Tám quẻ bát quái cho người mới: tượng, tính, phương vị phong thủy

Tám quẻ bát quái là Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn, và đây là bảng chữ cái đầu tiên mà người nhập môn bát quái phong thuỷ phải đọc được. Nhưng đọc được không có nghĩa là thuộc lòng một danh sách; mỗi quẻ là một trạng thái vận động của khí, có tượng, có tính, có vị trí riêng.

"Đại đạo chí giản." — Thầy Vũ Giới

Tám quẻ của bát quái là gì?

Tám quẻ của bát quái là tám quẻ đơn, mỗi quẻ gồm ba vạch, mỗi vạch là dương (vạch liền) hoặc âm (vạch đứt). Hai loại vạch xếp vào ba vị trí cho ra đúng tám tổ hợp, không hơn không kém. Đó là lý do bát quái có tám quẻ.

Quẻ đơn, còn gọi là quái, là đơn vị cơ bản của bát quái. Ba vạch trong một quẻ đọc từ dưới lên: vạch dưới cùng là hào sơ, vạch giữa là hào trung, vạch trên cùng là hào thượng. Cách đọc từ dưới lên phản ánh sự vận động của khí: khí khởi từ dưới, lớn dần lên trên.

Quẻ	Hình vạch (từ dưới lên)	Tượng tự nhiên	Tính chất
Càn	Dương – Dương – Dương	Trời	Cương kiện, mạnh, không ngừng
Đoài	Dương – Dương – Âm	Đầm, hồ	Vui, đẹp lòng (duyệt)
Ly	Dương – Âm – Dương	Lửa, mặt trời	Sáng, bám vào (lệ)
Chấn	Dương – Âm – Âm	Sấm	Động, khởi phát
Tốn	Âm – Dương – Dương	Gió	Nhập, len vào, mềm
Khảm	Âm – Dương – Âm	Nước	Hãm, hiểm, chảy xuống
Cấn	Âm – Âm – Dương	Núi	Dừng, tĩnh (chỉ)
Khôn	Âm – Âm – Âm	Đất	Nhu thuận, chở đỡ

Thứ tự Càn – Đoài – Ly – Chấn – Tốn – Khảm – Cấn – Khôn là thứ tự tiên thiên, tương ứng với số 1 đến 8. Thứ tự này không phải ngẫu nhiên, mà đi theo cách âm dương phân đôi từ thái cực, lưỡng nghi, tứ tượng ra bát quái. Người học muốn hiểu vì sao có thứ tự đó nên đọc chuỗi bài trong chuyên mục Dẫn nhập Kinh Dịch.

Làm sao nhớ hình tám quẻ nhanh và chắc?

Cách nhớ hình tám quẻ nhanh nhất là dùng bài khẩu quyết vạch quái truyền thống, mỗi câu tả đúng hình dạng ba vạch của một quẻ. Thuộc tám câu này thì nhìn quẻ là gọi được tên, nghe tên là vẽ được quẻ.

• Càn tam liên: Càn ba vạch liền.
• Khôn lục đoạn: Khôn sáu đoạn, tức ba vạch đều đứt.
• Chấn ngưỡng bồn: Chấn như cái chậu ngửa, vạch liền ở dưới, hai vạch đứt ở trên.
• Cấn phúc uyển: Cấn như cái bát úp, vạch liền ở trên, hai vạch đứt ở dưới.
• Ly trung hư: Ly rỗng giữa, vạch giữa đứt.
• Khảm trung mãn: Khảm đầy giữa, vạch giữa liền.
• Đoài thượng khuyết: Đoài khuyết trên, vạch trên đứt.
• Tốn hạ đoạn: Tốn đứt dưới, vạch dưới đứt.

Mẹo học của người xưa rất hay: mỗi khẩu quyết vừa là hình, vừa gợi tượng. Ly rỗng giữa giống ngọn lửa, ngoài sáng trong rỗng. Khảm đầy giữa giống dòng nước, ngoài mềm trong có sức. Chấn chậu ngửa, một dương khởi dưới hai âm, như tiếng sấm từ dưới đất bật lên. Cấn bát úp, một dương chặn trên hai âm, như ngọn núi đứng yên.

Thầy Vũ Giới luôn khuyên học trò tự tay vạch quái nhiều lần, không chỉ nhìn hình có sẵn. Tự vẽ bằng tay giúp hình quẻ đi vào trí nhớ sâu hơn, và khi vẽ người học sẽ tự đặt câu hỏi vì sao vạch này ở dưới, vạch kia ở trên.

Mỗi quẻ mang tượng và tính chất gì?

Mỗi quẻ mang một tượng tự nhiên và một tính chất vận động; tượng là cái hình để dễ thấy, còn tính là cái khí để dùng. Người học phong thuỷ cần nắm cả hai, vì khi xét nhà ở, người ta xét tính của khí ở từng phương chứ không phải xét "có trời, có sấm" theo nghĩa đen.

Càn và Khôn: trời và đất

Càn là thuần dương, tượng trời, tính cương kiện, vận hành không ngừng. Khôn là thuần âm, tượng đất, tính nhu thuận, chở đỡ vạn vật. Càn Khôn là cặp gốc, các quẻ còn lại đều sinh ra từ sự giao nhau của hai quẻ này.

Chấn và Tốn: sấm và gió

Chấn là một dương khởi dưới hai âm, tượng sấm, tính động, khởi phát. Tốn là một âm nằm dưới hai dương, tượng gió, tính nhập, len lỏi vào mọi chỗ. Chấn là động mạnh từ dưới bật lên, Tốn là động mềm thấm dần vào.

Khảm và Ly: nước và lửa

Khảm là một dương bị kẹp giữa hai âm, tượng nước, tính hãm, hiểm, chảy về chỗ thấp. Ly là một âm nằm giữa hai dương, tượng lửa, tính sáng, bám vào vật để cháy. Khảm Ly là cặp thuỷ hoả, rất quan trọng trong phong thuỷ vì gắn với nước và bếp.

Cấn và Đoài: núi và đầm

Cấn là một dương nằm trên hai âm, tượng núi, tính dừng, tĩnh. Đoài là một âm nằm trên hai dương, tượng đầm hồ, tính vui, đẹp lòng. Núi cao và đầm thấp là cặp sơn trạch thông khí, núi dẫn khí xuống, đầm hơi nước bốc lên.

Theo Thầy Vũ Giới, bát quái là "bộ máy vận hành năng lượng của một bố cục địa lý hay sự vật bất kỳ, kết hợp giữa quy luật của khí, biểu tượng của quái và tinh lực của địa cuộc". Nghĩa là tượng và tính của quẻ chỉ là cách mô tả, còn cái thật là khí đang vận động trong cục.

Tám quẻ tương ứng với các thành viên trong gia đình thế nào?

Tám quẻ tương ứng với tám vai trong một gia đình: Càn là cha, Khôn là mẹ, sáu quẻ còn lại là ba con trai và ba con gái. Cách phân vai này dựa trên vị trí của hào "khác loại" trong quẻ, tức hào chủ của quẻ.

Quẻ	Vai trong gia đình	Lý do
Càn	Cha	Thuần dương
Khôn	Mẹ	Thuần âm
Chấn	Trưởng nam	Hào dương ở dưới cùng (hào sơ)
Khảm	Trung nam	Hào dương ở giữa
Cấn	Thiếu nam	Hào dương ở trên cùng
Tốn	Trưởng nữ	Hào âm ở dưới cùng
Ly	Trung nữ	Hào âm ở giữa
Đoài	Thiếu nữ	Hào âm ở trên cùng

Quy tắc dễ nhớ: trong ba quẻ có hai âm một dương, hào dương là chủ nên quẻ thuộc nam; trong ba quẻ có hai dương một âm, hào âm là chủ nên quẻ thuộc nữ. Hào chủ ở dưới là con trưởng, ở giữa là con thứ, ở trên là con út. Đây là nguyên tắc "ít làm chủ nhiều" trong Dịch học.

Trong phong thuỷ nhà ở, cách phân vai này được dùng để xét phương vị nào ứng với người nào trong nhà. Tuy nhiên, Phong Thuỷ Liên Hoa lưu ý không nên suy diễn máy móc kiểu "góc Tây Bắc khuyết thì người cha chắc chắn gặp hạn". Phải xét toàn cục, xét hình thế thật, xét khí thật. Một góc khuyết trong một ngôi nhà có cục tốt khác hẳn một góc khuyết trong ngôi nhà đã phá cục.

Ngũ hành và phương vị của tám quẻ là gì?

Mỗi quẻ có một hành và hai phương vị: một theo tiên thiên bát quái và một theo hậu thiên bát quái. Người mới học hay nhầm vì không phân biệt hai hệ này. Bảng dưới đây giúp đối chiếu.

Quẻ	Hành	Phương vị tiên thiên	Phương vị hậu thiên
Càn	Kim	Nam	Tây Bắc
Đoài	Kim	Đông Nam	Tây
Ly	Hoả	Đông	Nam
Chấn	Mộc	Đông Bắc	Đông
Tốn	Mộc	Tây Nam	Đông Nam
Khảm	Thuỷ	Tây	Bắc
Cấn	Thổ	Tây Bắc	Đông Bắc
Khôn	Thổ	Bắc	Tây Nam

Tiên thiên bát quái xếp các quẻ theo cặp đối đãi: Càn đối Khôn, Ly đối Khảm, Chấn đối Tốn, Cấn đối Đoài. Hậu thiên bát quái xếp theo vận hành của khí qua bốn mùa và tám phương. Theo bài giảng của Thầy Vũ Giới, tiên thiên là thể, gắn với hình; hậu thiên là dụng, gắn với khí. Khẩu quyết Tiên thiên vi thể, hậu thiên vi dụng giúp người học không đem hai hệ trộn lẫn.

Ngũ hành của quẻ thường lấy theo hậu thiên. Thầy Vũ Giới giải chữ ngũ hành rất gọn: "ngũ là năm, hành là vận", tức năm cách vận hành của âm dương. Vì vậy hành của quẻ không phải là "chất liệu" cố định, mà là kiểu vận động của khí ở phương đó.

Học tám quẻ thế nào để không thành học thuộc lòng?

Muốn học tám quẻ mà không thành học thuộc lòng, người học phải luôn hỏi "tại sao": tại sao quẻ này có hình này, tại sao mang tượng này, tại sao đứng ở phương này. Theo Thầy Vũ Giới, học từ gốc thì cái ngọn tự sáng, còn học trên ngọn thì muôn đời không thấy gốc.

Một số cách học được Phong Thuỷ Liên Hoa khuyến khích:

1. Tự vạch quái từ thái cực: vẽ thái cực, chia lưỡng nghi, chia tứ tượng, rồi ra tám quẻ. Làm nhiều lần cho đến khi không cần nhìn tài liệu.
2. Quan sát tượng trong tự nhiên: nhìn núi, nhìn hồ, nghe sấm, cảm gió, rồi đối chiếu với tính của quẻ. Tượng quẻ vốn là tượng tự nhiên.
3. Ghép cặp đối đãi: học theo cặp Càn – Khôn, Khảm – Ly, Chấn – Tốn, Cấn – Đoài để thấy âm dương đối nhau thế nào.
4. Đặt lên mặt bằng nhà mình: định tâm nhà, chia tám phần, xem mỗi phần đang có gì. Việc này chỉ để tập nhận biết, chưa để luận cát hung.
5. Ghi câu hỏi vào sổ: những chỗ chưa thông thì ghi lại để hỏi thầy, đừng tự đoán.

Thầy Vũ Giới nhắc học trò rằng âm dương và Hà Đồ là "cha mẹ", còn ngũ hành và bát quái là "con cháu". Học tám quẻ mà chưa thông âm dương thì giống như nhớ tên tám người con mà không biết cha mẹ là ai. Biết tên thì gọi được, nhưng không hiểu tính nết.

Giới hạn cần biết: bài này giới thiệu tám quẻ ở mức nhập môn. Việc dùng bát quái để định cục, phối quái lập hướng hay luận khí cho một ngôi nhà cụ thể cần học thêm Hình Pháp và có thầy hướng dẫn thực địa. Như Thầy Vũ Giới nói: "Đó là lý pháp, còn thủ pháp phải dạy trực tiếp."

Tóm lại

Tóm lại, tám quẻ bát quái là Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn, mỗi quẻ có hình vạch, tượng, tính, vai trong gia đình, hành và phương vị riêng. Học tám quẻ đúng là học từ âm dương lên, tự tay vạch quái và luôn hỏi tại sao. Theo Thầy Vũ Giới, bát quái là bộ máy vận hành năng lượng của cục; hiểu tính của từng quẻ thì mới dùng được bộ máy ấy.

— Vũ Giới —

Biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Nhập môn bát quái phong thuỷ: học từ âm dương, Hà Đồ đến ứng dụng
• Các bước vạch bát quái từ Hà Đồ
• Cấu trúc quái hào, quái hào vị
• Hậu thiên ngũ hành bát quái

Câu hỏi thường gặp

Tám quẻ bát quái nên học theo thứ tự nào?

Nên học theo thứ tự tiên thiên Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn vì thứ tự này đi đúng theo cách âm dương phân đôi. Sau đó mới học thứ tự và phương vị hậu thiên.

Vì sao Càn ở Nam theo tiên thiên nhưng ở Tây Bắc theo hậu thiên?

Vì tiên thiên và hậu thiên là hai hệ khác nhau: tiên thiên xếp theo cặp đối đãi âm dương, là thể; hậu thiên xếp theo vận hành khí qua thời gian, là dụng. Hai phương vị không mâu thuẫn mà dùng vào hai việc khác nhau.

Quẻ Khảm và quẻ Ly có phải là quẻ xấu và quẻ tốt không?

Không. Không có quẻ đơn nào tốt hay xấu tuyệt đối. Khảm là nước, Ly là lửa, mỗi quẻ có tính riêng; tốt hay xấu tuỳ vào chỗ đặt, thời điểm và sự phối hợp trong toàn cục.

Biết tám quẻ rồi có tự xem hướng nhà được không?

Chưa đủ. Biết tám quẻ mới là nhận biết phương vị. Để xem nhà cần học Hình Pháp, định cục, định tâm đúng và có thực địa cùng thầy.

Có cần học thuộc 64 quẻ sau khi học xong tám quẻ không?

Người học phong thuỷ ứng dụng chưa cần thuộc 64 quẻ ngay. Nắm vững tám quẻ đơn và hiểu cách hai quẻ đơn chồng lên nhau thành quẻ kép là đủ để học tiếp; 64 quẻ học sâu ở các lớp Dịch lý.