💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Dương Trạch Đại Thành (68) 運氣總論 · 五運定例 · 六氣定例: vận khí: năm vận và sáu khí

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Dương Trạch Đại Thành (68) 運氣總論 · 五運定例 · 六氣定例: vận khí: năm vận và sáu khí

Dương Trạch Đại Thành
陽宅大成 (選時造命 卷一 · 運氣總論 · 五運定例 · 六氣定例)
Tác giả: Nguỵ Thanh Giang (魏青江, hiệu Thanh Giang Tử 青江子, người Kinh Hương 荊鄉, đời Thanh); con là Nguỵ Minh Nghĩa (明義, tự Khảo Đình 考庭) biên
Bản gốc: bản khắc đời Thanh, Càn Long năm thứ 6 Tân Dậu (1741), 16 tập.

Ba bài trước đi sát việc sửa nhà: ngày kỵ của mệnh, phương sửa được, cách tổ chức thi công. Đến mục này, Tuyển Thời Tạo Mệnh lùi lại một bước để nhìn bức tranh lớn hơn: khí hậu của từng năm, từng mùa. Ba mục Vận khí tổng luận (運氣總論), Ngũ vận định lệ (五運定例) và Lục khí định lệ (六氣定例) trình bày học thuyết năm vận sáu khí, vốn có từ sách Hoàng Đế Nội Kinh. Tác giả đưa học thuyết này vào việc chọn ngày vì một lẽ đơn giản: làm nhà là việc ngoài trời, phải biết năm nào ẩm, năm nào khô, mùa nào gió, mùa nào nắng.

Trả lời nhanh: Năm vận là năm hành vận theo mười can năm: Giáp Kỷ hoá Thổ, Ất Canh hoá Kim, Bính Tân hoá Thuỷ, Đinh Nhâm hoá Mộc, Mậu Quý hoá Hoả. Can dương là "thái quá", can âm là "bất cập". Ví dụ năm Giáp là Thổ vận thái quá, khí ẩm thấp nhiều, lấn sang Thuỷ, nên trong ngũ âm thì âm Vũ (Thuỷ) bị "cô". Sáu khí là Phong Mộc, Quân Hoả, Tướng Hoả, Thấp Thổ, Táo Kim, Hàn Thuỷ. Chủ khí có vị trí cố định: Phong Mộc ở Đông Bắc, Quân Hoả ở Đông Nam, Tướng Hoả ở chính Nam, Thấp Thổ ở Tây Nam, Táo Kim ở Tây Bắc, Hàn Thuỷ ở chính Bắc. Khách khí đổi theo chi năm, như năm Tý Ngọ thì Thiếu Âm tư thiên, Dương Minh tại tuyền. Sách cũng nhắc rằng độ trời không đều, khí đất lưu hành có chỗ lệch, nên mỗi vùng mỗi khác.

Thầy Vũ Giới giảng: "Vận khí là môn của y gia, nhưng Nguỵ Thanh Giang đem vào sách chọn ngày là có lý. Dựng nhà gặp năm mưa dầm thì gỗ mục, tường không khô; gặp năm hanh hao thì vữa nứt. Người xưa không có dự báo thời tiết, họ dùng vận khí để đoán xu hướng của năm. Ta học để hiểu lối nghĩ ấy, còn khi làm thật thì xem dự báo khí tượng."

Vận khí là gì, vì sao sách chọn ngày bàn tới? – 運氣總論

Học thuyết ngũ vận lục khí (五運六氣) chủ yếu nằm trong bảy thiên "đại luận" của Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn. Nó dùng can chi của năm để suy ra đặc điểm khí hậu năm ấy: can quyết định "vận" (năm hành vận hành), chi quyết định "khí" (sáu khí phong, hàn, thử, thấp, táo, hoả). Mục tổng luận trong Dương Trạch Đại Thành mở đầu bằng việc nói mùa đổi theo "sóc khí", tức theo tiết và trung khí: tiết Kinh Trập thì khí Giáp đương lệnh, sang Xuân Phân thì ấm, cứ thế xoay vòng.

Làng nhà gỗ bên ruộng bậc thang giữa núi đồi xanh
Làng Trình Dương giữa ruộng đồng: làm nhà là việc ngoài trời, phải biết năm ẩm, năm khô. Ảnh: Rutger van der Maar, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.

Giảng: Với việc làm nhà, vận khí trả lời câu hỏi "năm này, mùa này, thời tiết có thuận cho thi công không". Trước thế kỷ hai mươi, người ta không có số liệu khí tượng dài hạn, nên phải dựa vào chu kỳ can chi để đoán. Sách đặt mục vận khí ngay trước các mục bàn về luật lữ và tạo táng, như để nhắc rằng chọn ngày không chỉ là chuyện sao trên trời và can chi trên lịch, mà còn là chuyện mưa nắng thật dưới đất.

Khí đổi theo tiết, mỗi vùng mỗi khác – 天度不齊 · 地氣有偏

Nguyên văn – 原文

……以天度不齊,地氣流行有偏……

Dịch: …Vì độ trời không đều, khí đất lưu hành có chỗ lệch…

Tranh Tứ thời giai hứng của Tạ Thời Thần vẽ phong cảnh bốn mùa
Tranh bốn mùa của Tạ Thời Thần đời Minh: khí đổi theo tiết, mỗi mùa một cảnh. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Giảng: Câu ngắn này là một nhận xét rất tỉnh táo. Tác giả biết rằng cùng một năm, miền Bắc có thể hạn mà miền Nam lại úng, vùng núi lạnh mà vùng biển ấm. Vận khí cho một xu hướng chung, nhưng không thay được quan sát tại chỗ. Với người Việt, điều này càng rõ: khí hậu ba miền khác hẳn nhau, mùa mưa miền Nam không trùng mùa mưa miền Trung. Áp dụng vận khí mà không xét địa phương là sai ngay từ đầu, và chính sách đã dặn điều ấy.

Năm vận: mười can hoá vận – 五運定例

Nguyên văn – 原文

十干化運之五行,本初之正氣有定位,更革之邪氣無定位。

Dịch: Ngũ hành do mười can hoá thành vận: chính khí ban đầu có vị trí cố định, tà khí khi biến đổi thì không có vị trí cố định.

Sau câu ấy, sách liệt kê năm năm can dương (thái quá):

NămVậnKhí trộiLấn sangÂm bị "cô"
Giáp 甲Thổ thái quáẩm thấpThuỷVũ 羽
Bính 丙Thuỷ thái quálạnhHoảChuỷ 徵
Mậu 戊Hoả thái quánóng bứcKimThương 商
Canh 庚Kim thái quáhanh khôMộcGiác 角
Nhâm 壬Mộc thái quágióThổCung 宮

Năm năm can âm Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý là "bất cập", sách ghi "âm là hư".

Bảng năm vận theo mười can, can dương thái quá và âm bị cô
Năm vận: Giáp Kỷ Thổ, Ất Canh Kim, Bính Tân Thuỷ, Đinh Nhâm Mộc, Mậu Quý Hoả. Sơ đồ Phong Thuỷ Liên Hoa.

Giảng: Cặp hoá hợp Giáp Kỷ Thổ, Ất Canh Kim, Bính Tân Thuỷ, Đinh Nhâm Mộc, Mậu Quý Hoả là nền của phép này. Can dương làm vận thái quá: hành của vận dư thừa, lấn sang hành bị nó khắc (Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả…). Ngũ âm Cung Thương Giác Chuỷ Vũ ứng Thổ Kim Mộc Hoả Thuỷ; hành nào bị khắc thì âm của hành ấy "cô", tức lẻ loi, yếu. Đây là lối nói hệ thống, nối khí hậu, ngũ hành và âm nhạc vào một khung. Với việc làm nhà, có thể hiểu đơn giản: năm Thổ thái quá thì lưu ý ẩm thấp, chống thấm cho kỹ; năm Kim thái quá thì hanh khô, bảo dưỡng vữa bê tông cho đủ ẩm; năm Thuỷ thái quá thì lạnh, công trình ngoài trời nên tránh mùa rét đậm.

Sáu khí chủ: vị trí cố định – 六氣定例 · 主氣

Nguyên văn – 原文

五行之氣生乎地……金水木土俱一,而火獨二……此主氣之定位。

Dịch: Khí ngũ hành sinh ra từ đất… Kim, Thuỷ, Mộc, Thổ đều một, riêng Hoả có hai… Đó là vị trí cố định của chủ khí.

Sơ đồ sáu khí chủ đặt theo phương vị tám quẻ
Sáu khí chủ: Phong Mộc Đông Bắc, Quân Hoả Đông Nam, Tướng Hoả Nam, Thấp Thổ Tây Nam… Sơ đồ Phong Thuỷ Liên Hoa.

Giảng: Năm hành thành sáu khí vì Hoả tách làm hai: Quân Hoả (君火, lửa vua, hơi ấm) và Tướng Hoả (相火, lửa tướng, cái nóng gắt). Sách đặt sáu khí lên phương vị như sau: Phong Mộc ở Đông Bắc, cung Cấn và Chấn; Quân Hoả ở Đông Nam, cung Tốn; Tướng Hoả ở chính Nam, cung Ly; Thấp Thổ ở Tây Nam, cung Khôn; Táo Kim ở Tây Bắc, cung Càn; Hàn Thuỷ ở chính Bắc, cung Khảm. Theo thời gian, sáu khí chủ chia năm làm sáu bước, mỗi bước khoảng sáu mươi ngày, đi theo thứ tự ấy từ cuối đông sang hết năm. Sách ghi ngày khởi của từng bước theo tiết khí, như sau Lập Xuân chín ngày, Thanh Minh, sau Tiểu Mãn bảy ngày, trước Đại Thử năm ngày, Bạch Lộ, sau Sương Giáng tám ngày.

Sáu khí khách: tư thiên và tại tuyền – 客氣 · 司天在泉

Nguyên văn – 原文

子午歲少陰司天,陽明司地……

Dịch: Năm Tý, Ngọ thì Thiếu Âm tư thiên, Dương Minh tư địa (tại tuyền)…

Chi nămTư thiên (nửa đầu năm)Tại tuyền (nửa sau năm)
Tý, NgọThiếu Âm Quân HoảDương Minh Táo Kim
Sửu, MùiThái Âm Thấp ThổThái Dương Hàn Thuỷ
Dần, ThânThiếu Dương Tướng HoảQuyết Âm Phong Mộc
Mão, DậuDương Minh Táo KimThiếu Âm Quân Hoả
Thìn, TuấtThái Dương Hàn ThuỷThái Âm Thấp Thổ
Tỵ, HợiQuyết Âm Phong MộcThiếu Dương Tướng Hoả
Mái ngói ướt trong cơn mưa
Mái ngói trong mưa: năm ẩm thấp thì chống thấm, thoát nước phải kỹ. Ảnh: מינוזיג - MinoZig, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Giảng: Chủ khí năm nào cũng giống nhau, như khí hậu trung bình của mỗi mùa. Khách khí đổi theo chi năm, như phần "lệch" của riêng năm ấy, đè lên chủ khí. Khí tư thiên chi phối nửa đầu năm, khí tại tuyền chi phối nửa sau. Khi khách khí và chủ khí của một bước cùng tính chất (ví dụ cùng nóng) thì thời tiết bước ấy càng gay gắt; khi trái nhau thì hoà dịu. Đây là mô hình dự báo xu hướng theo chu kỳ, sáu năm lặp một vòng chi, mười năm lặp một vòng can, sáu mươi năm trọn một vòng. Sau mục này sách còn trang về sáu khí theo năm nguyên và bảy mươi hai hậu, chia năm thành từng khoảng năm ngày.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Phong Thuỷ Liên Hoa coi ngũ vận lục khí là di sản quý về cách người xưa quan sát thời tiết theo chu kỳ. Nhưng mô hình chu kỳ sáu mươi năm không thể chính xác bằng số liệu khí tượng đo đạc. Khi chọn thời gian thi công, nên dùng dự báo thời tiết, số liệu mùa mưa bão của địa phương, và kinh nghiệm của thợ tại chỗ. Vận khí chỉ nên dùng để hiểu sách và để nhắc mình xét yếu tố khí hậu, đừng dùng thay dự báo.

Nhà sàn gỗ trưng bày ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
Nhà sàn ở Bảo tàng Dân tộc học: cách người xưa thích nghi với khí hậu ẩm bằng kiến trúc. Ảnh: Nam-ho Park, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.

Học thuyết vận khí cũng là nền của nhiều lý luận y học cổ truyền. Bài này không bàn phần ấy; mọi vấn đề sức khoẻ phải do thầy thuốc khám và chữa. Điều người học phong thuỷ giữ lại là bài học về khí hậu và vật liệu: nhà cần chống ẩm ở vùng ẩm, cần che nắng ở vùng nóng, cần chắn gió ở vùng gió; và thi công nên tránh mùa mà khí hậu địa phương bất lợi. Thứ tự của nghề vẫn là hình trước, lý sau, thời sau cùng, với "thời" bao gồm cả mùa và thời tiết.

Một ví dụ cho dễ hình dung. Năm Giáp Thìn theo mô hình này là Thổ vận thái quá, khách khí Thái Dương Hàn Thuỷ tư thiên, Thái Âm Thấp Thổ tại tuyền: xu hướng ẩm và lạnh. Người làm nghề đọc như vậy chỉ để tự nhắc mình kiểm kỹ chống thấm, thoát nước, và theo dõi dự báo mưa, chứ không kết luận năm ấy không được làm nhà.

Tóm lại – 總結

  • Ngũ vận lục khí là học thuyết từ Hoàng Đế Nội Kinh, dùng can chi năm để suy xu hướng khí hậu.
  • Năm vận: Giáp Kỷ Thổ, Ất Canh Kim, Bính Tân Thuỷ, Đinh Nhâm Mộc, Mậu Quý Hoả; can dương thái quá, can âm bất cập.
  • Vận thái quá lấn sang hành bị khắc; âm của hành ấy "cô" (năm Giáp Thổ thái quá thì Vũ cô).
  • Sáu khí chủ: Phong Mộc Đông Bắc, Quân Hoả Đông Nam, Tướng Hoả Nam, Thấp Thổ Tây Nam, Táo Kim Tây Bắc, Hàn Thuỷ Bắc.
  • Khách khí đổi theo chi năm: năm Tý Ngọ Thiếu Âm tư thiên, Dương Minh tại tuyền, và tiếp theo bảng.
  • Sách tự nhắc độ trời không đều, khí đất có chỗ lệch: phải xét địa phương; ngày nay nên dùng dự báo khí tượng.

Bài sau: Dương Trạch Đại Thành (69) – Luật lữ tương sinh 律呂相生.

Nguồn: Dương Trạch Đại Thành (陽宅大成), phần Tuyển Thời Tạo Mệnh quyển 1, các mục Vận khí tổng luận (運氣總論), Ngũ vận định lệ (五運定例), Lục khí định lệ (六氣定例); bản khắc đời Thanh năm Càn Long Tân Dậu (1741), thuộc công cộng. Trích các câu chính; bảng tư thiên tại tuyền trình bày lại theo các dòng sách ghi. Phần liên hệ với thi công do người biên soạn thêm; không bàn phần y học. Thầy Vũ Giới tổng hợp và biên soạn; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具

Bài liên quan – 相關文章

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習

Thuộc Giáp Kỷ hoá Thổ, Tý Ngọ Thiếu Âm tư thiên là phần Thư; đặt một công trình thật vào khí hậu địa phương, chọn mùa thi công và giải pháp chống ẩm, che nắng cho hợp là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Ngũ vận lục khí là gì? – 五運六氣

Là học thuyết từ Hoàng Đế Nội Kinh, dùng can năm để định vận (năm hành) và chi năm để định khí (sáu khí), từ đó suy xu hướng khí hậu của năm.

Năm Giáp thuộc vận gì? – 甲歲

Giáp Kỷ hoá Thổ; Giáp là can dương nên Thổ vận thái quá, khí ẩm thấp trội, lấn sang Thuỷ.

Vì sao năm hành lại thành sáu khí? – 火獨二

Vì Hoả tách làm hai: Quân Hoả là hơi ấm, Tướng Hoả là cái nóng gắt. Kim, Thuỷ, Mộc, Thổ mỗi hành một khí.

Tư thiên và tại tuyền khác nhau thế nào? – 司天在泉

Tư thiên là khách khí chi phối nửa đầu năm, tại tuyền chi phối nửa sau. Cả hai đổi theo chi năm, sáu năm một vòng.

Có nên dùng vận khí thay dự báo thời tiết không? – 天度不齊

Không. Chính sách nói khí đất lưu hành có chỗ lệch. Vận khí giúp hiểu sách và nhắc xét khí hậu; chọn mùa thi công thì dùng số liệu khí tượng địa phương.

Từ khoá: ngũ vận lục khí · 五運六氣 · tư thiên tại tuyền · khí hậu · chọn ngày · thi công · phong thủy · dương trạch đại thành

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…