Quản Thị Chỉ Mông · Quyển hạ · Thiên 70–71
管氏指蒙 卷之下 · 爽天發越第七十 · 四窮四應第七十一
Tác giả: đề Quản Lộ (管輅, tự Công Minh, đời Tào Nguỵ) · cùng chú: đề Tiêu Cát (蕭吉, đời Tuỳ), Viên Thiên Cương (袁天綱), Lý Thuần Phong (李淳風, đời Đường), Vương Cấp (王伋, đời Tống) · hiệu chính, bổ chú: Uông Thượng Đường (汪尚唐), Uông Thượng Canh (汪尚賡), người Tân An đời Minh
Bản gốc: bản khắc đời Minh, 2 quyển thượng hạ, 100 thiên (bạt năm Vạn Lịch Canh Thìn 1580).
Bài này gồm hai thiên ngắn liền nhau của Quản Thị Chỉ Mông. Thiên 70 Sảng thiên phát việt (爽天發越) bàn chuyện trời và người: cái gì do trời đất làm sẵn (tự nhiên), cái gì do người sửa sang (sử nhiên), và vì sao không được đắp đất khách lên long mạch. Thiên 71 Tứ cùng tứ ứng (四窮四應) nêu bốn cảnh "cùng" của đất (hiểm hẹp, đồng trống, nước khô, gió lốc) và bốn chỗ "ứng" cần có để cứu lại: núi đến, nước đi, minh đường, ứng án. Bài gồm nguyên văn, bản dịch, phần giảng và phần luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa.
Trả lời nhanh: Thiên Sảng thiên phát việt mở bằng câu Kinh Dịch "tài thành đạo trời đất, phụ giúp lẽ nghi của trời đất" và lời Dương Hùng "trời không có người thì không thành, người không có trời thì không dựa vào đâu". Người làm địa lý phải châm chước cho đầy theo lý trời, cao thấp theo lẽ tự nhiên; đất vượng tướng thì yên, đất hưu tù thì không yên; sức người chỉ làm hại chính khí, còn đất khách đắp vào là bất nhân. Lời chú: tô bồi chỉ được làm ở tả hữu, minh đường, ứng án; đắp khách thổ lên long mạch thì chưa thấy cát đã có hung. Xương thịt đã cắt thì mỡ màng không bù được, ống tre đã chẻ thì keo sơn khó liền. Thiên Tứ cùng tứ ứng dạy: đất hiểm hẹp phải có minh đường rộng một mẫu, đất đồng trống thì ứng án không xa quá một dặm; minh đường cần nước chảy dài, ứng án cần nước chầu về. Bốn điều cốt yếu: lai sơn, khứ thuỷ, minh đường, ứng án.
Thầy Vũ Giới giảng: "Có người hỏi tôi: mộ chỗ này đất thấp, chở xe đất về đắp lên cho cao được không? Tôi trả lời bằng câu của Chỉ Mông: xương thịt đã cắt thì mỡ màng không bù được. Sửa minh đường, đắp án thì được; còn đem đất nơi khác đổ lên đầu long mạch là làm hại chính khí."

Trời và người: tài thành, phụ tướng – 裁成天地,輔相天地
Nguyên văn – 原文
易不云乎:「裁成天地之道,輔相天地之宜。」楊子雲所謂:「天不人不成,人不天不因。」無斯二者之殊,孰當審兩家之情?親雖符衢之臆見,亦契予之私心。必也酌盈乎天理,高下乎天然。旺相則五常宿其位,囚謝則五土有所不安。人力徒戕其正氣,客土第知其不仁。
Dịch: Kinh Dịch chẳng đã nói sao: "Tài thành đạo của trời đất, phụ giúp lẽ nghi của trời đất." Dương Tử Vân nói: "Trời không có người thì không thành, người không có trời thì không có chỗ dựa." Nếu không phân biệt hai điều ấy thì ai xét được tình của hai bên trời và người? Lời này dẫu chỉ là kiến giải riêng nơi đường cái, cũng hợp với lòng riêng của ta. Ắt phải châm chước cho đầy đủ theo lý trời, đặt cao thấp theo lẽ tự nhiên. Đất vượng tướng thì ngũ thường ở yên ngôi của nó; đất hưu tù, tạ khí thì ngũ thổ có chỗ không yên. Sức người chỉ làm hại chính khí; đất khách đắp vào, chỉ biết đó là bất nhân.

Giảng: Câu mở đầu lấy từ lời Tượng quẻ Thái: "Hậu dĩ tài thành thiên địa chi đạo, phụ tướng thiên địa chi nghi" (后以裁成天地之道,輔相天地之宜). "Tài thành" là cắt gọt cho thành, "phụ tướng" là đỡ giúp cho thuận. Người làm địa lý không tạo ra long mạch, nhưng có thể giúp chỗ trời đất đã làm sẵn được trọn vẹn hơn: chọn đúng huyệt, xoay đúng hướng, dọn minh đường, đắp lại án.
Câu của Dương Hùng (楊雄, tự Tử Vân, đời Hán) nói gọn mối quan hệ ấy: có trời mà không có người thì cái đẹp không thành việc; có người mà không có trời thì người chẳng có gì để dựa. Chỉ Mông dùng hai câu này để vạch ranh giới: phần nào là của trời (long, mạch, khí), phần nào người được động tay vào.
Hai vế "vượng tướng thì ngũ thường ở yên ngôi, hưu tù thì ngũ thổ không yên" dùng ngôn ngữ ngũ hành bốn mùa. Vượng, tướng là khí đang lên, đang mạnh; hưu, tù, tạ là khí đã lui, đã bị chế. Đất mà khí đang vượng thì mọi thứ ở đúng chỗ của nó; đất khí đã lui thì dù sửa sang thế nào, đất vẫn "không yên". Câu kết của chính văn là lời răn: sức người chỉ làm hại chính khí nếu đem dùng sai chỗ, và khách thổ, tức đất đào nơi khác chở về đắp, là thứ bất nhân với long mạch.
Lời chú: sinh vượng mới dùng, tô bồi có giới hạn – 李注
Nguyên văn – 原文
李曰:自生、養至旺為有氣,則可用;自衰至絕為無氣,不可用;胎、養半吉。凡秀峰在純陽純陰方,乃為得其應。故裁剪粧補,止于左右、明堂、應案之內,培土可也。若四勢不順,難于粧補;或若培客土于來山,則未見其吉,必有不測之凶。
Dịch: Lời chú họ Lý: Từ Sinh, Dưỡng đến Vượng là có khí, thì dùng được; từ Suy đến Tuyệt là không có khí, không dùng được; Thai, Dưỡng là nửa cát. Phàm ngọn núi đẹp đứng ở phương thuần dương hay thuần âm mới là được cái ứng của nó. Cho nên việc cắt sửa, tô điểm, bổ khuyết chỉ dừng trong phạm vi tả hữu, minh đường, ứng án; bồi đất ở những chỗ ấy thì được. Nếu bốn thế không thuận thì khó mà tô bồi; còn nếu đắp đất khách lên núi đến (long mạch) thì chưa thấy cát, ắt đã có hung không lường được.

Giảng: Lời chú có hai ý rất thực dụng.
Ý thứ nhất là vòng trường sinh của khí: Trường sinh, Mộc dục, Quan đới, Lâm quan, Đế vượng là đoạn khí đang lên; Suy, Bệnh, Tử, Mộ, Tuyệt là đoạn khí đã xuống; Thai, Dưỡng là khí đang thai nghén, nên chỉ "nửa cát". Chú họ Lý dùng vòng này để nói: núi đẹp mà đứng ở cung có khí thì ứng, đứng ở cung vô khí thì không ứng. Đây là ngôn ngữ của Tam Hợp phái, phái mà Chỉ Mông được xem là một trong những nguồn xưa.
Ý thứ hai là giới hạn của việc tô bồi. Người xưa vẫn đắp đất, khơi nước, trồng cây quanh mộ; Chỉ Mông không cấm. Nhưng sách khoanh vùng rõ: chỉ ở tả hữu (long hổ), minh đường và ứng án, tức là các phần bên ngoài, phần "khách" quây lấy huyệt. Còn phần "chủ" là long mạch đi vào huyệt (lai sơn) thì không được đắp đất nơi khác lên. Và nếu bốn thế (tiền, hậu, tả, hữu) vốn không thuận thì có sửa cũng khó cứu.
Xương thịt đã cắt, ống tre đã chẻ – 骨肉既割,剖竹已解
Nguyên văn – 原文
骨肉既割兮,非脂膏之可補;剖竹已解兮,雖膠漆已難完。故曰:使然、自然,此天人之所以分。穴龍之皮:污壞浮鬆,主氣未至,客氣侵欺;穴龍之肉:二氣皆蓄,割肪切玉,五色備足;穴龍之骨:膏髓發越;生氣絕滅,死脈流血。
Dịch: Xương thịt đã cắt rồi, chẳng phải mỡ màng mà bù lại được; ống tre đã chẻ ra, dù có keo sơn cũng khó liền như cũ. Cho nên nói: cái do người làm ra (sử nhiên) và cái vốn tự có (tự nhiên), đó là chỗ phân chia trời với người. Da của huyệt long: ô uế, tơi xốp, chủ khí chưa tới, khách khí lấn át. Thịt của huyệt long: hai khí âm dương đều chứa, đào vào như cắt mỡ, thái ngọc, năm màu đầy đủ. Xương của huyệt long: cao tuỷ phát việt (tinh khí bừng lên). Khi sinh khí đã tuyệt diệt thì mạch chết như chảy máu.
Giảng: Đây là đoạn hay nhất của thiên 70. Long mạch được ví với một cơ thể có da, thịt, xương:
- Da (皮): lớp đất mặt, đất mượn, đất bồi. Tơi xốp, lẫn rác, "chủ khí chưa tới, khách khí lấn át". Không đặt quan tài vào lớp này.
- Thịt (肉): lớp đất sinh khí. "Cắt mỡ thái ngọc, năm màu đầy đủ" (割肪切玉,五色備足) là hình ảnh quen thuộc trong sách táng: đất huyệt thật mịn như mỡ đông, chắc như ngọc, có vân màu. Táng Thư cũng nói đất huyệt "tế nhi kiên, nhuận nhi bất trạch, tài phương khước ngọc, ngũ sắc cụ bị".
- Xương (骨): phần lõi của mạch, nơi tinh khí "phát việt". Đây là chữ "phát việt" trong tên thiên: khí trời đất bừng lên ở chỗ xương tuỷ của long.

Từ hình ảnh cơ thể ấy, câu "xương thịt đã cắt" trở nên rất rõ: đào bới, xẻ núi, hạ thấp đầu long rồi đổ đất khác lên thì giống như cắt thịt rồi đắp mỡ lên, mỡ không thành thịt được. Mạch đã đứt thì "mạch chết như chảy máu", đất ướt, đất vụn, nước rỉ. Chữ sử nhiên (使然, do người khiến nên) và tự nhiên (自然) là cặp khái niệm quan trọng: cái tự nhiên là của trời, người chỉ giữ và giúp; cái sử nhiên chỉ nên làm ở phần ngoài.
Bốn cảnh "cùng" của đất – 四窮
Nguyên văn – 原文
險隘兮,必須一畝之明堂;易野兮,無過一里之應案。乾流兮,枯竭其氣脈;飄風兮,蕩散其根源。
Dịch: Đất hiểm hẹp, ắt phải có minh đường rộng một mẫu; đất đồng bằng trống trải, ứng án không được xa quá một dặm. Nước khô cạn thì làm khô kiệt khí mạch; gió lốc thì thổi tan tác cội nguồn.

Giảng: "Tứ cùng" là bốn cảnh đất đi đến chỗ cùng, chỗ thiếu:
- Hiểm ải (險隘): vùng núi dốc, khe hẹp. Thiếu chỗ thở, nên huyệt phải có minh đường mở ra chừng một mẫu, không cần quá rộng nhưng không được bó.
- Dịch dã (易野): đồng bằng phẳng trống. Thiếu chỗ chặn, nên ứng án phải gần, trong vòng một dặm; án xa quá thì khí trước huyệt tản mát.
- Can lưu (乾流): dòng khô, khe cạn. Không có nước giữ, khí mạch bị "khô kiệt". Ở quyển thượng, thiên 9 Can lưu quá mạch đã bàn riêng chỗ này.
- Phiêu phong (飄風): gió lốc, gió xoáy. Gió làm tan "căn nguyên", tức cái gốc khí của huyệt.
Lời sách cho thấy Chỉ Mông không có một khuôn chung cho mọi nơi: núi hiểm thì đòi minh đường, đồng trống thì đòi án. Mỗi vùng thiếu một thứ, phải bù đúng thứ ấy.
Bốn chỗ "ứng": nước dài, nước chầu – 四應
Nguyên văn – 原文
又況一畝明堂財欲流長,一里應案財欲朝水。流長則明堂不傾,朝水則應案相迎。應案相迎,氣不散亂;明堂不傾,氣乃相乘。相乘則嗣續綿遠,不散則停蓄餘衍。心目之妙,止于四要。
(注)四要:一曰來山,二曰去水,三曰明堂,四曰應案。
Dịch: Huống chi minh đường một mẫu thì cần dòng nước chảy dài, ứng án một dặm thì cần có nước chầu về. Nước chảy dài thì minh đường không nghiêng đổ; nước chầu về thì ứng án đón nhau. Ứng án đón nhau thì khí không tán loạn; minh đường không nghiêng đổ thì khí mới nương nhau. Khí nương nhau thì con cháu nối dõi lâu dài; khí không tán thì đọng chứa có dư. Cái diệu của lòng và mắt chỉ ở bốn điều cốt yếu.
(Chú) Bốn điều cốt yếu: một là núi đến (lai sơn), hai là nước đi (khứ thuỷ), ba là minh đường, bốn là ứng án.

Giảng: Đoạn này nối bốn chỗ "cùng" với bốn chỗ "ứng" thành một chuỗi nhân quả:
- Minh đường nhỏ (một mẫu) mà có nước chảy dài, uốn quanh, thì minh đường "không nghiêng", khí tụ lại được. Ngược lại minh đường dốc, nước chảy tuột thẳng ra thì khí cũng trôi theo.
- Án ở gần (một dặm) mà có nước chầu về thì án và huyệt "đón nhau", khí không tán.
- Khí không tán thì đọng chứa dư dả; khí nương nhau thì nối dõi lâu dài. Đây là hai điều mà người xưa mong ở một ngôi mộ: con cháu đông và phúc dày.
Chú ngắn "tứ yếu" rất đáng ghi nhớ vì nó gom cả phép xem đất vào bốn chữ: lai sơn (long đến có thật không), khứ thuỷ (nước đi ra thế nào), minh đường (trước huyệt có chỗ tụ không), ứng án (trước mặt có chỗ chặn, chỗ đáp không). "Tâm mục chi diệu" là con mắt và lòng người thầy: nhìn đâu thì cũng quy về bốn điều này.
Ánh trời phát sáng, âm cực sinh dương – 天光發明
Nguyên văn – 原文
故曰:天光發明,……然而邃,不測之源,積千生氣,流宗于旺相之途,潮集于大旺而至止。……澤將衰而流既濟,又因謝以通之,則……橫乎其形,逆乎其勢,納乎其候,脫乎其……。是以陰極生陽,陽極生陰,惟純粹而發光芒,忌淫蠱而殘彫瘵。
Dịch: Cho nên nói: ánh trời phát sáng, … sâu thẳm, nguồn không lường được, tích nghìn phần sinh khí, dòng chảy về đường vượng tướng, triều tụ ở chỗ đại vượng rồi dừng lại. … Khi ơn nhuần sắp suy mà dòng đã qua, lại nhân chỗ tạ khí mà thông nó đi, thì … ngang theo hình, nghịch với thế, nạp lấy khí của thời, thoát khỏi … Vì thế âm cực thì sinh dương, dương cực thì sinh âm; chỉ khi thuần tuý mới phát ra ánh sáng, kỵ nhất là dâm loạn tạp nhiễm mà tàn tạ, bệnh hoạn.

Giảng: Đoạn cuối thiên 71 bản khắc có nhiều chữ mờ, bài chỉ dịch phần đọc được. Ý chính vẫn rõ: nước nên chảy theo đường vượng tướng, tụ ở chỗ đại vượng rồi dừng; nước đi ra thì nên đi về phương tạ khí (khí đã lui), tức "nhân tạ dĩ thông chi". Đây là nguyên tắc nước đến từ phương sinh vượng, nước đi về phương suy tuyệt mà Tam Hợp phái về sau hệ thống hoá thành phép thuỷ pháp.
Câu "âm cực sinh dương, dương cực sinh âm" đặt cả phép vượng suy vào vòng tuần hoàn: không có gì vượng mãi, cũng không có gì suy mãi. Điều Chỉ Mông nhấn mạnh là thuần tuý (純粹): khí thuần thì phát sáng; khí tạp, "dâm cổ" (淫蠱, lẫn lộn, mục ruỗng như bị sâu đục) thì tàn tạ như người mắc bệnh lao (瘵).
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Phong Thuỷ Liên Hoa đọc hai thiên này với ba ý.
Thứ nhất, phân biệt phần trời và phần người. Long mạch, đất huyệt, khí là phần trời; Liên Hoa không đào xẻ đầu long, không đổ đất khách lên mạch. Phần người là tả hữu, minh đường, án, đường nước, cây cối: chỗ này được sửa, được bồi, nhưng sửa để giúp cái tự nhiên chứ không thay nó. Khi gia chủ muốn "nâng nền mộ cho cao", Liên Hoa trước hết hỏi: đất mới lấy ở đâu, đắp lên phần nào, có lấp mạch không.
Thứ hai, đọc đất như đọc cơ thể. Da, thịt, xương của huyệt long là cách nói giúp người học hình dung các tầng đất khi đào huyệt: lớp đất mặt bỏ đi, đến lớp đất mịn chắc có màu thì dừng đúng độ sâu, không đào phạm vào lõi mạch. Chỗ nào đất vụn, ướt, rỉ nước là dấu "mạch chết", phải xem lại.
Thứ ba, bốn điều cốt yếu là khung kiểm tra. Lai sơn, khứ thuỷ, minh đường, ứng án: Liên Hoa dùng đúng bốn câu hỏi này khi xem bất kỳ khu đất nào, mộ hay nhà. Và mỗi vùng thiếu một thứ: vùng núi thiếu minh đường, vùng đồng bằng thiếu án và thiếu chỗ chặn gió. Biết vùng mình thiếu gì thì bù đúng chỗ ấy.

Tóm lại – 總結: Thiên 70 Sảng thiên phát việt phân biệt phần trời (tự nhiên) và phần người (sử nhiên): người chỉ tài thành, phụ tướng; sức người dùng sai thì hại chính khí, đất khách đắp lên long mạch là bất nhân. Lời chú: Sinh đến Vượng là có khí, Suy đến Tuyệt là vô khí; tô bồi chỉ ở tả hữu, minh đường, ứng án. Huyệt long có da, thịt, xương: thịt "cắt mỡ thái ngọc, năm màu đầy đủ", xương "cao tuỷ phát việt". Thiên 71 Tứ cùng tứ ứng: đất hiểm cần minh đường một mẫu, đất trống cần án trong một dặm; nước khô làm kiệt mạch, gió lốc làm tan gốc; minh đường cần nước dài, án cần nước chầu. Bốn điều cốt yếu: lai sơn, khứ thuỷ, minh đường, ứng án.
Bài trước: Quản Thị Chỉ Mông (50): Thiên 67–69 Ngũ hành biến động, Thích cung việt phận, Ngũ hành chính yếu.
Bài sau: Thiên 72–74 – Nhị khí tòng vi, Tích khí quy tàng, Thiên nhân giao tế 二氣從違 · 積氣歸藏 · 天人交際.
Nguồn: Quản Thị Chỉ Mông (管氏指蒙), bản khắc đời Minh, quyển hạ, thiên Sảng thiên phát việt đệ thất thập (爽天發越第七十) và Tứ cùng tứ ứng đệ thất thập nhất (四窮四應第七十一), chính văn và lời chú họ Lý. Câu dẫn: Kinh Dịch, Tượng truyện quẻ Thái; Dương Hùng. Nguyên văn chép lại từ bản khắc, chấm câu mới; chỗ …… là chữ mờ. Hiệu đính: chữ đầu tên thiên 70 khắc là 爽; câu 親雖符衢之臆見 chữ "衢" chưa chắc; đoạn "天光發明…" cuối thiên 71 nhiều chữ mờ, chỉ dịch phần đọc được. Phong Thuỷ Liên Hoa dịch và biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- Mục Lục Quản Thị Chỉ Mông: 66 bài của 100 thiên, theo dõi các bài đã đăng.
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng, đối chiếu sai số kim.
- Lập Cục Pháp: lập cục theo nguyên lý Liên Hoa, xét long, thuỷ, hướng và mệnh người dùng.
Bài liên quan – 相關文章
- Quản Thị Chỉ Mông, Thiên 11: Minh đường
- Quản Thị Chỉ Mông, Thiên 9–10: Can lưu quá mạch, Tượng vật
- Quản Thị Chỉ Mông, Thiên 19–20: Viễn thế cận hình, Ứng án
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Nhận ra lớp da, lớp thịt, lớp xương của huyệt khi đào, biết chỗ nào được tô bồi và chỗ nào không được động vào, là việc phải học ngoài thực địa. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
"Sảng thiên phát việt" nghĩa là gì? – 爽天發越
Là trời sáng, khí bừng lên: chỗ tinh khí trời đất phát ra ở xương tuỷ của long. Thiên này bàn phần nào thuộc trời (tự nhiên), phần nào người được sửa (sử nhiên).
Có được đắp đất lên mộ, lên long mạch không? – 客土
Theo Chỉ Mông, tô bồi chỉ được làm ở tả hữu, minh đường, ứng án. Đắp đất khách lên núi đến (long mạch) thì "chưa thấy cát đã có hung không lường".
Da, thịt, xương của huyệt long là gì? – 皮肉骨
Da là lớp đất mặt tơi xốp, khách khí lấn át; thịt là lớp đất mịn chắc "như cắt mỡ thái ngọc, năm màu đầy đủ"; xương là lõi mạch nơi tinh khí phát việt.
"Tứ cùng" gồm những gì? – 四窮
Bốn cảnh đất thiếu: hiểm hẹp (cần minh đường một mẫu), đồng trống (cần án trong một dặm), nước khô (khí mạch kiệt), gió lốc (gốc khí bị thổi tan).
Bốn điều cốt yếu khi xem đất là gì? – 四要
Lai sơn (núi đến), khứ thuỷ (nước đi), minh đường (chỗ tụ trước huyệt), ứng án (núi đáp, núi chặn trước mặt).








