Tư Lăng: phong thủy lăng Đồng Khánh, lăng giao thời ở Huế

Tư Lăng – lăng vua Đồng Khánh – là một trong những lăng ít được biết đến nhất ở Huế. Lăng nằm khuất trong vùng đồi gần Khiêm Lăng, quy mô khiêm tốn, không có công trình nào thật nổi bật. Nhưng chính vì "không nổi bật" mà Tư Lăng lại là một ví dụ rất gần với hoàn cảnh của đa số gia đình: một khu mộ được hình thành dần qua nhiều thế hệ, sửa đi sửa lại, không có thiết kế tổng thể ngay từ đầu.

Lăng được xây và hoàn thiện qua nhiều đời vua, từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX. Vì vậy, trong cùng một quần thể, ta thấy cả kiến trúc gỗ truyền thống lẫn những chi tiết bê tông, sắt thép, trang trí mang ảnh hưởng phương Tây. Các nhà nghiên cứu hay gọi Tư Lăng là lăng "giao thời" – đứng giữa Khiêm Lăng của vua Tự Đức và Ứng Lăng của vua Khải Định.

Bài thứ sáu trong chuỗi "Phong thuỷ các lăng mộ Việt Nam nổi tiếng" đọc Tư Lăng theo Hình Pháp Liên Hoa, với trọng tâm là câu hỏi thực tế: khi một khu mộ được bổ sung, cải tạo qua nhiều đời, làm sao để giữ được "thế" của cuộc đất?

Lăng hình thành từ một điện thờ

Đồng Khánh là vua thứ chín triều Nguyễn, lên ngôi sau biến cố kinh thành thất thủ, khi vua Hàm Nghi – em trai của ông – rời kinh thành phát động phong trào Cần Vương. Ông là con của Kiên Thái Vương và là con nuôi của vua Tự Đức. Khi lên ngôi, vua Đồng Khánh cho xây một điện thờ cha ở gần lăng Kiên Thái Vương, đặt tên là điện Truy Tư.

Vua mất năm 1889 khi còn rất trẻ, điện Truy Tư còn đang xây dở. Người kế vị là vua Thành Thái quyết định dùng chính điện này để thờ vua Đồng Khánh, đổi tên thành điện Ngưng Hy, và cho xây mộ vua trên một quả đồi gần đó. Về sau, vua Khải Định – con của vua Đồng Khánh – nhiều lần cho tu bổ, bổ sung các hạng mục bằng vật liệu mới trong khoảng những năm 1910 – 1920.

Như vậy, Tư Lăng không phải là một lăng được quy hoạch trọn vẹn từ đầu như Hiếu Lăng. Nó hình thành theo kiểu "có gì dùng nấy": điện thờ có sẵn thành khu tẩm, quả đồi bên cạnh thành khu lăng, rồi các đời sau thêm vào. Chính vì thế mà việc đọc Tư Lăng theo phong thuỷ rất bổ ích cho người làm mộ gia đình.

Cuộc đất: hai quả đồi, hai hướng nhìn

Tư Lăng nằm trong vùng đồi phía tây nam Huế, cùng hệ đồi với Khiêm Lăng. Long ở đây là các dải đồi thấp, mềm, nối nhau liên tục từ phía núi ra phía sông Hương. Quần thể gồm hai khu chính trên hai gò đồi khác nhau: khu tẩm với điện Ngưng Hy trên một đồi thấp, và khu lăng với mộ vua trên một đồi cao hơn.

Theo một số mô tả, khu tẩm quay về hướng đông nam, nhìn về phía một đồi xa làm án; trước khu tẩm có một hồ bán nguyệt. Khu lăng quay về hướng hơi lệch sang đông, nhìn về một đồi khác làm án. Hai khu không cùng một trục, mỗi khu có hướng nhìn riêng, phù hợp với dáng của từng quả đồi.

Đây là điểm rất đáng chú ý. Theo Hình Pháp Liên Hoa, mỗi gò đồi có "mặt" và "lưng" riêng. Khi đặt công trình lên một gò, ta theo mặt của gò đó, chứ không ép tất cả các gò cùng một hướng. Tư Lăng làm đúng như vậy: hai khu, hai hướng, nhưng đều có lưng tựa, có án phía trước.

Sa và minh đường

Vì nằm trong cùng vùng đồi với Khiêm Lăng, Tư Lăng được các dải đồi xung quanh che chắn khá tốt. Minh đường của khu tẩm là khoảng sân và hồ bán nguyệt phía trước; minh đường của khu lăng là khoảng sân chầu và triền đồi thoải xuống phía trước. So với Khiêm Lăng, minh đường của Tư Lăng nhỏ và chia cắt hơn, nhưng vẫn đủ độ mở để không bị bí bách.

Thuỷ: hồ bán nguyệt và bài học "nước trước nhà thờ"

Hồ bán nguyệt trước điện Ngưng Hy là yếu tố thuỷ rõ nhất của Tư Lăng. Hồ có dáng cánh cung, mặt cong hướng về phía điện, đúng kiểu "nước ôm" mà Hình Pháp coi là tốt. Hồ thu nước mưa từ sân và đồi, làm dịu không khí, tạo cảnh quan trang nghiêm cho khu thờ.

Kiểu hồ bán nguyệt trước nơi thờ tự rất quen thuộc trong kiến trúc Việt – từ đình làng, nhà thờ họ đến lăng vua. Lý do không có gì huyền bí: hồ tạo khoảng lùi, khoảng thoáng phía trước công trình chính; nước phản chiếu ánh sáng, làm công trình sáng hơn; và hồ là nơi tụ nước, giữ ẩm cho cây cối. Trong Hình Pháp Liên Hoa, đó là "minh đường tụ thuỷ" – khoảng trống có nước trước mặt huyệt hay trước mặt nhà.

Khu lăng phía đồi cao không có hồ riêng như Hiếu Lăng, nhưng nằm trong vùng có nhiều khe nước và hồ của quần thể Khiêm Lăng ở gần. Thuỷ ở đây là thuỷ "mượn" từ cuộc đất lớn xung quanh. Đây cũng là bài học: một ngôi mộ không nhất thiết phải tự có hồ, nếu cả vùng xung quanh đã có nước tụ hợp lý.

Thuỷ khẩu

Nước trong vùng đồi chảy ra phía sông Hương qua các khe nhỏ. Các đồi khép lại quanh chỗ nước ra giúp thuỷ khẩu không bị trống hoác. Khi đánh giá một khu mộ ở vùng đồi, người học Hình Pháp luôn tìm xem nước đi ra ở đâu, chỗ đó có được đồi, cây che chắn không – nếu nước chảy tuột đi thẳng, cuộc đất khó giữ được khí.

Kiến trúc giao thời: gỗ, gạch và bê tông

Điện Ngưng Hy là công trình gỗ truyền thống, với kết cấu nhiều gian, nhiều cột gỗ quý, mái ngói, trang trí theo phong cách cung đình cuối thế kỷ XIX. Trong khi đó, nhiều hạng mục ở khu lăng được bổ sung sau, dùng xi măng, sắt thép; tượng chầu làm bằng gạch vữa, dáng thanh mảnh hơn tượng đá ở các lăng trước. Nhà bia, trụ biểu mang những đường nét chịu ảnh hưởng phương Tây.

Sự pha trộn này phản ánh đúng thời đại: cuối triều Nguyễn, vật liệu và kỹ thuật phương Tây đã vào Huế. Theo Hình Pháp, sự thay đổi vật liệu không làm hỏng phong thuỷ nếu các yếu tố gốc – chỗ dựa, sa, án, nước – được giữ nguyên. Điều đáng lo khi một khu mộ được sửa qua nhiều đời là những lần sửa ấy vô tình phá vỡ thế đất: san một góc đồi để mở đường, lấp một khe nước để làm sân, xây một công trình cao chắn trước mặt.

Ở Tư Lăng, các lần tu bổ chủ yếu thêm vào trên nền cũ, không làm thay đổi lớn dáng đất – nhờ vậy quần thể vẫn giữ được cấu trúc phong thuỷ cơ bản. Những đợt khảo cổ, tu bổ gần đây cũng giúp làm rõ hơn các lớp kiến trúc qua từng thời kỳ.

Tư Lăng trong quần thể Khiêm Lăng

Tư Lăng không đứng riêng lẻ. Lăng nằm trong vùng đồi rộng quanh Khiêm Lăng, cùng với lăng Kiên Thái Vương và các lăng hoàng gia khác. Theo Hình Pháp, đây là trường hợp nhiều huyệt nhỏ cùng nằm trong một cuộc đất lớn: cùng chung long từ hệ đồi phía tây, cùng chung thuỷ hệ chảy về sông Hương, mỗi huyệt chiếm một gò. Điều này giống một nghĩa trang dòng họ ở quê: nhiều ngôi mộ, nhiều thế hệ, cùng nằm trên một sườn đồi, mỗi ngôi mộ có chỗ riêng nhưng chung một thế đất. Khi chọn chỗ cho một ngôi mộ mới trong khu ấy, cần nhìn cả cuộc đất lớn trước, rồi mới chọn gò.

Giai thoại quanh Tư Lăng

Tương truyền vua Đồng Khánh mất sớm và đột ngột, nên việc chọn đất làm lăng phải tiến hành gấp, "lấy điện thờ cha làm nơi thờ con". Dân gian có người bàn rằng đó là "lăng thiếu phúc" vì không được chuẩn bị chu đáo. Cách nghĩ này dễ hiểu nhưng không có căn cứ. Thực tế, việc tận dụng điện có sẵn và chọn đồi gần đó lại là cách làm hợp lý, tiết kiệm, và cuộc đất vẫn đáp ứng các tiêu chí của Hình Pháp.

Bài học cho khu mộ gia đình được bổ sung qua nhiều đời

Nhiều khu mộ gia tộc ở Việt Nam hình thành giống Tư Lăng: đời ông đặt một ngôi mộ, đời cha thêm vài ngôi, đời con xây lại tường bao, làm thêm bàn thờ. Từ Tư Lăng, có thể rút ra mấy nguyên tắc.

1. Vẽ lại hiện trạng trước khi sửa. Đo vẽ khu mộ, đánh dấu chỗ cao, chỗ thấp, hướng nước chảy, cây lớn. Dùng la kinh ghi hướng từng ngôi mộ chính.
2. Giữ dáng đất. Không san đồi, lấp khe, chặt cây lớn chỉ để làm sân hay mở đường. Những yếu tố ấy là sa và thuỷ của cuộc đất.
3. Mỗi gò một hướng. Nếu khu mộ trải trên nhiều gò, không cần ép mọi ngôi mộ cùng một hướng; theo mặt của từng gò.
4. Thêm phía trước một khoảng thoáng. Một sân nhỏ, một hồ bán nguyệt, một bồn cây thấp phía trước khu thờ chung là cách đơn giản để tạo minh đường.
5. Vật liệu mới phải hài hoà với cũ. Khi ốp đá, đổ bê tông mới, chọn màu, chất liệu không quá chói, không quá nặng so với phần cũ.
6. Kích thước theo thước âm phần. Mỗi hạng mục thêm mới (mộ, bia, bàn thờ, lan can) đều đo theo thước Lỗ Ban 38,8 cm; kiểm tra trên thước Lỗ Ban Liên Hoa.

Nếu đang chuẩn bị cải tạo khu mộ gia tộc, bạn có thể tham khảo các phương án trong thư viện khu mộ gia tộc và mẫu lăng mộ của Liên Hoa để hình dung bố cục tổng thể trước khi làm.

Khép lại sáu bài về lăng tẩm triều Nguyễn ở Huế, chuỗi bài sẽ ra Thanh Hoá, đến Vĩnh Lăng của vua Lê Thái Tổ ở Lam Kinh – một lăng có lịch sử sớm hơn bốn thế kỷ, với cách chọn đất rất khác.

Ảnh bìa: Chainwit., CC BY 4.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Ứng Lăng – lăng Khải Định
• Khiêm Lăng – lăng Tự Đức
• Vĩnh Lăng ở Lam Kinh
• Lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt: Minh, Thanh
• Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ

Câu hỏi thường gặp

Tư Lăng hình thành thế nào?

Vua Đồng Khánh xây điện Truy Tư để thờ cha là Kiên Thái Vương; vua mất năm 1889 khi điện chưa xong, vua Thành Thái dùng điện để thờ vua Đồng Khánh, đổi tên là điện Ngưng Hy và xây mộ trên đồi gần đó.

Vì sao gọi Tư Lăng là lăng "giao thời"?

Lăng được xây, tu bổ qua nhiều đời vua từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, kết hợp kiến trúc gỗ truyền thống với vật liệu và chi tiết chịu ảnh hưởng phương Tây.

Hồ bán nguyệt trước nơi thờ có ý nghĩa gì?

Hồ tạo khoảng lùi, khoảng thoáng và nơi tụ nước trước công trình chính; dáng cánh cung ôm về phía điện là kiểu "nước ôm" Hình Pháp coi là tốt.

Cải tạo khu mộ gia tộc cần lưu ý gì?

Đo vẽ hiện trạng trước; giữ dáng đất, khe nước, cây lớn; mỗi gò theo hướng của gò; thêm khoảng thoáng phía trước; vật liệu mới hài hoà với cũ.