Định Lăng: cuộc khai quật duy nhất ở Minh Thập Tam Lăng

Mùa xuân năm 1956, một nhóm nhà khảo cổ bắt đầu đào ở chân bảo thành của Định Lăng – lăng vua Vạn Lịch nhà Minh, nằm trong thung lũng Minh Thập Tam Lăng ở ngoại ô Bắc Kinh. Hơn một năm sau, họ đẩy được cánh cửa đá cuối cùng và bước vào một cung điện ngầm im lặng suốt hơn ba trăm năm: những gian điện đá lạnh lẽo, ba chiếc ngai đá, chiếc vạc men lam còn đọng dầu của ngọn đèn "trường minh", và ở gian cuối là ba cỗ quan tài sơn son của hoàng đế cùng hai hoàng hậu, xung quanh chất đầy rương báu.

Đó là lần đầu tiên và cũng là lần duy nhất cho đến nay một lăng hoàng đế được khai quật có chủ đích ở Trung Quốc. Nhưng câu chuyện Định Lăng không kết thúc bằng niềm vui khám phá. Lụa gấm biến màu, hoá cứng chỉ sau thời gian ngắn tiếp xúc không khí; nhiều hiện vật hư hại vì thiếu kỹ thuật bảo quản; và mười năm sau, giữa cơn bão chính trị, hài cốt của vua Vạn Lịch và hai hoàng hậu bị lôi ra đốt trước cửa lăng. Người đời sau gọi đó là "bài học Định Lăng" – lý do chính khiến Trung Quốc từ đó không chủ động khai quật lăng đế vương nào nữa.

Bài thứ ba trong chuỗi "Lăng mộ Trung Quốc huyền bí" kể lại cuộc khai quật ấy, những chi tiết kỳ lạ trong địa cung, các lời đồn quanh nó, và đọc cuộc đất Định Lăng theo Hình Pháp Liên Hoa. Phần tổng quan về thung lũng Thập Tam Lăng và cách tầm long điểm huyệt của nhà Minh đã có trong bài lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt; ở đây ta đi sâu vào riêng một lăng.

Vua Vạn Lịch và ngôi lăng xây khi còn trẻ

Vạn Lịch là vị vua trị vì lâu nhất triều Minh, gần nửa thế kỷ, từ cuối thế kỷ XVI sang đầu thế kỷ XVII. Ông lên ngôi khi còn là một cậu bé, những năm đầu triều chính do đại thần Trương Cư Chính điều hành. Sau khi Trương Cư Chính mất, Vạn Lịch dần xa lánh triều đình, nhiều năm liền không thiết triều. Sử gia đời sau có câu "nhà Minh mất từ thời Vạn Lịch" – ý nói những mầm suy vong bắt đầu từ chính giai đoạn ông trị vì.

Nhưng với lăng mộ của mình thì Vạn Lịch rất quan tâm. Theo các tài liệu phổ biến, việc xây Định Lăng bắt đầu khi vua mới ngoài hai mươi tuổi và hoàn thành sau khoảng sáu năm, tức là xong từ rất lâu trước khi ông qua đời. Tương truyền vua đã nhiều lần đích thân lên Thiên Thọ Sơn xem đất, nghe các thầy địa lý trình bày và chọn khu đất dưới chân núi Đại Dục. Công trình tiêu tốn rất lớn; nhiều sách nói chi phí bằng nhiều năm thuế của cả nước – con số cụ thể không chắc chắn, nhưng việc lăng được xây cực kỳ công phu là điều hiện vật đã chứng minh.

Định Lăng nằm trong quần thể Minh Thập Tam Lăng – mười ba lăng vua nhà Minh từ Vĩnh Lạc trở đi, quây quần trong một thung lũng hình móng ngựa dưới chân Thiên Thọ Sơn, thuộc dãy Yến Sơn ở phía bắc Bắc Kinh. Quần thể dùng chung một thần đạo dài với cổng đá, bia đình và hàng tượng đá; mỗi lăng có cửa, sân, điện thờ, Minh Lâu, bảo thành và bảo đỉnh riêng. Năm 2003, Minh Thập Tam Lăng được đưa vào danh mục Di sản Thế giới cùng các lăng Minh – Thanh khác.

Cuộc khai quật 1956–1957: tìm cửa vào cung điện ngầm

Ban đầu, một số học giả và quan chức văn hoá muốn mở Trường Lăng – lăng vua Vĩnh Lạc, lớn nhất trong Thập Tam Lăng. Nhưng vì Trường Lăng quá lớn và quan trọng, người ta quyết định "thử" với Định Lăng trước. Vấn đề đầu tiên là: cửa vào ở đâu? Các lăng Minh không để lộ mộ đạo; bảo thành là một khối tường tròn bao quanh gò đất đắp, nhìn bên ngoài không có dấu hiệu gì.

Manh mối đến từ chính bức tường. Đội khảo cổ phát hiện một chỗ gạch ở bảo thành có dấu hiệu từng bị tháo ra rồi xây lại – có lẽ là chỗ mở ra để đưa linh cữu hoàng hậu vào sau này. Đào theo hướng đó, họ gặp một tấm đá nhỏ có khắc chữ chỉ dẫn phương hướng và khoảng cách tới cửa mộ. Chi tiết này nghe như truyện phiêu lưu, nhưng có lý do thực tế: người xưa cần để lại chỉ dẫn cho lần mở mộ đạo để hợp táng.

Cánh cửa "tự khoá" bằng đá

Cửa vào địa cung là đôi cánh cửa đá lớn. Phía trong mỗi cánh có một thanh đá chống nghiêng, gọi là "tự lai thạch" – đá tự đến. Khi đóng cửa từ ngoài, thanh đá trượt vào khe và chặn chặt cánh cửa từ bên trong. Muốn mở, người khai quật phải luồn một dụng cụ móc qua khe cửa, đẩy thanh đá dựng lên. Cơ chế đơn giản mà hiệu quả này góp phần tạo nên những truyền thuyết về "cửa mộ có cơ quan", dù thực chất nó không có gì bí hiểm.

Bên trong địa cung

Địa cung Định Lăng gồm năm gian điện đá: tiền điện, trung điện, hậu điện và hai điện phối bên trái, bên phải. Trung điện đặt ba ngai đá cho vua và hai hoàng hậu, trước mỗi ngai có đồ cúng và một vạc sứ men lam lớn đựng dầu thắp đèn trường minh – ngọn đèn được mong là cháy mãi, nhưng đã tắt từ lâu khi hết khí. Hậu điện là gian lớn nhất, đặt quan tài vua ở giữa, hai hoàng hậu Hiếu Đoan và Hiếu Tĩnh hai bên, quanh đó là các rương gỗ chứa y phục, đồ vàng ngọc, đồ sứ. Hai điện phối bên trái phải có bệ quan tài nhưng để trống – điều khiến nhiều người thắc mắc, và đến nay vẫn được giải thích theo nhiều cách.

Trong số hơn ba nghìn hiện vật thu được, nổi tiếng nhất là chiếc mũ vàng của vua, kết bằng những sợi vàng mảnh như tơ, và các mũ phượng của hoàng hậu gắn ngọc, lông chim trả. Một phần các hiện vật được trưng bày tại chỗ và ở bảo tàng.

Bóng tối sau cuộc khai quật

Cái giá của Định Lăng đến rất nhanh. Những tấm gấm, lụa dệt kim tuyến – vốn giữ được màu rực rỡ trong môi trường kín – bắt đầu thâm lại, giòn đi khi gặp không khí và ánh sáng. Một số được xử lý bằng các phương pháp thời đó nhưng lại làm hiện vật cứng và biến dạng. Các quan tài gỗ nguyên bản, sau khi lấy hiện vật ra, nghe kể đã bị bỏ đi vì không có chỗ cất – về sau mới được làm lại bản sao để trưng bày.

Năm 1966, khi phong trào Cách mạng Văn hoá bùng nổ, hài cốt của vua Vạn Lịch và hai hoàng hậu bị đưa ra trước lăng và đốt bỏ. Những người tham gia khai quật nhiều năm sau kể lại chuyện này với nỗi day dứt. Từ đó, giới khảo cổ Trung Quốc đặt ra nguyên tắc không chủ động khai quật lăng đế vương, chỉ khai quật cứu hộ khi lăng bị đe doạ.

Lời đồn "lời nguyền Định Lăng"

Có lời đồn rằng những người dính líu tới việc mở Định Lăng về sau đều gặp chuyện chẳng lành, rằng trong lúc đào có giông bão bất thường, rằng ai lấy vật trong mộ thì gặp hoạ. Những chuyện kiểu này xuất hiện quanh hầu hết các cuộc khai quật nổi tiếng trên thế giới. Thực tế là nhiều người trong đoàn khai quật đã trải qua những năm tháng khó khăn vì biến động chính trị của cả xã hội, không phải vì một "lời nguyền". Còn bài học có thật thì rõ ràng: mở mộ khi chưa có kỹ thuật bảo quản là tự tay làm mất di sản.

Đọc cuộc đất Định Lăng theo Hình Pháp

Thung lũng Thập Tam Lăng là một cuộc đất lớn được bao bởi Thiên Thọ Sơn và các núi nhánh ở ba phía bắc, đông, tây, mở ra phía nam; hai ngọn đồi nhỏ ở cửa thung lũng đóng vai trò như thuỷ khẩu, khiến khí không thoát thẳng. Dãy Yến Sơn – mà bài Bắc long, Yến Sơn và Bắc Kinh đã phân tích – là long lớn phía sau. Trong cuộc đất chung ấy, mỗi lăng tìm một nhánh núi riêng làm chủ sơn.

Yếu tố	Ở Định Lăng	Nhận xét theo Hình Pháp
Long	Nhánh núi Đại Dục thuộc Thiên Thọ Sơn, mạch Yến Sơn	Long có nguồn, hạ dần vào thung lũng
Huyệt	Bảo thành – bảo đỉnh trên gò đắp ở chân núi	Huyệt kết ở chỗ long dừng, gò đắp để tăng thế
Sa	Các nhánh núi hai bên, các lăng lân cận	Sa nhiều lớp, cả cuộc đất như vòng tay ôm
Thuỷ	Khe nước từ núi chảy ra, sông nhỏ trong thung lũng	Thuỷ từ trong ra, gặp đồi ở cửa thung lũng mới thoát
Hướng	Trục lăng quay ra phía thung lũng, hướng chung về phía nam	Hướng theo thế núi, không cứng nhắc chính nam

So với Trường Lăng nằm ngay chính giữa, Định Lăng ở vị trí lệch về phía tây nam của thung lũng. Đây là đặc điểm chung của quần thể: lăng tổ chiếm vị trí trung tâm, các lăng sau tìm các nhánh núi còn lại. Điều đáng học là mỗi lăng đều có trục riêng ăn theo dáng núi của mình, không ép tất cả về một hướng giống nhau.

Minh Lâu, bảo thành và bảo đỉnh

Phía trước gò mộ là Minh Lâu – lầu vuông bằng đá và gạch, bên trong dựng bia ghi miếu hiệu của vua. Sau Minh Lâu là bảo thành, vòng tường bao quanh gò đất đắp gọi là bảo đỉnh. Theo Hình Pháp, Minh Lâu đóng vai trò như "mặt" của huyệt, đánh dấu chỗ khí hội tụ nhìn ra minh đường; bảo đỉnh tròn, đầy đặn như một ngọn núi nhỏ kết lại ở cuối long. Gò đắp không phải để "tạo long" mà để làm rõ thế huyệt và che chở địa cung khỏi mưa nắng, nước thấm.

Kỹ thuật giữ huyệt khô

Một điều ít người để ý: địa cung Định Lăng được xây bằng đá, nằm sâu dưới gò đất đắp, có hệ thống thoát nước. Dù vậy, khi khai quật, người ta vẫn thấy nước thấm vào một số chỗ, một số rương gỗ đã mục. Điều này cho thấy ngay cả lăng hoàng đế, với cuộc đất được chọn kỹ và kỹ thuật tốt nhất, vẫn phải đối mặt với nước ngầm. Huyệt khô là mục tiêu số một của âm trạch, và nó đòi hỏi cả chọn đất lẫn kỹ thuật.

Bài học cho mộ phần gia đình

1. Đừng tuỳ tiện cải táng, mở mộ. Câu chuyện Định Lăng nhắc rằng mở mộ là việc hệ trọng. Việc bốc mộ, cải táng nên có lý do rõ ràng (mộ bị nước, sạt lở, quy hoạch), được bàn bạc trong gia đình và làm đúng quy định địa phương.
2. Ghi chép vị trí và cấu tạo mộ. Tấm đá chỉ đường trong Định Lăng là một "bản ghi chép" cho đời sau. Gia đình nên lưu sơ đồ khu mộ, vị trí từng ngôi, năm xây, vật liệu – để con cháu sau này không phải đoán.
3. Ưu tiên thoát nước. Nền mộ cao hơn mặt đất xung quanh, có rãnh thoát, không để nước đọng quanh chân mộ.
4. Khu mộ gia tộc: mỗi ngôi theo thế đất. Như các lăng Minh, các ngôi trong khu mộ không nhất thiết cùng một hướng tuyệt đối; nên theo dáng đất và lối đi chung. Tham khảo bố cục trong thư viện khu mộ gia tộc.
5. Đo đúng thước. Bia, mộ, bàn thờ dùng thước Lỗ Ban âm phần 38,8 cm, kiểm tra trên phần mềm thước Lỗ Ban Liên Hoa.

Hôm nay du khách có thể đi xuống địa cung Định Lăng, đứng giữa những gian điện đá lạnh và nhìn những bệ quan tài trống. Nơi từng là bí mật được canh giữ cẩn mật nhất của một hoàng đế giờ là phòng trưng bày. Có lẽ đó mới là điều huyền bí thật sự của Định Lăng: nó nhắc ta rằng sự tò mò của con người, nếu thiếu thận trọng, có thể phá huỷ chính điều nó muốn khám phá.

Ảnh bìa: Dennis G. Jarvis, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Thanh Đông Lăng 1928: vụ trộm mộ Từ Hi
• Lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt: Minh, Thanh
• Bắc long: Yến Sơn, Thái Hành và Bắc Kinh
• Phong thuỷ Bắc Kinh: trục trung tâm
• Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ

Câu hỏi thường gặp

Định Lăng là lăng của vua nào?

Định Lăng là lăng vua Vạn Lịch (Minh Thần Tông) và hai hoàng hậu, nằm trong quần thể Minh Thập Tam Lăng ở Xương Bình, ngoại ô Bắc Kinh.

Định Lăng được khai quật khi nào?

Cuộc khai quật diễn ra trong khoảng năm 1956 – 1957, là lần duy nhất một lăng hoàng đế được khai quật có chủ đích ở Trung Quốc cho đến nay; lăng mở cửa làm bảo tàng sau đó.

"Bài học Định Lăng" là gì?

Nhiều hiện vật tơ lụa, gỗ hư hại vì thiếu kỹ thuật bảo quản, và hài cốt vua, hậu bị đốt năm 1966. Từ đó Trung Quốc không chủ động khai quật lăng đế vương, chỉ khai quật cứu hộ.

Gia đình nên làm gì trước khi cải táng?

Có lý do rõ ràng (mộ ngập, sạt lở, quy hoạch), bàn bạc trong gia đình, làm đúng quy định địa phương, ghi chép vị trí, cấu tạo mộ cũ và mộ mới.