Ra khỏi Huế, chuỗi bài về phong thuỷ lăng mộ Việt Nam đến với một nơi cổ hơn nhiều: Vĩnh Lăng – lăng vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) ở Lam Kinh, Thanh Hoá. Khoảng cách giữa Vĩnh Lăng và các lăng Nguyễn là hơn bốn thế kỷ. Nếu lăng Nguyễn là những quần thể lớn với điện, hồ, trục thần đạo dài, thì Vĩnh Lăng giản dị đến bất ngờ: một nấm lăng xếp đá trên gò đất, phía trước là hai hàng tượng đá, bên cạnh là tấm bia lớn đặt trên lưng rùa.
Chính sự giản dị ấy khiến Vĩnh Lăng trở thành một "bài gốc" về phong thuỷ âm phần Việt Nam. Ở đây không có nhiều kiến trúc che mắt; mọi giá trị nằm ở việc chọn gò, chọn hướng, tương quan với núi phía sau và sông phía trước.
Bài Lam Kinh: phong thủy đất phát tích nhà Lê sơ đã đọc tổng thể khu Lam Kinh – núi Dầu, sông Chu, khu điện chính. Bài này chỉ tập trung vào phần lăng: Vĩnh Lăng và cách nó được đặt trong cuộc đất lớn, theo trình tự long – huyệt – sa – thuỷ của Hình Pháp Liên Hoa.
Vĩnh Lăng và tấm bia nổi tiếng
Lê Lợi là người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh trong đầu thế kỷ XV, sau thắng lợi lên ngôi, mở đầu nhà Lê sơ. Vua mất năm 1433 và được đưa về an táng ở Lam Kinh – vùng quê hương, nơi khởi nghĩa bùng nổ. Lăng được gọi là Vĩnh Lăng. Sau đó, Lam Kinh trở thành nơi đặt lăng của nhiều vua và hoàng hậu Lê sơ, như Hựu Lăng của vua Lê Thái Tông, Chiêu Lăng của vua Lê Thánh Tông, cùng các lăng khác.
Bên cạnh lăng là bia Vĩnh Lăng – một tấm bia đá lớn đặt trên lưng rùa, khắc bài văn ghi công đức, sự nghiệp của vua Lê Thái Tổ. Bài văn bia thường được ghi là do Nguyễn Trãi soạn. Bia là một trong những hiện vật quý nhất của thời Lê sơ, nổi tiếng với chạm khắc rồng, mây, sóng nước tinh xảo, và đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Lăng có hình khối đơn giản, xếp bằng đá, nằm trên một gò đất. Phía trước lăng là hai hàng tượng đá chầu: tượng quan hầu và các con vật như voi, ngựa, tê giác, lân… Đây là những tượng đá mang đặc trưng điêu khắc Lê sơ, khoẻ khoắn, giản lược, khác hẳn sự cầu kỳ của tượng đá thời Nguyễn.
Đọc long: núi phía bắc hạ xuống vùng gò ven sông
Lam Kinh nằm ở vùng trung du phía tây Thanh Hoá, nơi núi đồi bắt đầu hạ dần xuống đồng bằng. Phía bắc là núi Dầu và các dải đồi núi, phía nam là sông Chu chảy từ tây sang đông. Giữa núi và sông là một dải đất gò đồi xen ruộng – đây chính là nơi đặt khu điện và các lăng.
Theo Hình Pháp, long của cuộc đất là mạch núi đồi từ phía bắc, phía tây hạ xuống. Mạch không đi thẳng một đường mà toả thành nhiều nhánh, nhiều gò. Mỗi lăng Lê sơ ở Lam Kinh được đặt trên một gò riêng, giống cách lăng Gia Long tận dụng nhiều gò đồi ở Huế. Đây là kiểu "một long, nhiều huyệt": cùng một mạch đất lớn, mỗi nhánh nhỏ dừng lại tạo một chỗ đặt mộ.
Vĩnh Lăng là lăng của vị vua khai triều nên được đặt ở vị trí trang trọng nhất. Gò lăng tựa lưng về phía đồi núi, mặt nhìn ra vùng thấp phía sông. Cảm giác khi đứng ở lăng là vừa có chỗ dựa, vừa có tầm nhìn mở.
Huyệt trên gò đất bình dương
Khác với lăng Nguyễn nằm hẳn trên đồi cao, Vĩnh Lăng nằm trên một gò thấp, gần như "bình dương" – vùng đất bằng có nổi gò. Theo Hình Pháp, ở vùng đất này, chỉ cần cao hơn xung quanh một chút đã là chỗ "nổi", khô, thoát nước. Huyệt đặt trên gò thấp như vậy vừa an toàn trước nước, vừa không hứng gió mạnh như huyệt trên đỉnh cao.
Sa, thuỷ và minh đường của Vĩnh Lăng
Sa của Vĩnh Lăng là các gò đồi xung quanh trong khu Lam Kinh, cùng rừng cây cổ thụ. Các gò này không cao, nhưng nối tiếp nhau, tạo thành vòng che chắn mềm mại. Đây là kiểu sa thường gặp ở vùng trung du: không hùng vĩ, nhưng hữu tình.
Thuỷ của cuộc đất có hai lớp. Lớp gần là các khe, ngòi, hồ nước trong khu Lam Kinh, chảy quanh khu điện và các gò lăng. Lớp xa là sông Chu – dòng sông lớn phía nam, uốn qua vùng Thọ Xuân. Như ở Thiên Thọ Lăng, lăng không đặt sát mép sông lớn mà lùi vào vùng gò, để sông làm thuỷ bao ở xa còn khe ngòi làm thuỷ tụ ở gần.
Minh đường của Vĩnh Lăng là khoảng đất phía trước lăng, nơi đặt hai hàng tượng đá – một "sân chầu" đơn giản – rồi mở ra vùng thấp xa hơn. Với kích thước khiêm tốn, minh đường ở đây không cần hồ hay sân lớn; chính khoảng trống và hàng tượng đá đã tạo cảm giác trang nghiêm.
Tượng đá như một trục thần đạo sơ khai
Hai hàng tượng đá trước Vĩnh Lăng có thể coi là hình thức sơ khai của trục thần đạo. Không có cổng lớn, không có nhiều lớp sân, nhưng có một lối đi chính giữa hai hàng tượng, dẫn từ ngoài vào lăng. Bốn thế kỷ sau, ở Hiếu Lăng, ý tưởng ấy được phát triển thành một trục dài hàng trăm mét với nhiều công trình. Đặt hai lăng cạnh nhau, ta thấy sự liên tục của truyền thống lăng mộ Việt Nam.
| Yếu tố | Vĩnh Lăng (Lê sơ) | Hiếu Lăng (Nguyễn) |
|---|---|---|
| Long | Đồi trung du hạ xuống vùng gò | Đồi chân Trường Sơn hạ về sông Hương |
| Huyệt | Gò thấp, lăng xếp đá | Đồi tròn, Bửu Thành có tường bao |
| Thần đạo | Hai hàng tượng đá ngắn | Trục dài, nhiều cổng, sân, điện, cầu |
| Thuỷ | Khe ngòi gần, sông Chu xa | Hồ Trừng Minh, hồ Tân Nguyệt, sông Hương |
| Bia | Bia lớn trên lưng rùa, cạnh lăng | Bi Đình trên trục |
Giai thoại đất Lam Sơn: nghe thế nào cho đúng
Quanh đất Lam Sơn và dòng họ Lê có một giai thoại phong thuỷ rất nổi tiếng. Tương truyền, xưa kia có một thầy địa lý phương Bắc tìm được một huyệt quý ở vùng Lam Sơn, và tổ tiên họ Lê đã kịp đặt mộ vào huyệt ấy trước, nên dòng họ về sau phát đế vương. Câu chuyện có nhiều dị bản, chi tiết khác nhau tuỳ người kể.
Đây là kiểu giai thoại "huyệt đế vương" xuất hiện ở rất nhiều dòng họ có người làm vua, ở cả Việt Nam lẫn Trung Hoa. Bài lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt đã phân tích loại câu chuyện này. Nó thường được kể sau khi một dòng họ đã thành công, để "giải thích" thành công ấy bằng một nguyên nhân thần bí. Với Lê Lợi, những gì làm nên cuộc khởi nghĩa – lòng dân, tài thao lược, những người như Nguyễn Trãi, sự hi sinh của nghĩa quân – đều đã được sử sách ghi rõ. Gán tất cả cho một ngôi mộ là không công bằng với lịch sử.
Điều có thể học từ giai thoại là một ý rất thực: người xưa coi trọng việc chọn đất đặt mộ tổ tiên, vì đó là nơi con cháu tìm về, là biểu tượng của sự gắn bó với quê hương. Giá trị ấy không cần đến yếu tố thần bí.
Lăng qua những biến động
Qua nhiều thế kỷ, khu Lam Kinh chịu chiến tranh, thời gian, cây rừng xâm lấn. Nhiều công trình chỉ còn lại nền móng, được khai quật, tu bổ trong thời gian gần đây. Việc Vĩnh Lăng và bia Vĩnh Lăng vẫn còn đến hôm nay một phần nhờ vật liệu đá bền vững, một phần nhờ vị trí trên gò khô, ít bị ngập. Đó lại là một minh chứng thầm lặng cho việc chọn đất đúng.
Bài học cho mộ phần gia đình vùng trung du, đồng bằng
- Ở vùng bằng, tìm chỗ "nổi". Một gò thấp, một khoảnh đất cao hơn xung quanh, khô ráo, không đọng nước khi mưa lớn là vị trí tốt.
- Lưng về phía cao, mặt về phía thấp. Dù chỉ chênh vài chục phân, hãy để mộ tựa vào phía đất cao, nhìn ra phía đất thấp, thoáng.
- Không cần to, cần bền. Vĩnh Lăng tồn tại gần sáu thế kỷ nhờ đá và vị trí. Đầu tư vào móng, vật liệu bền, thoát nước, hơn là trang trí.
- Tạo một lối vào trang nghiêm. Một lối đi chính giữa, hai bên có hàng cây hay bồn hoa thấp, đã đủ làm "thần đạo" cho khu mộ gia đình.
- Bia đặt ở chỗ dễ đọc, không che mộ. Bia, bảng ghi tên tổ tiên đặt bên cạnh hay phía trước, không chắn lối, không chắn tầm nhìn.
- Kích thước theo thước âm phần. Mộ, bia, bàn thờ đo theo thước Lỗ Ban 38,8 cm, kiểm tra trên thước Lỗ Ban Liên Hoa.
Muốn ghi lại hướng mộ và đối chiếu với hình thế, bạn dùng la kinh web Liên Hoa; muốn tham khảo hình thức mộ đá giản dị, bền vững, xem thư viện mẫu lăng mộ, mộ đá.
Bài tiếp theo sẽ lùi xa hơn nữa về thời Trần, đến khu lăng mộ các vua Trần ở An Sinh – Đông Triều, nơi lăng vua nằm giữa vùng đồi dưới chân dãy Yên Tử và có một câu chuyện rất hiện đại: một hồ thuỷ lợi đè lên khu lăng cổ.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web Liên Hoa – ghi toạ hướng khu mộ sau khi đã đọc hình thế.
- App Lập Cục Pháp – lập cục, tinh chỉnh hướng trong phạm vi hình thế cho phép.
- Thư viện mẫu lăng mộ, mộ đá – tham khảo bố cục, hình thức mộ.
- Thước Lỗ Ban Liên Hoa – đo mộ, bia, bàn thờ theo thước âm phần 38,8 cm.
Ảnh bìa: Greenknight dv, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Bài liên quan
- Lam Kinh: phong thuỷ đất phát tích nhà Lê sơ
- Lăng mộ nhà Trần ở An Sinh – Đông Triều
- Lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt: Minh, Thanh
- Quách Phác và Táng Thư
- Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Đọc thế đất lăng mộ là phần cốt lõi của Hình Pháp âm trạch. Nếu muốn học tầm long, điểm huyệt, đọc sa – thuỷ – minh đường cho mộ phần gia đình trên thực địa, bạn có thể tìm hiểu:
Tư vấn trực tiếp: Thầy Vũ Giới – Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Vĩnh Lăng là lăng của ai?
Vĩnh Lăng là lăng vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi), người lãnh đạo khởi nghĩa Lam Sơn và mở đầu nhà Lê sơ; vua mất năm 1433 và được an táng ở Lam Kinh, Thanh Hoá.
Bia Vĩnh Lăng có gì đặc biệt?
Bia đá lớn đặt trên lưng rùa, khắc văn ghi công đức vua Lê Thái Tổ, thường được ghi là do Nguyễn Trãi soạn; chạm khắc rồng, mây tinh xảo; đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Bài này khác bài Lam Kinh tổng thể thế nào?
Bài Lam Kinh đọc toàn khu đất phát tích nhà Lê sơ; bài này chỉ tập trung vào phần lăng – vị trí gò lăng, tượng đá, thuỷ và bài học mộ phần.
Chuyện "huyệt đế vương" ở Lam Sơn có thật không?
Đó là giai thoại có nhiều dị bản, thuộc loại chuyện thường được kể sau khi một dòng họ thành công. Không nên dùng để giải thích lịch sử.
Mộ ở vùng đồng bằng, trung du nên đặt thế nào?
Tìm chỗ gò hơi nổi, khô, không đọng nước; lưng về phía cao, mặt về phía thấp; vật liệu bền; lối vào chính giữa trang nghiêm.
