Ứng Lăng – lăng vua Khải Định – là lăng gây tranh luận nhiều nhất trong các lăng tẩm Huế. Có người khen là kiệt tác của nghệ thuật khảm sành sứ, có người chê là "lai căng", pha trộn Đông – Tây đến mức khó gọi tên phong cách. Nhưng dù khen hay chê, ai đến Ứng Lăng cũng phải thừa nhận một điều: đây là công trình có ấn tượng thị giác mạnh nhất, với khối kiến trúc xám sẫm nhô lên trên sườn núi, bậc cấp dốc dẫn từng tầng lên cao.
Với người học phong thuỷ, Ứng Lăng là một ca nghiên cứu rất hay. Nó cho thấy điều gì xảy ra khi kiến trúc thay đổi mạnh – vật liệu mới, hình thức mới – nhưng cách chọn đất và đặt huyệt vẫn đi theo những nguyên tắc cũ. Đối chiếu Ứng Lăng với Hiếu Lăng hay Khiêm Lăng giúp ta thấy phần nào của phong thuỷ lăng mộ là cốt lõi, phần nào chỉ là hình thức.
Bài thứ năm trong chuỗi "Phong thuỷ các lăng mộ Việt Nam nổi tiếng" sẽ đọc Ứng Lăng theo Hình Pháp Liên Hoa, đồng thời đối chiếu những yếu tố kiến trúc Á Đông và châu Âu trong lăng, để rút ra bài học cho việc xây mộ hiện đại bằng vật liệu mới.
Ứng Lăng trong bối cảnh đầu thế kỷ XX
Khải Định là vị vua thứ mười hai triều Nguyễn, lên ngôi trong thời kỳ người Pháp đã nắm phần lớn quyền lực ở Đông Dương. Lăng được khởi công năm 1920 trên sườn núi Châu Chữ, thuộc vùng Hương Thuỷ, phía nam Huế. Vua mất năm 1925 khi lăng chưa xong; công trình được hoàn thành dưới thời vua Bảo Đại, tổng cộng kéo dài khoảng mười một năm.
Điểm khác biệt lớn nhất so với các lăng trước là vật liệu: bê tông, sắt thép, đá phiến thay cho gỗ, gạch vồ truyền thống. Cổng sắt được chế tạo ở Pháp, tượng đồng của vua được đúc ở Marseille. Phần trang trí nội thất dùng kỹ thuật khảm sành sứ và thuỷ tinh với khối lượng lớn, nhiều vật liệu được mua từ nước ngoài.
Việc xây lăng tốn kém đã bị phê phán ngay từ thời ấy. Nhiều tài liệu nói vua cho tăng thuế để có tiền xây lăng; có nhà nghiên cứu cho rằng chính quyền thuộc địa tăng thuế vì nhiều lý do, không chỉ riêng lăng. Dù thế nào, câu chuyện này cũng nhắc lại bài học đã gặp ở Khiêm Lăng: một công trình làm dân oán thán thì khó gọi là "phong thuỷ tốt".
Đọc cuộc đất núi Châu Chữ: long dốc, huyệt cao
Ứng Lăng không nằm giữa vùng đồi thoải hay thung lũng có hồ. Lăng tựa vào sườn núi Châu Chữ, một ngọn núi dốc hơn hẳn các gò đồi của những lăng trước. Toàn bộ công trình được đặt trên nhiều tầng nền chồng lên nhau theo sườn núi, càng vào trong càng cao, và điện chính nằm ở tầng trên cùng.
Theo Hình Pháp, đây là kiểu huyệt "cao", nằm trên sườn núi chứ không nằm ở chân núi. Huyệt cao có ưu điểm là khô ráo, thoát nước tốt, tầm nhìn rộng; nhưng có nhược điểm là dễ hứng gió, minh đường thường hẹp và dốc. Muốn huyệt cao mà vẫn tốt, cần có sa hai bên đủ cao để che gió, và phía trước phải có án để khép tầm nhìn.
Ở Ứng Lăng, hai bên sườn núi có các dải đồi rừng làm sa; phía trước, nhìn xuống là thung lũng và các đồi xa làm án. Tuy nhiên, so với Hiếu Lăng hay Khiêm Lăng, minh đường của Ứng Lăng hẹp hơn nhiều, gần như không có mặt nước lớn trong khuôn viên. Khoảng "thở" phía trước chủ yếu là các sân trên tầng nền, chứ không phải một hồ nước hay một bãi phẳng rộng.
Thuỷ ở Ứng Lăng
Thuỷ là yếu tố yếu nhất của Ứng Lăng nếu so với các lăng Nguyễn khác. Không có hồ bán nguyệt ôm Bửu Thành, không có hồ lớn ở minh đường. Nước chủ yếu là các khe suối dưới chân núi. Theo Hình Pháp Liên Hoa, đây là cuộc đất "trọng sơn" – mạnh về núi, nhẹ về nước. Cách nhìn này không có nghĩa là cuộc đất xấu, mà là cuộc đất có tính cách riêng: cứng, cao, mạnh mẽ, đúng như vẻ ngoài của kiến trúc.
Trục thần đạo trên sườn dốc
Dù hình thức khác lạ, bố cục Ứng Lăng vẫn theo trục thần đạo truyền thống. Từ chân núi, một bậc cấp lớn có lan can rồng dẫn lên tầng thứ nhất, rồi tiếp tục lên các tầng sân, qua sân chầu có hai hàng tượng quan, lính, voi, ngựa, tới nhà bia, rồi lên cung Thiên Định trên cùng.
| Tầng | Hạng mục | Truyền thống hay mới |
|---|---|---|
| Chân núi | Bậc cấp lớn, lan can rồng | Truyền thống, làm bằng vật liệu mới |
| Sân chầu | Hai hàng tượng quan, lính, voi, ngựa | Truyền thống |
| Nhà bia | Bi đình hình bát giác bằng bê tông, hai trụ biểu | Hình bát giác khác các lăng trước |
| Đỉnh | Cung Thiên Định, điện Khải Thành, mộ và tượng đồng | Mặt đứng và trang trí pha Tây |
Điều đáng chú ý là ở Ứng Lăng, khu thờ và khu mộ gộp vào cùng một công trình: cung Thiên Định vừa là nơi thờ, vừa chứa mộ ở phía sau, với tượng đồng vua ngồi dưới một bảo tán. Điều này khác hẳn truyền thống tách lăng – tẩm ở các lăng trước. Theo Hình Pháp, đây là lựa chọn phù hợp với một khu đất dốc, chật: không đủ chỗ để chia hai vùng, nên gộp lại trên tầng cao nhất.
Đối chiếu kiến trúc Á – Âu trong Ứng Lăng
Đây là phần khiến Ứng Lăng nổi tiếng. Có thể tóm tắt sự pha trộn như sau.
- Phần Á Đông: trục thần đạo, sân chầu với tượng đá, nhà bia, trụ biểu, mô típ rồng, phượng, hoa văn chữ Vạn, chữ Thọ, những câu chữ Hán trích từ kinh điển Nho gia, cửu long trên trần điện.
- Phần châu Âu: vật liệu bê tông cốt thép, cổng sắt, các cột trụ, vòm cửa, chi tiết trang trí gợi phong cách Gothic, Baroque; cách tạo hình khối đứng, cao, nặng.
- Phần riêng của Huế: nghệ thuật khảm sành sứ, mảnh chai thuỷ tinh tạo thành tranh tường, tranh trần, đạt trình độ rất cao.
Nhìn từ Hình Pháp Liên Hoa, có một kết luận quan trọng: những gì làm nên "phong thuỷ" của lăng – trục, sa, án, chỗ dựa, nền khô – vẫn giữ nguyên. Thứ thay đổi là vỏ kiến trúc. Điều này cho thấy phong thuỷ không bắt buộc phải gắn với một phong cách cổ. Một ngôi mộ hiện đại bằng bê tông hay đá granite vẫn có thể đúng phong thuỷ, nếu đặt đúng chỗ và có bố cục đúng.
Ngược lại, vật liệu mới cũng đặt ra vấn đề mới. Bê tông giữ nhiệt, đá phiến sẫm màu hấp thụ nắng; một khối lớn trên sườn núi trơ trọi sẽ nóng, lạnh khắc nghiệt hơn công trình gỗ, gạch dưới tán cây. Sự "nặng" của Ứng Lăng trên sườn núi cũng là điều người học phong thuỷ nên nhận ra: hình khối quá lớn so với cuộc đất có thể làm mất sự hài hoà.
Đặt Ứng Lăng cạnh Hiếu Lăng
So sánh hai lăng cách nhau gần một thế kỷ giúp thấy rõ đâu là cốt lõi. Hiếu Lăng trải dài trên đất thoải, dùng hồ nước để chia lớp, kiến trúc gỗ thấp nằm dưới tán thông; Ứng Lăng dựng đứng trên sườn dốc, dùng tầng nền để chia lớp, kiến trúc bê tông cao vượt lên khỏi tán cây. Một bên "nằm" trong đất, một bên "đứng" trên đất. Nhưng cả hai đều có chỗ dựa phía sau, có trục dẫn từ ngoài vào, có sân chầu, có nhà bia, có huyệt ở điểm cuối kín nhất. Phần chung ấy chính là Hình Pháp; phần khác nhau là thẩm mỹ của từng thời.
Người làm mộ hôm nay cũng đứng trước lựa chọn tương tự: theo mẫu truyền thống hay theo kiểu hiện đại. Câu trả lời của Hình Pháp Liên Hoa là kiểu nào cũng được, miễn giữ phần chung – và chọn hình thức sao cho "nằm" hài hoà trong cuộc đất chứ không "đè" lên nó.
Giai thoại quanh Ứng Lăng
Tương truyền vua Khải Định rất quan tâm việc chọn đất, cho người xem nhiều nơi rồi mới định ở núi Châu Chữ. Lại có lời bàn rằng lăng "quá cao, quá phô trương" nên không giữ được phúc cho dòng họ. Những nhận định kiểu này mang tính đạo lý dân gian hơn là phong thuỷ. Điều ta có thể nói tỉnh táo là: cuộc đất mạnh về núi, yếu về nước; kiến trúc nặng so với đất; còn số phận một triều đại thì do lịch sử quyết định.
Bài học khi xây mộ bằng vật liệu hiện đại
- Vật liệu nào cũng được, bố cục mới là gốc. Mộ đá, mộ bê tông ốp đá đều có thể đúng phong thuỷ nếu có chỗ dựa phía sau, che chắn hai bên, khoảng trống phía trước.
- Huyệt cao cần che gió. Nếu đặt mộ trên sườn đồi cao, hãy trồng cây hai bên và phía sau; đừng để mộ trơ trọi hứng gió.
- Bù thuỷ khi thiếu nước. Đất không có ao hồ thì tạo rãnh thoát nước đẹp, bồn cây, một sân phẳng phía trước làm minh đường; không cần đào hồ lớn.
- Hình khối vừa với đất. Một khu mộ quá cao, quá lớn so với lô đất sẽ "đè" đất. Hãy phác tỉ lệ trước khi xây.
- Chọn màu và vật liệu hợp khí hậu. Đá sáng màu, có cây che nắng sẽ dễ chịu hơn bề mặt sẫm màu phơi nắng.
- Kích thước theo thước âm phần. Mọi kích thước mộ, bia, bàn thờ dùng thước Lỗ Ban 38,8 cm; kiểm tra trên thước Lỗ Ban Liên Hoa.
Thư viện mẫu lăng mộ, mộ đá của Liên Hoa có nhiều phương án mộ hiện đại kết hợp chi tiết truyền thống để bạn so sánh. Bài tiếp theo sẽ đến Tư Lăng của vua Đồng Khánh – một lăng "giao thời" được xây qua nhiều đời vua, đứng giữa truyền thống và hiện đại, ngay cạnh Khiêm Lăng.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web Liên Hoa – ghi toạ hướng khu mộ sau khi đã đọc hình thế.
- App Lập Cục Pháp – lập cục, tinh chỉnh hướng trong phạm vi hình thế cho phép.
- Thư viện mẫu lăng mộ, mộ đá – tham khảo bố cục, hình thức mộ.
- Thước Lỗ Ban Liên Hoa – đo mộ, bia, bàn thờ theo thước âm phần 38,8 cm.
Ảnh bìa: LÊ TẤN LỘC at Vietnamese Wikipedia, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
Bài liên quan
- Khiêm Lăng – lăng Tự Đức
- Tư Lăng – lăng Đồng Khánh
- Lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt: Minh, Thanh
- Kinh điển long mạch: Táng Thư, Hám Long Kinh
- Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Đọc thế đất lăng mộ là phần cốt lõi của Hình Pháp âm trạch. Nếu muốn học tầm long, điểm huyệt, đọc sa – thuỷ – minh đường cho mộ phần gia đình trên thực địa, bạn có thể tìm hiểu:
Tư vấn trực tiếp: Thầy Vũ Giới – Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Ứng Lăng được xây trong bao lâu?
Lăng khởi công năm 1920 trên núi Châu Chữ, vua Khải Định mất năm 1925, công trình hoàn thành dưới thời vua Bảo Đại, tổng cộng khoảng mười một năm.
Ứng Lăng có yếu tố phong thuỷ nào nổi bật?
Huyệt cao trên sườn núi, khô ráo, có sa hai bên; nhưng minh đường hẹp và gần như không có hồ lớn – một cuộc đất "mạnh núi, nhẹ nước".
Kiến trúc Á – Âu ở Ứng Lăng thể hiện thế nào?
Phần Á Đông là trục thần đạo, sân chầu, nhà bia, mô típ rồng, chữ Hán; phần châu Âu là bê tông cốt thép, cổng sắt, cột trụ, vòm cửa; phần riêng của Huế là khảm sành sứ, thuỷ tinh.
Xây mộ bê tông, đá granite có đúng phong thuỷ không?
Vật liệu không quyết định phong thuỷ. Quan trọng là vị trí, chỗ dựa, che chắn, khoảng trống phía trước, thoát nước và tỉ lệ hài hoà với khu đất.
