bị cái đẹp của một gò đất lẻ đánh lừa, cũng không đặt huyệt giữa đường long chạy. Hai hình bàn tay ngửa và bàn tay úp là cách dạy người học nhận chỗ lõm, chỗ trũng nơi khí dừng.
Thứ ba, trời làm sẵn, người làm thành, và người phải biết nghe. Thiên 74 kết bằng lời than lời ngay không được nghe. Liên Hoa coi việc giải thích rõ ràng cho gia chủ, nói thẳng chỗ được chỗ không, là phần "nhân thành" của nghề, cũng quan trọng như con mắt nhìn đất.

Tóm lại – 總結: Thiên 72 Nhị khí tòng vi: một khí thành năm hình; người sống bẩm khí trong đục, người chết về thịnh suy ngũ thổ; phúc hoạ theo ngũ phục cửu tộc mà đến; dòng họ như cây, cành sâu thì cây bong vỏ, lõi mục thì rễ khô, con thừa tự ghép vào thì hoạ phúc cũng gắn. Thiên 73 Tích khí quy tàng: long kẹp tụ khí, minh đường phát thần; có thế không hình là núi tuỳ tòng, có hình không thế là đất cô di; huyệt lòng bàn tay ngửa tìm chỗ xoáy, huyệt hổ khẩu bàn tay úp tìm chỗ trũng. Thiên 74 Thiên nhân giao tế: đạo trời nhờ người làm thành, việc người gốc ở trời; vận có thông có tắc; người có khéo có vụng; hoạ đến thì lời ngay không nghe.
Bài trước: Quản Thị Chỉ Mông (51): Thiên 70–71 Sảng thiên phát việt, Tứ cùng tứ ứng.
Bài sau: Thiên 75–76 – Sảng âm đồng dị, Hình thế nghịch thuận 爽陰同異 · 形勢逆順 (sắp đăng).
Nguồn: Quản Thị Chỉ Mông (管氏指蒙), bản khắc đời Minh, quyển hạ, thiên Nhị khí tòng vi đệ thất thập nhị (二氣從違第七十二), Tích khí quy tàng đệ thất thập tam (積氣歸藏第七十三), Thiên nhân giao tế đệ thất thập tứ (天人交際第七十四), chính văn và lời chú họ Tiêu. Câu dẫn: Kinh Thư, thiên Hồng Phạm (ngũ phúc lục cực); Kinh Dịch, quẻ Thái (tiểu vãng đại lai). Nguyên văn chép lại từ bản khắc, chấm câu mới; chỗ …… là chữ mờ. Hiệu đính: đầu thiên 72 khuyết mấy chữ; tên thiên có bản chép 五氣從違; chuỗi ngũ hành cuối thiên 74 vài chữ khó đọc, chỉ dịch theo ý. Phong Thuỷ Liên Hoa dịch và biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- Mục Lục Quản Thị Chỉ Mông: 66 bài của 100 thiên, theo dõi các bài đã đăng.
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng, đối chiếu sai số kim.
- Lập Cục Pháp: lập cục theo nguyên lý Liên Hoa, xét long, thuỷ, hướng và mệnh người dùng.
Bài liên quan – 相關文章
- Quản Thị Chỉ Mông, Thiên 13: Thích tử vị
- Quản Thị Chỉ Mông, Thiên 17–18: Tam kính thích vi, Tứ thế tam hình
- Quản Thị Chỉ Mông, Thiên 7: Biện chính sóc
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Nhận ra huyệt lòng bàn tay ngửa và huyệt hổ khẩu bàn tay úp, phân biệt núi có thế không hình với gò có hình không thế, là con mắt phải luyện ngoài núi. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
"Nhị khí tòng vi" nghĩa là gì? – 二氣從違
Hai khí âm dương thuận hay trái: khí của mộ thuận với chi này, nghịch với chi kia, và phúc hoạ đi theo thứ bậc họ hàng.
Vì sao Chỉ Mông ví dòng họ với cái cây? – 嫡從幹枝
Đích như thân, thứ như cành; cành bị sâu thì cây bong vỏ, lõi mục thì rễ khô. Mộ tổ là gốc, hỏng gốc thì cả họ chịu.
"Có thế không hình" và "có hình không thế" khác nhau thế nào? – 有勢無形
Có thế không hình là núi đang chạy hoặc núi phụ tòng, chưa dừng thành huyệt. Có hình không thế là gò đẹp mà không có long nuôi, gọi là đất cô di.
Huyệt lòng bàn tay ngửa và huyệt hổ khẩu là gì? – 仰手掌心,覆手虎口
Lòng bàn tay ngửa: đất lõm giữa, bốn phía hơi cao, huyệt ở chỗ xoáy. Hổ khẩu bàn tay úp: đất gồ, huyệt ở chỗ trũng giữa hai càng ôm.
"Thiên nhân giao tế" dạy điều gì? – 天人交際
Đạo trời phải nhờ người làm thành, việc người cũng gốc ở trời; vận có thông có tắc; và khi hoạ sắp đến, người ta thường bỏ lời ngay mà nghe lời phù phiếm.








