Phương vị ngũ hành Bát Quái: vì sao Tiên thiên khác Hậu thiên

Lý giải phương vị ngũ hành Bát Quái là phần tài liệu Đường Vào Dịch dùng để trả lời câu hỏi: vì sao đồ quái Tiên thiên Phục Hy và Hậu thiên Văn Vương có phương vị không giống nhau. Để giải, tác giả tài liệu đi ngược về nguồn cội: âm dương nhị khí sanh thành, tứ tượng lưỡng phân sanh bát quái, rồi định lượng âm dương của từng quái.

Đồ quái Tiên thiên và Hậu thiên khác nhau ở đâu?

Đồ quái Tiên thiên và Hậu thiên khác nhau ở chỗ cùng tám quái nhưng mỗi quái đóng ở một phương khác. Tài liệu đặt hai đồ lồng vào nhau: vòng trong là Tiên thiên bát quái Phục Hy, vòng ngoài là Hậu thiên bát quái Văn Vương. Trên hình, phía Nam (N) ở trên, phía Bắc (B) ở dưới, Đông (Đ) bên trái, Tây (T) bên phải.

Âm dương nhị khí sanh thành theo quy luật nào?

Âm dương nhị khí sanh thành theo quy luật "dương tăng thì âm giảm, dương giảm thì âm tăng". Tác giả tài liệu cho rằng muốn lý giải phương vị đồ quái Tiên Hậu không giống nhau thì phải nói dài về nguồn cội từ chỗ âm dương nhị khí sanh thành:

• Dương sanh thành ở Bắc, vòng sang Đông trưởng lớn, tiến lên Nam thái thịnh.
• Âm sanh thành ở Nam, vòng sang Tây trưởng lớn, tiến xuống Bắc thái thịnh.

Âm dương lưỡng nhất biến thiên tăng giảm như vậy phân chia Thái Cực thành bốn miền âm dương khí, tức tứ tượng: Thiếu âm tượng, Thái dương tượng, Thiếu dương tượng, Thái âm tượng.

Tứ tượng lưỡng phân sanh bát quái ra sao?

Tứ tượng lưỡng phân sanh bát quái theo thứ tự Kiền, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn; mỗi tượng sanh hai quái, một quái chiếm phần thượng, một quái chiếm phần hạ của tượng ấy.

Tượng	Quái chiếm thượng	Quái chiếm hạ
Thái dương	Kiền ☰	Đoài ☱
Thiếu âm	Ly ☲	Chấn ☳
Thiếu dương	Tốn ☴	Khảm ☵
Thái âm	Cấn ☶	Khôn ☷

Định lượng âm dương của tám quái thế nào?

Định lượng âm dương của tám quái được xác định căn cứ vào 8 ngoại tượng (Thái dương, Thiếu âm, Thiếu dương, Thái âm) do tứ tượng lưỡng phân ra. Tài liệu ghi:

Quái	Định lượng âm dương
Chấn	dương thành mà chưa trưởng, âm giảm nhưng âm còn nhiều
Ly	dương trưởng, âm giảm mạnh
Đoài	dương thịnh vượng, âm giảm thiểu đến tiêu tại Đông Nam
Kiền	dương thái, âm tiêu
Tốn	âm thành mà chưa trưởng, dương giảm nhưng còn nhiều
Khảm	âm trưởng, dương giảm mạnh
Cấn	âm thịnh vượng, dương giảm thiểu đến tiêu tại Tây Bắc
Khôn	âm thái, dương tiêu

Bốn quái Chấn, Ly, Đoài, Kiền đi theo đường dương tăng dần; bốn quái Tốn, Khảm, Cấn, Khôn đi theo đường âm tăng dần, đúng quy luật dương tăng thì âm giảm.

Vì sao ngũ hành bát quái có phương vị Hậu thiên?

Ngũ hành bát quái có phương vị Hậu thiên vì sau khi xuất ra từ trung cung, mỗi quái tìm miền có ái lực tương ứng mà cư trú. Tiên thiên Bát quái sinh bên ngoài trung cung, rồi vận động nhập xuất trung cung, bị cung trung biến đổi âm dương bát quái thành ngũ hành bát quái xuất ra từ cửa Nam. Từ Nam ra:

1. Bốn dương quái hành (Kiền, Khảm, Cấn, Chấn) có ái lực âm nên hướng về vùng âm (Thái âm và Thiếu âm) tìm miền tương ứng cư trú.
2. Bốn âm quái hành (Khôn, Ly, Đoài, Tốn) có ái lực dương nên hướng về vùng dương (Thái dương, Thiếu dương) tìm miền tương ứng cư trú.

Vị trí cụ thể từng quái từ Tiên thiên sang Hậu thiên được tài liệu giải ở bài kế tiếp. Ai muốn thấy các phương vị này dùng vào thực hành có thể xem chuỗi Học Liên Hoa Độn.

Câu hỏi thường gặp

Dương sanh ở đâu, âm sanh ở đâu?

Theo tài liệu, dương sanh thành ở Bắc, vòng sang Đông trưởng lớn, tiến lên Nam thái thịnh. Âm sanh thành ở Nam, vòng sang Tây trưởng lớn, tiến xuống Bắc thái thịnh.

Quái nào thuộc Thái dương tượng?

Thái dương tượng lưỡng phân sanh hai quái Kiền và Đoài: Kiền chiếm thượng Thái dương, Đoài chiếm hạ Thái dương.

Vì sao Kiền là dương quái mà Hậu thiên lại ở vùng âm?

Sau khi qua trung cung, Kiền thành dương quái hành có ái lực âm, nên hướng về vùng âm (Thái âm, Thiếu âm) để cư trú. Đây là lý tài liệu dùng để giải sự khác biệt Tiên – Hậu thiên.

Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.