Sơn thủy hữu tình là gì? Đọc thung lũng có sông uốn theo phong thủy

Sơn thuỷ hữu tình là cụm từ ai cũng dùng khi khen một cảnh đẹp, nhưng trong phong thuỷ, bốn chữ này có nghĩa chặt chẽ hơn nhiều. Hãy hình dung một thung lũng: núi xếp lớp ở phía xa, một dòng sông uốn quanh dưới chân, ruộng xanh hai bên bờ, một xóm nhỏ nép bên sườn đồi. Ai nhìn cũng thốt lên "đẹp quá". Có người còn nghi là ảnh dựng bằng máy. Nhưng câu hỏi của người xem đất không phải "đẹp không", mà là "núi và nước ở đây có tình với nhau không, và có tình với chỗ người ở không".

Thầy Vũ Giới giảng: "Xem phong thuỷ mà không nhìn ra HÌNH, thì la bàn cũng chỉ là cái đĩa." Bài này dùng hình ảnh một thung lũng có sông uốn để nói về chữ "tình" trong Hình Pháp.

Đẹp và hữu tình không phải là một

Cảnh đẹp là chuyện của mắt. Hữu tình là chuyện của khí. Một bức ảnh có thể rất đẹp nhờ ánh sáng buổi sớm, nhờ sương, nhờ màu được chỉnh lại cho tươi. Nhưng nếu bỏ hết màu sắc, chỉ giữ lại đường nét núi và nước, thì có khi cảnh ấy lại vô tình: núi quay lưng, nước chảy thẳng, không chỗ nào giữ được khí.

Ngược lại, có những nơi nhìn bình thường, núi thấp, nước nhỏ, không có gì để chụp ảnh. Nhưng núi vòng tay ôm, nước uốn cong quay đầu, khí dừng lại êm ả. Đó mới là hữu tình theo nghĩa phong thuỷ.

Vì vậy, khi gặp một cảnh đẹp – dù là ảnh thật hay ảnh đã chỉnh – hãy tập hai lần nhìn:

• Lần thứ nhất nhìn bằng mắt thường, để cảm cái đẹp, cái thoáng, cái êm.
• Lần thứ hai nhìn bằng mắt Hình Pháp, chỉ thấy đường đi của núi, đường chảy của nước, chỗ ôm và chỗ hở.

Hai lần nhìn trùng nhau – đẹp mà cũng hữu tình – thì đó là đất quý. Lệch nhau thì phải tin lần nhìn thứ hai.

Thế nào là núi hữu tình?

Núi hữu tình là núi "nhìn về" chỗ người ở. Cổ nhân ví núi như người: có mặt, có lưng, có vai, có tay. Núi hữu tình là núi quay mặt, dang tay ôm lại; núi vô tình là núi quay lưng, buông tay chạy đi.

Mấy dấu hiệu dễ nhận của núi hữu tình:

• Sườn thoai thoải về phía mình. Mặt núi là phía dốc thoải, có đất phủ, cây mọc đều. Lưng núi là phía dốc đứng, lộ đá.
• Chân núi vòng vào. Các nhánh núi hai bên cong về phía khoảng đất giữa, như hai cánh tay ôm.
• Đỉnh núi ngay ngắn. Không nghiêng hẳn ra ngoài, không nhọn hoắt chĩa về phía mình.
• Lớp lớp có thứ tự. Núi gần thấp, núi xa cao dần, như bậc thang dẫn mắt ra xa, không chen chúc, không lấn át.

Núi vô tình thì ngược lại: sườn dốc đứng quay về phía mình, chân núi xoè ra ngoài, đỉnh nghiêng đi hoặc chĩa thẳng tới. Đứng trước núi vô tình, dù cảnh hùng vĩ, cảm giác vẫn là bị bỏ rơi hoặc bị đe doạ.

Thầy Vũ Giới giảng: "Hình nào khí đó."

Thế nào là nước hữu tình?

Nước là thứ dẫn khí, giới hạn khí và giữ khí. Cổ thư nói khí gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng. Nhưng không phải nước nào cũng giữ được khí. Nước phải hữu tình.

Nước hữu tình có mấy dáng:

1. Uốn cong ôm vào. Dòng sông vòng như cánh cung, phần lõm quay về phía đất ở. Đây là dáng đẹp nhất, gọi là nước ôm, nước vòng đai ngọc.
2. Đi chậm, quay đầu. Nước chảy qua trước mặt rồi như ngoảnh lại, không đi thẳng một mạch. Người xưa gọi là nước "lưu luyến".
3. Tụ thành vũng. Phía trước có hồ, có đầm, có khúc sông rộng ra – minh đường tụ thuỷ.
4. Cửa ra kín đáo. Nơi nước rời khỏi thung lũng có núi, gò che lại, nhìn từ chỗ ở không thấy nước đi đâu.

Nước vô tình là nước chảy thẳng đâm tới, nước cong ngược phần lồi về phía mình như lưỡi dao, nước chảy xiết ồn ào, hoặc nước đi thẳng ra xa không ngoảnh lại. Nhà ở chỗ nước vô tình thì của vào rồi lại ra, người ở không yên.

Vận là vận động. Vận động gì? Vận động khí. Theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, khí "chạy như nước – xoắn như gió". Nhìn nước chảy là nhìn được một nửa đường đi của khí.

Sơn thuỷ giao: núi và nước phải gặp nhau

Núi hữu tình riêng, nước hữu tình riêng vẫn chưa đủ. Chữ quan trọng nhất là chữ "giao" – núi và nước phải gặp nhau đúng chỗ.

Núi thuộc dương vì cao, cứng, tĩnh mà hướng lên. Nước thuộc âm vì thấp, mềm, động mà chảy xuống. Nhất âm nhất dương chi vị đạo. Một nơi chỉ có núi mà không có nước thì khí cô dương, cứng mà không nuôi. Một nơi chỉ có nước mà không có núi thì khí cô âm, trôi mà không giữ.

Sơn thuỷ giao là khi núi đi đến đâu thì gặp nước dừng lại ở đó, nước chảy đến đâu thì gặp núi ôm lại ở đó. Chỗ giao nhau ấy là nơi khí vừa có nguồn vừa có chỗ dừng – nơi đáng xem nhất trong cả thung lũng.

Đây cũng là tinh thần phu thê chính phối mà Liên Hoa hay nói: mạch với thuỷ, long với hổ, nóc với nền. Có cặp, có phối, mới có sinh.

Gió: thứ thứ ba ít ai nhắc

Nói đến phong thuỷ, người ta nhớ chữ "thuỷ" mà hay quên chữ "phong". Một thung lũng núi đẹp, nước đẹp mà gió lùa thì khí vẫn tán.

Gió trong thung lũng thường đi theo hai đường: theo dòng sông và theo các khe núi. Chỗ hai khe núi gặp nhau, chỗ thung lũng thắt lại rồi mở ra đột ngột, chỗ đỉnh đồi trơ trọi – những nơi đó gió mạnh, khí khó dừng. Chỗ được núi che phía sau, hai bên có nhánh núi chắn, phía trước thoáng nhưng không trống trải – đó là nơi gió êm, khí đọng.

Một cách nhận biết rất đời thường: nhìn cây cối. Cây mọc thẳng, tán đều, xanh tốt là nơi gió hiền. Cây nghiêng một phía, tán lệch, cành trụi một bên là nơi gió thường xuyên thổi mạnh. Người xưa chọn đất làng cũng hay nhìn vào cây như thế.

Hữu tình đủ nghĩa là núi ôm, nước ôm, và gió cũng hiền. Thiếu một trong ba, cảnh có thể vẫn đẹp, nhưng chưa phải nơi để ở lâu dài.

Đọc một thung lũng có sông uốn: năm câu hỏi

Trước một cảnh như trong bài – núi xếp lớp, sông uốn, ruộng xanh, xóm nhỏ – có thể đặt năm câu hỏi theo thứ tự:

1. Núi chính ở đâu? Dãy nào cao nhất, liền mạch nhất, đó là gốc khí.
2. Nước từ đâu tới, đi về đâu? Tìm đầu nguồn và cửa ra của dòng sông.
3. Chỗ nào nước ôm vào? Phần lõm của khúc sông cong quay về bờ nào, bờ đó được nước ôm.
4. Chỗ nào núi ôm lại? Bờ được nước ôm có nhánh núi vòng hai bên không.
5. Xóm đang nằm ở đâu? Xóm nằm đúng chỗ núi nước giao nhau, hay nằm chỗ nước cắt ngược, chỗ gió lùa?

Thường thì người xưa đặt làng rất khéo: lưng dựa núi, mặt nhìn sông, đúng phía bờ được nước ôm. Đó không phải ngẫu nhiên, mà là kinh nghiệm sống bao đời. Còn đứng tại chỗ để đo, để định huyệt cụ thể thì là thủ pháp, phải dạy trực tiếp ngoài thực địa.

Những lỗi khi khen "sơn thuỷ hữu tình"

Thấy sông là khen

Có sông chưa chắc hữu tình. Sông thẳng, sông xiết, sông cong ngược đều là nước vô tình. Phải xem dáng nước so với chỗ ở.

Thấy núi đẹp là khen

Núi hùng vĩ có khi lại quá cao, quá gần, đè lên chỗ ở. Hữu tình cần vừa phải: núi che chứ không áp.

Đứng sai chỗ mà khen

Cùng một thung lũng, đứng bờ này thì nước ôm, đứng bờ kia thì nước cắt. Cùng cảnh, khác chỗ, khác hẳn cát hung.

Tin vào màu sắc

Ảnh chỉnh màu làm mọi thứ tươi hơn. Cây xanh mướt có thể che mất một sườn núi lở; nước biếc có thể là nước tù. Mắt Hình Pháp phải nhìn qua màu.

Đi từ gốc sẽ thấu triệt cái ngọn, còn trên ngọn thì muôn đời không thể thấy gốc. Khen cảnh là ngọn, đọc khí là gốc.

Sơn thuỷ hữu tình cho căn nhà phố

Người ở phố không có sông, không có núi. Nhưng nguyên lý hữu tình vẫn dùng được:

• "Núi" là nhà cao, khối công trình phía sau và hai bên. Có che chắn phía sau, hai bên không quá trống, là có tựa.
• "Nước" là đường đi, dòng xe, dòng người. Đường cong ôm vào mặt nhà là nước hữu tình; đường đâm thẳng vào cửa hay cong ngược ra ngoài là nước vô tình.
• Minh đường là khoảng trống trước nhà. Có sân, có vỉa hè rộng vừa phải là có chỗ cho khí dừng.

Một điều cần nhớ: trong phố, "nước" thay đổi theo giờ. Đường vắng buổi sáng có thể thành dòng xe ồn ào buổi chiều. Người xem nhà nên quan sát vào nhiều thời điểm, đừng chỉ nhìn một lần rồi kết luận.

Không chọn được thung lũng, ta vẫn có thể sắp xếp: mở cửa về phía khí tụ, che bớt phía khí xung, tạo khoảng sân nhỏ để khí có chỗ dừng. Tầm long là tìm mỏ vàng có sẵn, lập cục là luyện bùn thành vàng.

Tóm lại: sơn thuỷ hữu tình không chỉ là cảnh đẹp. Núi hữu tình là núi quay mặt, dang tay ôm; nước hữu tình là nước uốn cong ôm vào, chảy chậm, tụ lại, ra kín đáo. Hai thứ phải giao nhau đúng chỗ thì khí mới vừa có nguồn vừa có nơi dừng. Ảnh đẹp chỉ là lời mời; đọc được tình của núi nước mới là phong thuỷ.

Đại đạo chí giản. Hiểu vậy là đủ!

— Vũ Kim —

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

• Lập Cục Pháp: định tâm, xem cục đất trước khi bàn đến hướng.
• Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa 2D: vẽ đường, nhà xung quanh để xem "nước" ôm hay cắt.
• La kinh Liên Hoa: đo hướng nước tới, nước đi sau khi đã định cục.

Bài liên quan

• Thái Cực tỏa thủy: thế nước uốn khúc tụ khí
• Định tâm thế đất: vị trí quan trọng nhất
• Nhà ven hồ theo phong thủy
• Long – Huyệt – Sa – Thủy

Câu hỏi thường gặp

Sơn thuỷ hữu tình trong phong thuỷ nghĩa là gì?

Là núi và nước cùng "hướng về" nơi người ở: núi quay mặt, dang tay ôm; nước uốn cong ôm vào, chảy chậm, tụ lại. Không chỉ là cảnh đẹp.

Làm sao biết nước hữu tình hay vô tình?

Nước cong ôm vào, chảy chậm, tụ thành hồ, cửa ra kín là hữu tình. Nước thẳng đâm tới, cong ngược như lưỡi dao, chảy xiết là vô tình.

Sơn thuỷ giao là gì?

Là chỗ núi và nước gặp nhau: núi đi đến đó gặp nước dừng, nước chảy đến đó gặp núi ôm. Đó là nơi khí vừa có nguồn vừa có chỗ dừng.

Ảnh chỉnh màu có làm sai việc xem phong thuỷ không?

Chỉnh màu không làm thay đổi hình núi, dáng nước. Nhưng màu tươi dễ làm người xem bỏ qua chi tiết xấu như sườn lở, nước tù. Hãy nhìn đường nét trước, màu sắc sau, và kiểm chứng tại chỗ khi cần kết luận.

Gió ảnh hưởng thế nào đến một thung lũng đẹp?

Gió lùa theo sông, theo khe núi làm khí tán. Nơi được che phía sau và hai bên, cây cối mọc thẳng, tán đều thường là nơi gió hiền, khí dễ đọng.

Nhà phố áp dụng sơn thuỷ hữu tình thế nào?

Coi nhà cao là núi, đường đi là nước. Có tựa phía sau, đường ôm vào mặt nhà, có khoảng sân trước là gần với hữu tình.