Trông đơn giản nhưng chín mươi phần trăm lỗi của người mới học Mai Hoa nằm ở phép chia lấy dư. Chia 8 để lấy quẻ vì có tám quẻ đơn; chia 6 để lấy hào vì quẻ trùng có sáu hào; dư 0 không phải là 'không có' mà là 'đủ một vòng' — phải lấy đúng số chia là 8 hoặc 6. Bài này hệ thống toàn bộ quy tắc tính, kèm bảng ví dụ cho từng trường hợp khó nhầm.
Vì sao chia 8, vì sao chia 6
Bát quái có đúng tám quẻ đơn, mỗi quẻ gắn một số từ 1 đến 8. Khi có một con số bất kỳ — ví dụ 25 — ta muốn biết nó 'thuộc' quẻ nào, ta xếp nó vào vòng tám quẻ chạy tuần hoàn: 1–8 là vòng một, 9–16 vòng hai, 17–24 vòng ba; 25 rơi vào đầu vòng bốn, tức quẻ số 1 Càn. Phép chia 25 cho 8 dư 1 chính là cách toán học của việc 'chạy vòng' đó.
Tương tự, quẻ trùng có sáu hào. Hào động chạy vòng sáu: hào 7 tức là hào 1 của vòng sau. Tổng 38 chia 6 dư 2 nghĩa là sau sáu vòng đầy đủ, hào động dừng ở hào 2. Toàn bộ Mai Hoa chỉ dùng hai phép chia này — chia 8 cho quẻ, chia 6 cho hào — nên người ta gọi pháp này là 'dịch số': dùng số học để lập quẻ Dịch.
Có một chi tiết tinh tế: quẻ và hào trong Dịch đều 'vô không' — không có quẻ số 0, không có hào số 0. Vì vậy khi phép chia cho kết quả vừa tròn (dư 0), ta không lấy 0 mà lấy ngay số chia: chia 8 vừa tròn thì quẻ số 8 (Khôn), chia 6 vừa tròn thì hào số 6 (hào thượng). Cổ nhân nói 'số tận thì quy về gốc' — số chạy hết một vòng thì trở về điểm cuối của vòng ấy.
Bảng ví dụ cho mọi trường hợp
Số nhỏ hơn 8: lấy nguyên, không chia. Số 3 là quẻ Ly, số 7 là quẻ Cấn, số 8 là quẻ Khôn. Tổng lấy hào nhỏ hơn 6 cũng lấy nguyên: tổng 4 thì động hào 4.
Số vừa bằng bội của 8: 8, 16, 24, 32... đều là quẻ Khôn (số 8). Số vừa bằng bội của 6: 6, 12, 18, 24... đều động hào 6. Ví dụ tổng 24: thượng quái 24 chia 8 vừa tròn → Khôn; nếu dùng 24 chia 6 vừa tròn → động hào 6.
Số lớn: 100 chia 8 dư 4 → quẻ Chấn; 100 chia 6 dư 4 → hào 4. 999 chia 8 dư 7 → Cấn; 999 chia 6 dư 3 → hào 3. Quy tắc tính nhẩm: với chia 8, lấy hai chữ số cuối trừ dần bội của 8; với chia 6, cộng các chữ số rồi trừ bội của 6. Người luyện thuần thục có thể nhẩm ra quẻ trong vài giây.
Cộng dồn nhiều số và tránh ba lỗi kinh điển
Khi có nhiều con số — năm, tháng, ngày, giờ, hoặc một cụm số điện thoại — quy tắc là cộng dồn thành một tổng duy nhất rồi mới chia. Tuyệt đối không chia từng số riêng rồi cộng kết quả, vì dư của tổng khác tổng của các dư. Ví dụ: 9 và 9 — nếu chia riêng, mỗi số dư 1, cộng lại là 2 (Đoài); nếu cộng trước 9 + 9 = 18, chia 8 dư 2 — may mắn cùng kết quả, nhưng với 7 và 7: chia riêng mỗi số dư 7 (Cấn), cộng trước 14 chia 8 dư 6 (Khảm) — hai kết quả hoàn toàn khác nhau.
Ba lỗi kinh điển cần tránh. Lỗi một: dư 0 tính là 0 rồi bỏ quẻ — sai, phải tính 8. Lỗi hai: đếm hào từ trên xuống — sai, hào luôn đếm từ dưới lên trên như cách vẽ quẻ. Lỗi ba: nhầm thứ tự thượng hạ — quẻ được vẽ từ dưới lên, nhưng khi đọc tên ta nói 'thượng X hạ Y': quẻ trên Tốn dưới Ly đọc là Phong Hoả Gia Nhân, gió ở trên lửa ở dưới.
Người học nên tập với hai mươi ví dụ tính tay trước khi dùng phần mềm. Phần mềm Gieo Quẻ Mai Hoa của phongthuylienhoa hiển thị sẵn từng bước tính — mỗi phép chia, từng số dư — để bạn đối chiếu với cách tính tay của mình.
