💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 2 Bản Nguyên 2: 24 sơn và ngũ hành của sơn

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 2 Bản Nguyên 2: 24 sơn và ngũ hành của sơn

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư · Quyển 2 · Bản Nguyên 2
欽定協紀辨方書 · 卷二 · 本原二
Soạn theo lệnh vua Càn Long đời Thanh; Trang Thân vương Doãn Lộc (允祿) đứng đầu, cùng Hoằng Trú (弘晝), Trương Chiếu (張照), Mai Cốc Thành (梅瑴成), Hà Quốc Tông (何國宗) và các quan Khâm Thiên Giám
Bản gốc: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), 36 quyển, tựa vua Càn Long năm thứ 6 (1741); đối chiếu bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư.

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 2 là phần Bản Nguyên 2 (本原二), nối tiếp quyển 1. Nếu quyển 1 dựng gốc thời gian (can chi, tháng, ngũ hành, nạp âm), thì quyển 2 dựng gốc phương vị: hai mươi bốn sơn, bốn hệ ngũ hành của sơn (chính ngũ hành, song sơn, tam hợp, Hồng Phạm), phép mộ long biến vận và năm tháng khắc sơn gia, hai mươi bốn tiết khí trên la bàn, bát quái nạp giáp tam hợp, và hai phép lật quẻ tiểu du niên, đại du niên. Đây là chỗ trạch nhật gặp phong thuỷ: ngày giờ phải được đặt lên một toạ sơn cụ thể. Bài này dịch các câu chính, giảng từng mục và kết bằng phần luận của Phong Thuỷ Liên Hoa.

Trả lời nhanh: Quyển 2 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư dạy cách chia la bàn thành 24 sơn (4 quẻ góc, 8 can, 12 chi, bỏ Mậu Kỷ), rồi gán ngũ hành cho từng sơn theo bốn hệ: chính ngũ hành dùng định bản thể, song sơn và tam hợp ngũ hành dùng cách long, tiêu sa nạp thuỷ, Hồng Phạm ngũ hành dùng để tính mộ long biến vận và năm tháng khắc sơn gia. Sách còn ghi 24 tiết khí trên 24 sơn, phép nạp giáp tam hợp và hai phép lật quẻ du niên. Lời xét của sách: mọi biến hành phải có lý thật, không phải "ai muốn đổi thì đổi".

"Nhất hình nhì khí": Thầy Vũ Giới vẫn dặn học trò, la bàn chỉ đo được khí khi hình đã đúng. Quyển 2 là quyển dạy đọc la bàn của trạch nhật.

Hà Đồ và Lạc Thư vẽ bằng chấm đen trắng, gốc số sinh thành của ngũ hành
Hà Đồ và Lạc Thư vẽ bằng chấm đen trắng, gốc số sinh thành của ngũ hành. Tranh: khuyết danh (bản khắc cổ), Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Hai mươi bốn sơn được dựng thế nào, vì sao bỏ Mậu Kỷ – 二十四方位

Hai mươi bốn sơn là hai mươi bốn phương vị trên la bàn, mỗi sơn rộng 15 độ, gồm bốn quẻ góc, tám thiên can và mười hai địa chi. Quyển 2 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư mở đầu bằng việc giải thích cách dựng vòng này và vì sao trong đó không có Mậu, Kỷ.

Nguyên văn – 原文

卦四,天干八,地支十二,共為二十四方位。陰陽家名二十四山,言山則向在其中。如子山則必午向,午山則必子向。

八卦惟用四隅而不用四正者,以四正卦正當地支子午卯酉之位,故不用卦而用支,用支即用卦也。八卦既定,四正則以八干輔之:甲乙夾震,丙丁夾離,庚辛夾兌,壬癸夾坎;四隅則以八支輔之:戌亥夾乾,丑寅夾艮,辰巳夾巽,未申夾坤。

天干不用戊己者,戊己為中央土,無定位也。以二十四山分屬八卦,則一卦筦三山,謂之八宮。

Dịch: Bốn quẻ, tám thiên can, mười hai địa chi, cộng lại là hai mươi bốn phương vị. Nhà âm dương gọi là hai mươi bốn sơn; nói sơn thì hướng đã ở trong đó, như toạ Tý thì ắt hướng Ngọ, toạ Ngọ thì ắt hướng Tý.

Bát quái chỉ dùng bốn góc mà không dùng bốn chính, vì bốn quẻ chính đứng đúng vào chỗ của Tý, Ngọ, Mão, Dậu; nên không dùng quẻ mà dùng chi, dùng chi tức là dùng quẻ. Bát quái đã định, bốn phương chính lấy tám can phò: Giáp Ất kẹp Chấn, Bính Đinh kẹp Ly, Canh Tân kẹp Đoài, Nhâm Quý kẹp Khảm; bốn góc lấy tám chi phò: Tuất Hợi kẹp Càn, Sửu Dần kẹp Cấn, Thìn Tị kẹp Tốn, Mùi Thân kẹp Khôn.

Thiên can không dùng Mậu Kỷ vì Mậu Kỷ là Thổ trung ương, không có chỗ định. Chia hai mươi bốn sơn về tám quẻ thì mỗi quẻ quản ba sơn, gọi là tám cung.

Giảng: Đoạn này trả lời ba câu hỏi người mới học la bàn hay vấp. Một, vì sao "sơn" và "hướng" luôn đi thành cặp: vì sơn là lưng nhà, mộ; hướng là mặt; nói Tý sơn đã hàm Ngọ hướng. Hai, vì sao chỉ có bốn quẻ Càn, Khôn, Cấn, Tốn có tên trên vòng 24 sơn: vì bốn quẻ chính Khảm, Ly, Chấn, Đoài đã "ngồi" đúng chỗ của Tý, Ngọ, Mão, Dậu, nên gọi bằng chi. Ba, vì sao vắng Mậu Kỷ: Thổ ở trung cung, không thuộc phương nào.

Sơ đồ vòng hai mươi bốn sơn và tám cung
Sơ đồ: vòng 24 sơn (quẻ góc màu hồng, can màu lam, chi màu mực) và tám cung, mỗi cung ba sơn. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Theo vòng này, cung Tốn ở đông nam gồm ba sơn Thìn, Tốn, Tị; cung Khôn ở tây nam gồm ba sơn Mùi, Khôn, Thân. Đây đúng là quy luật Tốn Khôn mà Phong Thuỷ Liên Hoa giữ trong mọi la kinh: Tốn hành Mộc, Khôn hành Thổ, không đảo chỗ. Ở bản chép Tứ Khố, câu "辰巳夾巽" có nơi chép lẫn 巳 thành 己; bài đã sửa lại theo văn mạch.

Nhật quỹ gấp kèm la bàn cổ, vừa đo phương hướng vừa xem giờ
Nhật quỹ gấp kèm la bàn cổ, vừa đo phương hướng vừa xem giờ. Ảnh: 氏子, Wikimedia Commons, CC0.

Chính ngũ hành, song sơn và tam hợp ngũ hành khác nhau ở đâu – 正五行、雙山五行

Cùng một sơn có thể mang những hành khác nhau tuỳ hệ: chính ngũ hành theo bản thể của quẻ, can, chi; song sơn ngũ hành ghép can, quẻ với chi đứng sau nó rồi lấy hành tam hợp của chi; tam hợp ngũ hành là cùng phép ấy nhưng đặt trên phùng châm. Sách giải thích rõ hệ nào dùng vào việc gì.

Nguyên văn – 原文

亥壬子癸屬水,寅甲卯乙巽屬木,巳丙午丁屬火,申庚酉辛乾屬金,辰未戌丑坤艮屬土。此八卦干支之五行也。後有雙山、洪範諸家,因名此為正五行。

按:雙山五行即三合五行也。地支十二取生旺墓三者為三合局,而四卦八干各在支前一位。今以支前一位之卦干與支雙並,而同取地支三合之五行,故曰雙山五行。坤申壬子乙辰合水局,乾亥甲卯丁未合木局,艮寅丙午辛戌合火局,巽巳庚酉癸丑合金局。

地理書曰:正五行乃五行之質,雙山五行乃五行之氣,故推龍氣之生旺用雙山而不用正五行也。

Dịch: Hợi, Nhâm, Tý, Quý thuộc Thuỷ; Dần, Giáp, Mão, Ất, Tốn thuộc Mộc; Tị, Bính, Ngọ, Đinh thuộc Hoả; Thân, Canh, Dậu, Tân, Càn thuộc Kim; Thìn, Mùi, Tuất, Sửu, Khôn, Cấn thuộc Thổ. Đó là ngũ hành của quẻ, can, chi. Về sau có các nhà song sơn, Hồng Phạm, nên gọi hệ này là chính ngũ hành.

Lời xét: song sơn ngũ hành chính là tam hợp ngũ hành. Mười hai chi lấy ba vị sinh, vượng, mộ làm cục tam hợp; bốn quẻ, tám can mỗi cái đứng trước một chi một vị. Nay lấy quẻ, can đứng trước chi ghép đôi với chi, cùng lấy hành tam hợp của chi, nên gọi là song sơn ngũ hành. Khôn Thân, Nhâm Tý, Ất Thìn hợp cục Thuỷ; Càn Hợi, Giáp Mão, Đinh Mùi hợp cục Mộc; Cấn Dần, Bính Ngọ, Tân Tuất hợp cục Hoả; Tốn Tị, Canh Dậu, Quý Sửu hợp cục Kim.

Sách địa lý nói: chính ngũ hành là chất của ngũ hành, song sơn ngũ hành là khí của ngũ hành; nên suy sinh vượng của khí long thì dùng song sơn chứ không dùng chính ngũ hành.

Giảng: Đặt hai vòng cạnh nhau mới thấy rõ. Ở chính ngũ hành, Càn là Kim, Khôn là Thổ, Tốn là Mộc, Cấn là Thổ, theo bản thể quẻ. Ở song sơn, Càn đi với Hợi nên theo cục Mộc của Hợi Mão Mùi; Khôn đi với Thân nên theo cục Thuỷ của Thân Tý Thìn; Tốn đi với Tị nên theo cục Kim; Cấn đi với Dần nên theo cục Hoả. Song sơn không có hành Thổ, vì tam hợp chỉ có bốn cục.

Sơ đồ chính ngũ hành của hai mươi bốn sơn
Sơ đồ 1/2: chính ngũ hành của 24 sơn, tô màu theo hành. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)
Sơ đồ song sơn tam hợp ngũ hành của hai mươi bốn sơn
Sơ đồ 2/2: song sơn (tam hợp) ngũ hành, bốn tam giác nối sinh, vượng, mộ của bốn cục. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Ba cây kim: chính châm, trung châm, phùng châm – 三針

又地理家有三針:一曰正針,乃二十四山之正位,定向用之;一曰中針,其子位在正針壬子二位之中,格龍用之;一曰縫針,其子位在子癸二位之縫,消砂納水用之。故中針與縫針差一位。在中針則曰雙山五行,在縫針則曰三合五行,其實皆雙山法也。

Dịch: Nhà địa lý lại có ba kim: một là chính châm, chỗ đúng của 24 sơn, dùng để định hướng; hai là trung châm, vị Tý nằm giữa Nhâm và Tý của chính châm, dùng để cách long; ba là phùng châm, vị Tý nằm ở khe giữa Tý và Quý, dùng để tiêu sa nạp thuỷ. Vì thế trung châm và phùng châm lệch nhau một vị. Ở trung châm gọi là song sơn ngũ hành, ở phùng châm gọi là tam hợp ngũ hành, thật ra đều là phép song sơn.

Giảng: Sách nói lý do rất gọn: long là đường khí đến, nên dùng vòng "đi trước nửa vị" để đón; sa thuỷ là đường khí đi, nên dùng vòng "đi sau nửa vị" để thu. Người dùng la kinh Tam Hợp nhận ra ngay ba vòng địa bàn, nhân bàn, thiên bàn chính là từ đây. Với trạch nhật, điều cần nhớ là: khi sách về sau nói "sơn" trong các phép khắc sơn, ý là toạ sơn đo bằng chính châm.

Hồng Phạm ngũ hành: vì sao Giáp thành Thuỷ, Canh thành Thổ – 洪範五行

Hồng Phạm ngũ hành (còn gọi đại ngũ hành, sơn gia ngũ hành) là hệ ngũ hành riêng của 24 sơn, khác hẳn chính ngũ hành: Giáp, Dần, Thìn, Tốn, Tuất, Tý, Tân, Thân thuộc Thuỷ; Ngọ, Nhâm, Bính, Ất thuộc Hoả; Mão, Cấn, Tị thuộc Mộc; Càn, Hợi, Dậu, Đinh thuộc Kim; Sửu, Quý, Khôn, Canh, Mùi thuộc Thổ. Đây là phần quyển 2 bàn dài nhất, và cũng là chỗ sách thể hiện rõ nhất cách "biện" của mình.

Nguyên văn – 原文

甲寅辰巽戌坎辛申八山屬水,離壬丙乙四山屬火,震艮巳三山屬木,乾亥兌丁四山屬金,丑癸坤庚未五山屬土。

Dịch: Tám sơn Giáp, Dần, Thìn, Tốn, Tuất, Khảm, Tân, Thân thuộc Thuỷ; bốn sơn Ly, Nhâm, Bính, Ất thuộc Hoả; ba sơn Chấn, Cấn, Tị thuộc Mộc; bốn sơn Càn, Hợi, Đoài, Đinh thuộc Kim; năm sơn Sửu, Quý, Khôn, Canh, Mùi thuộc Thổ.

Sơ đồ Hồng Phạm ngũ hành trên hai mươi bốn sơn
Sơ đồ: Hồng Phạm ngũ hành trên 24 sơn. Thuỷ chiếm tám sơn, Thổ năm sơn. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Sau bảng này, sách chép bốn cách giải thích của bốn nhà, rồi mới đưa ra lời xét của mình:

  • Địa Lý Đại Thành giải theo "khí ban đầu": Mão là Mộc, Mộc cần Thuỷ nên Giáp đổi thành Thuỷ; Dậu là Kim, Kim cần Thổ nên Canh đổi thành Thổ; Tý là Thuỷ, Thuỷ không có Hoả thì đông cứng nên Nhâm là "lửa trong nước"…
  • Thần Sát Khởi Lệ dẫn lời chú của Triệu Tái đời Tấn cho Nguyên Kinh của Quách Phác, cho biết phép này đã có từ lâu, không phải do sư Nhất Hạnh đời Đường đặt ra; rồi giải theo phép đổi hào giữa các quẻ nạp giáp, ví dụ Giáp nạp vào Càn, lấy hào trên và dưới của Khôn thay vào Càn thành Khảm nên Giáp thuộc Thuỷ.
  • Trữ Vịnh, Khư Nghi Thuyết giải bằng nạp giáp và nạp âm, cho rằng tìm trong Thái Ất, Hoàng Cực, ngũ vận lục khí đều không ra, phải quay về nét quẻ.
  • Một thuyết lấy thân người so sánh: thận trái tàng tinh ứng Tý Thuỷ, thận phải tàng khí ứng Nhâm Hoả.

Lời xét của sách – 按語

今按地理大成之論,世所共宗,顧牽強支離,不足以厭人之心。神煞起例所載八干位以卦變而從化,似為合矣,至于壬不從金則又不可通,於是自改其例。

今按:葬藏于土,而土氣之生死在水,故論正五行止有水土二行。其金山火山木山云者,皆言其形似而非真也。所以不用,而此洪範五行之說,水居八而土居五為獨多也。

要而論之,皆幽元之義,實有之理,而非或變或不變任人造作者也。

Dịch: Nay xét: thuyết của Địa Lý Đại Thành được đời tôn theo, nhưng gượng ép rời rạc, không làm người ta phục. Thần Sát Khởi Lệ chép tám can theo quẻ biến mà theo hoá, có vẻ hợp; đến chỗ Nhâm không theo Kim thì lại không thông, bèn tự sửa lệ của mình.

Nay xét: táng là chôn vào đất, mà sống chết của khí đất ở Thuỷ, nên bàn chính ngũ hành chỉ có hai hành Thuỷ và Thổ. Cái gọi là núi Kim, núi Hoả, núi Mộc đều là nói hình giống chứ không phải thật. Vì thế không dùng, mà thuyết Hồng Phạm ngũ hành cho Thuỷ chiếm tám, Thổ chiếm năm, nhiều hơn cả.

Tóm lại, đều là nghĩa sâu kín, là lý có thật, không phải chỗ đổi chỗ không đổi tuỳ người đặt ra.

Giảng: Đây là một trang tiêu biểu cho tinh thần "Biện Phương" của bộ sách. Các quan Khâm Thiên Giám không chối Hồng Phạm ngũ hành, vì nó đã dùng trong sơn gia từ thời Quách Phác; nhưng họ gạt những lời giải gượng ép và tìm một lý gốc: khí đất sống chết ở nước, nên trong 24 sơn Thuỷ và Thổ chiếm phần lớn. Sau đó sách giải từng sơn bằng phương vị thật: đông nam là nơi đất thấp, nước dồn ra biển, nên Dần, Giáp, Thìn, Tốn là Thuỷ; tây bắc là nơi núi chồng, núi là đá mà đá là Kim, nên Càn, Hợi, Đoài là Kim; nguồn Hoàng Hà ra từ Côn Lôn ở phương Tuất, nên Tuất là Thuỷ.

Thác Hồ Khẩu trên sông Hoàng Hà, sinh khí của đất theo nước mà đi
Thác Hồ Khẩu trên sông Hoàng Hà, sinh khí của đất theo nước mà đi. Ảnh: 鲍向阳, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Người học không cần thuộc hết bốn thuyết. Chỉ cần nhớ hai điều: Hồng Phạm ngũ hành là hệ của "sơn gia" (toạ sơn của nhà, mộ) trong trạch nhật; và nó dùng ở mục ngay sau đây để tính mộ long biến vận.

Mộ long biến vận và năm tháng khắc sơn gia tính thế nào – 墓龍變運、年月剋山家

Mộ long biến vận là phép lấy hành Hồng Phạm của toạ sơn, tìm mộ khố của hành đó, rồi độn theo can năm để biết mộ khố mang nạp âm gì trong năm ấy; nạp âm này gọi là "vận" của sơn. Năm tháng khắc sơn gia là khi nạp âm của năm, tháng, ngày, giờ khắc vận đó.

Nguyên văn – 原文

通書大全曰:二十四山洪範五行為正運,用本年五子元遁數至本山墓辰,其墓辰之納音為變運。取太歲納音與本年墓運納音相生合為吉,墓運納音剋太歲納音尤吉,惟忌年月日時之納音剋墓運納音耳。

按:墓龍者,本山龍洪範五行之墓庫;變運者,本墓庫之納音隨歲運而變者也。用五子元遁者,與七政自冬至起算同義。上年冬至已屬今年,今年冬至即屬明年,天地之運皆自子始也。

Dịch: Thông Thư Đại Toàn nói: Hồng Phạm ngũ hành của 24 sơn là chính vận; dùng ngũ tý nguyên độn của năm ấy đếm đến chi mộ của sơn, nạp âm của chi mộ ấy là biến vận. Nạp âm thái tuế với nạp âm mộ vận năm ấy sinh nhau, hợp nhau là tốt; nạp âm mộ vận khắc nạp âm thái tuế càng tốt; chỉ kỵ nạp âm của năm, tháng, ngày, giờ khắc nạp âm mộ vận.

Lời xét: mộ long là mộ khố theo Hồng Phạm ngũ hành của long toạ sơn; biến vận là nạp âm của mộ khố ấy đổi theo năm. Dùng ngũ tý nguyên độn là cùng nghĩa với bảy chính (nhật, nguyệt, ngũ tinh) tính từ Đông Chí: Đông Chí năm trước đã thuộc năm nay, Đông Chí năm nay thuộc năm sau, vận trời đất đều bắt đầu từ Tý.

Giảng: Làm theo ba bước. Bước một, tra hành Hồng Phạm của toạ sơn: Thuỷ và Thổ mộ ở Thìn, Hoả mộ ở Tuất, Mộc mộ ở Mùi, Kim mộ ở Sửu. Bước hai, độn can: năm Giáp Kỷ khởi Giáp Tý, Ất Canh khởi Bính Tý, Bính Tân khởi Mậu Tý, Đinh Nhâm khởi Canh Tý, Mậu Quý khởi Nhâm Tý, đếm thuận tới chi mộ. Bước ba, lấy nạp âm can chi vừa được làm "vận", rồi tránh năm tháng ngày giờ có nạp âm khắc vận.

Ví dụ sách nêu: toạ Giáp, Hồng Phạm thuộc Thuỷ, mộ ở Thìn. Năm Giáp hoặc Kỷ, độn từ Giáp Tý đếm tới Thìn được Mậu Thìn, nạp âm Đại Lâm Mộc, vậy năm ấy toạ Giáp là "Mộc vận", kỵ dùng năm tháng ngày giờ nạp âm Kim.

Hồng Phạm của sơnMộNăm Giáp KỷNăm Ất CanhNăm Bính TânNăm Đinh NhâmNăm Mậu Quý
Thuỷ, Thổ (13 sơn)ThìnMậu Thìn Mộc vận, kỵ KimCanh Thìn Kim vận, kỵ HoảNhâm Thìn Thuỷ vận, kỵ ThổGiáp Thìn Hoả vận, kỵ ThuỷBính Thìn Thổ vận, kỵ Mộc
Hoả (Ngọ Nhâm Bính Ất)TuấtGiáp Tuất Hoả vận, kỵ ThuỷBính Tuất Thổ vận, kỵ MộcMậu Tuất Mộc vận, kỵ KimCanh Tuất Kim vận, kỵ HoảNhâm Tuất Thuỷ vận, kỵ Thổ
Mộc (Mão Cấn Tị)MùiTân Mùi Thổ vận, kỵ MộcQuý Mùi Mộc vận, kỵ KimẤt Mùi Kim vận, kỵ HoảĐinh Mùi Thuỷ vận, kỵ ThổKỷ Mùi Hoả vận, kỵ Thuỷ
Kim (Càn Hợi Dậu Đinh)SửuẤt Sửu Kim vận, kỵ HoảĐinh Sửu Thuỷ vận, kỵ ThổKỷ Sửu Hoả vận, kỵ ThuỷTân Sửu Thổ vận, kỵ MộcQuý Sửu Mộc vận, kỵ Kim

Riêng bốn sơn Kim (mộ ở Sửu) có thêm một tầng: vì tháng Sửu nằm sau Đông Chí, mà Đông Chí đã sang "năm mới" theo ngũ tý độn, nên sau Đông Chí mộ vận của sơn Kim đổi theo năm kế. Ví dụ năm Giáp Kỷ là Ất Sửu Kim vận, sau Đông Chí chuyển thành Đinh Sửu Thuỷ vận.

Khu mộ cổ họ Khổng giữa rừng cây ở Khúc Phụ, bia đá đứng theo thế đất
Khu mộ cổ họ Khổng giữa rừng cây ở Khúc Phụ, bia đá đứng theo thế đất. Ảnh: Vmenkov, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Năm tháng khắc sơn gia – 年月剋山家

通書大全曰:本年二十四山墓龍變運,某山運為年月納音所剋,即為年月剋某山。惟新建宅舍、新立墳塋論之;其拆修豎造不動地基及舊塋附葬者皆不論。

Dịch: Thông Thư Đại Toàn nói: trong năm, mộ long biến vận của 24 sơn, sơn nào có vận bị nạp âm của năm, tháng khắc thì gọi là năm, tháng khắc sơn ấy. Chỉ xét khi làm nhà mới, lập mộ mới; còn tháo sửa, dựng lại mà không động nền, hay táng thêm vào mộ cũ thì đều không xét.

Giảng: Câu cuối là câu quan trọng nhất cho việc thực hành, vì nó giới hạn phạm vi của sát. Năm khắc sơn chỉ tính khi động thổ lập mới. Sửa nhà không đụng móng, táng bổ vào mộ có sẵn thì bỏ qua. Ví dụ của sách: năm Giáp Tý nạp âm Kim, mộ vận của các sơn Thuỷ, Thổ là Mậu Thìn Mộc, bị Kim khắc, vậy năm Giáp Tý khắc 13 sơn Giáp, Dần, Thìn, Tốn, Tuất, Tý, Tân, Thân, Sửu, Quý, Khôn, Canh, Mùi. Tháng nào trong năm có nạp âm khắc vận nào thì tháng đó khắc sơn tương ứng; ngày, giờ cũng suy như vậy.

Hai mươi bốn tiết khí nằm ở đâu trên la bàn – 二十四節氣方位

Quyển 2 ghi mỗi sơn ứng một tiết khí, đi thuận theo đường mặt trời: Lập Xuân ở Cấn, Vũ Thuỷ ở Dần, Kinh Trập ở Giáp, Xuân Phân ở Chấn, Thanh Minh ở Ất, Cốc Vũ ở Thìn, Lập Hạ ở Tốn, Tiểu Mãn ở Tị, Mang Chủng ở Bính, Hạ Chí ở Ly, Tiểu Thử ở Đinh, Đại Thử ở Mùi, Lập Thu ở Khôn, Xử Thử ở Thân, Bạch Lộ ở Canh, Thu Phân ở Đoài, Hàn Lộ ở Tân, Sương Giáng ở Tuất, Lập Đông ở Càn, Tiểu Tuyết ở Hợi, Đại Tuyết ở Nhâm, Đông Chí ở Khảm, Tiểu Hàn ở Quý, Đại Hàn ở Sửu.

Nguyên văn – 原文

立春艮,雨水寅,驚蟄甲,春分震,清明乙,穀雨辰,立夏巽,小滿巳,芒種丙,夏至離……冬至坎,小寒癸,大寒丑。四立、二分、二至,正應八卦,是為八節。奇門九局皆起于此。

Dịch: Lập Xuân ở Cấn, Vũ Thuỷ ở Dần, Kinh Trập ở Giáp, Xuân Phân ở Chấn, Thanh Minh ở Ất, Cốc Vũ ở Thìn, Lập Hạ ở Tốn, Tiểu Mãn ở Tị, Mang Chủng ở Bính, Hạ Chí ở Ly… Đông Chí ở Khảm, Tiểu Hàn ở Quý, Đại Hàn ở Sửu. Bốn lập, hai phân, hai chí ứng đúng tám quẻ, gọi là tám tiết. Chín cục Kỳ Môn đều khởi từ đây.

Sơ đồ hai mươi bốn tiết khí trên hai mươi bốn sơn
Sơ đồ: 24 tiết khí trên 24 sơn; tám tiết (ô hồng) ứng tám quẻ. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Vòng này cho thấy la bàn vừa là bản đồ không gian vừa là đồng hồ một năm. Đông Chí, ngày đêm dài nhất, nằm ở Tý chính bắc; Hạ Chí ở Ngọ chính nam; Xuân Phân ở Mão chính đông. Bốn quẻ góc ứng bốn ngày "lập", mở đầu bốn mùa. Từ đây trạch nhật có thể nói "khí của tháng này đang ở phương nào", và các thần sát theo mùa ở các quyển sau đều đặt lên vòng này.

Mặt trời đông chí lên sát chân trời, khí dương bắt đầu sinh
Mặt trời đông chí lên sát chân trời, khí dương bắt đầu sinh. Ảnh: Bering Land Bridge National Preserve, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.

Bát quái nạp giáp tam hợp là gì – 八卦納甲三合

Bát quái nạp giáp tam hợp là phép gán can và chi vào tám quẻ: Càn nạp Giáp; Khôn nạp Ất; Cấn nạp Bính; Đoài nạp Đinh và hai chi Tị, Sửu; Chấn nạp Canh và Hợi, Mùi; Tốn nạp Tân; Ly nạp Nhâm và Dần, Tuất; Khảm nạp Quý và Thân, Thìn.

Nguyên văn – 原文

乾納甲,坎納癸申辰,艮納丙,震納庚亥未,巽納辛,離納壬寅戌,坤納乙,兌納丁巳丑。坎離不納戊己者,二十四山無戊己,故離納乾之壬,坎納坤之癸。

今按啟蒙附論曰:火之體陰也,其用則陽而天用之,故乾中畫與坤交而變為離;水之體陽也,其用則陰而地用之,故坤中畫與乾交而變為坎。然則坎離納戊己者,固先天之傳;而離納壬、坎納癸,則後天之用也。其四正卦兼納八支,取與本卦支為三合局。地理家之坐山九星淨陰淨陽皆起于此。

Dịch: Càn nạp Giáp; Khảm nạp Quý, Thân, Thìn; Cấn nạp Bính; Chấn nạp Canh, Hợi, Mùi; Tốn nạp Tân; Ly nạp Nhâm, Dần, Tuất; Khôn nạp Ất; Đoài nạp Đinh, Tị, Sửu. Khảm Ly không nạp Mậu Kỷ vì 24 sơn không có Mậu Kỷ, nên Ly nạp Nhâm của Càn, Khảm nạp Quý của Khôn.

Nay xét Khải Mông Phụ Luận nói: thể của Hoả là âm, dụng thì dương mà trời dùng, nên nét giữa của Càn giao với Khôn mà thành Ly; thể của Thuỷ là dương, dụng thì âm mà đất dùng, nên nét giữa của Khôn giao với Càn mà thành Khảm. Vậy Khảm Ly nạp Mậu Kỷ là truyền của Tiên Thiên; Ly nạp Nhâm, Khảm nạp Quý là dụng của Hậu Thiên. Bốn quẻ chính nạp thêm tám chi, lấy hai chi cùng tam hợp với chi của quẻ. Toạ sơn cửu tinh, tịnh âm tịnh dương của nhà địa lý đều khởi từ đây.

Giảng: Quyển 1 đã nêu nạp giáp theo Kinh Phòng (Khảm nạp Mậu, Ly nạp Kỷ). Quyển 2 đưa ra dạng "Hậu Thiên" dùng trên la bàn: vì vòng 24 sơn không có Mậu Kỷ nên Ly mượn Nhâm, Khảm mượn Quý. Bốn quẻ chính lại kéo thêm hai chi tam hợp: Khảm (Tý) kéo Thân, Thìn; Ly (Ngọ) kéo Dần, Tuất; Chấn (Mão) kéo Hợi, Mùi; Đoài (Dậu) kéo Tị, Sửu. Nhờ vậy cả 24 sơn đều quy được về tám quẻ, là nền của phép tịnh âm tịnh dương.

Hình các pha trăng tròn khuyết trong bản chép tay sách thiên văn của al-Biruni
Hình các pha trăng tròn khuyết trong bản chép tay sách thiên văn của al-Biruni. Tranh: al-Biruni, Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tiểu du niên và đại du niên: hai cách lật quẻ khác nhau thế nào – 小遊年、大遊年

Tiểu du niên và đại du niên là hai phép lật hào của tám quẻ để gán chín sao (Tham Lang, Cự Môn, Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Vũ Khúc, Phá Quân, Tả Phụ, Hữu Bật). Tiểu du niên dùng cho địa lý và trạch nhật; đại du niên dùng cho tướng trạch, tức Bát Trạch dương cơ. Cùng một cung mà hai phép cho tên sao và cát hung khác nhau ở năm quẻ.

Nguyên văn tiểu du niên – 小遊年

小遊年變卦,青囊經謂之九曜,亦名翻卦。從乾卦翻者為天父卦,從坤卦翻者為地母卦,皆由天定卦翻變而出。地理家之淨陰淨陽、三吉六秀、八貴、十二吉龍皆本于此。

地理家從龍上起,以貪狼、巨門、武曲、廉貞為吉,祿存、文曲、破軍、輔弼為凶;選擇家從向上起,以貪狼、巨門、武曲、文曲為吉,祿存、廉貞、破軍、輔弼為凶。其取義各自不同。

天父卦從乾翻起:乾上爻變為兌為貪狼,兌中爻變為震為巨門,震下爻變為坤為祿存,坤中爻變為坎為文曲,坎上爻變為巽為廉貞,巽中爻變為艮為武曲,艮下爻變為離為破軍,離中爻變復為乾為輔弼。

Dịch: Tiểu du niên biến quái, Thanh Nang Kinh gọi là cửu diệu, cũng gọi là phiên quái. Lật từ quẻ Càn là thiên phụ quái, lật từ quẻ Khôn là địa mẫu quái, đều từ thiên định quái mà lật ra. Tịnh âm tịnh dương, tam cát lục tú, bát quý, thập nhị cát long của nhà địa lý đều gốc ở đây.

Nhà địa lý khởi từ long, lấy Tham Lang, Cự Môn, Vũ Khúc, Liêm Trinh là cát, Lộc Tồn, Văn Khúc, Phá Quân, Phụ Bật là hung; nhà trạch nhật khởi từ hướng, lấy Tham Lang, Cự Môn, Vũ Khúc, Văn Khúc là cát, Lộc Tồn, Liêm Trinh, Phá Quân, Phụ Bật là hung. Cách lấy nghĩa mỗi bên mỗi khác.

Thiên phụ quái lật từ Càn: Càn đổi hào trên thành Đoài là Tham Lang; Đoài đổi hào giữa thành Chấn là Cự Môn; Chấn đổi hào dưới thành Khôn là Lộc Tồn; Khôn đổi hào giữa thành Khảm là Văn Khúc; Khảm đổi hào trên thành Tốn là Liêm Trinh; Tốn đổi hào giữa thành Cấn là Vũ Khúc; Cấn đổi hào dưới thành Ly là Phá Quân; Ly đổi hào giữa trở lại Càn là Phụ Bật.

Giảng: Sách tóm phép lật thành quy tắc dễ nhớ: so quẻ đích với quẻ gốc, đổi một hào trên là sinh khí Tham Lang; đổi hai hào trên là thiên y Cự Môn; đổi một hào dưới là ngũ quỷ Liêm Trinh; đổi hai hào dưới là phúc đức Vũ Khúc; đổi hào trên và dưới là du hồn Văn Khúc; đổi hào giữa là tuyệt mệnh Phá Quân; đổi cả ba là tuyệt thể Lộc Tồn; không đổi là phục vị Phụ Bật.

Sách cũng gỡ một ngộ nhận lâu đời: từ câu "khảo địa mẫu quái tìm tam cát" mà về sau có thuyết "địa lý chuộng âm". Lời xét chỉ ra rằng trong Thanh Nang, cả tám cung đều có cửu diệu, "địa mẫu" chỉ là lấy Khôn làm ví dụ; và lời chú tam cát nói "núi dương rơi huyệt âm, núi âm rơi huyệt dương là thượng cát", tức là cốt ở âm dương phối nhau, không phải cứ âm là tốt.

Nguyên văn đại du niên – 大遊年

大遊年變卦,相宅家用之。選擇有以宅長行年配合修造之說,故名遊年。其法亦由天定卦翻變而出,而以貪狼、廉貞、武曲、文曲、祿存、巨門、破軍、輔弼為序。

蓋陽宅之法以乾兌為老陽,艮坤為老陰,離震為少陰,巽坎為少陽。二老相配為西四宅,二少相配為東四宅。東西各自相配為吉,交錯相配為凶。

Dịch: Đại du niên biến quái do nhà tướng trạch dùng. Trạch nhật có thuyết phối tuổi chủ nhà với việc sửa dựng, nên gọi là du niên. Phép này cũng từ thiên định quái lật ra, theo thứ tự Tham Lang, Liêm Trinh, Vũ Khúc, Văn Khúc, Lộc Tồn, Cự Môn, Phá Quân, Phụ Bật.

Phép dương trạch lấy Càn Đoài là lão dương, Cấn Khôn là lão âm, Ly Chấn là thiếu âm, Tốn Khảm là thiếu dương. Hai lão phối nhau là tây tứ trạch, hai thiếu phối nhau là đông tứ trạch. Đông tây mỗi bên tự phối là cát, phối lẫn là hung.

Sơ đồ tiểu du niên cung Càn
Sơ đồ 1/2: tiểu du niên cung Càn, cát hung theo phép trạch nhật (tính từ hướng). (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)
Sơ đồ đại du niên cung Càn
Sơ đồ 2/2: đại du niên cung Càn theo phép dương trạch. Chấn, Khôn, Khảm, Tốn, Cấn đổi sao và cát hung so với hình 1/2. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Đặt hai hình cạnh nhau sẽ thấy: Đoài (sinh khí), Ly (tuyệt mệnh) và Càn (phục vị) giống nhau ở cả hai phép; năm quẻ còn lại đổi tên. Ở đại du niên, đổi một hào trên là sinh khí, đổi hai hào dưới là thiên y, đổi cả ba hào là diên niên, không đổi là phục vị; bốn cái này đều là quẻ "cùng nhóm" đông hay tây nên cát. Còn ở tiểu du niên, đổi cả ba hào là tuyệt thể vì "cô âm cô dương". Sách kết luận thẳng: cát hung của biến quái đều lấy âm dương đã chia mà định, chưa hẳn có nghĩa sâu. Một câu rất thật, khuyên người học dùng đúng phép cho đúng việc, đừng lẫn bảng Bát Trạch với bảng cửu diệu của địa lý.

Mô hình nhà tứ hợp viện, cổng và sân trong đặt theo phép dương trạch
Mô hình nhà tứ hợp viện, cổng và sân trong đặt theo phép dương trạch. Ảnh: Pubuhan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Quyển 2 là quyển "nối" trạch nhật với la kinh. Đọc xong quyển này, người học hiểu vì sao một ngày tốt cho nhà toạ Tý có thể xấu cho nhà toạ Ngọ: vì mỗi sơn có hành riêng theo nhiều tầng, có mộ khố riêng, có vận riêng đổi theo năm.

Làng Hạ Thành ở Hà Giang, nhà tựa núi nhìn ra ruộng nước
Làng Hạ Thành ở Hà Giang, nhà tựa núi nhìn ra ruộng nước. Ảnh: Benjamin Smith, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Phong Thuỷ Liên Hoa giữ mấy nguyên tắc khi dùng quyển này:

  • Định toạ sơn cho đúng trước khi chọn ngày. Mọi phép mộ long biến vận, khắc sơn gia đều đứng trên toạ sơn. Đo sai một sơn là cả bảng ngày đổi theo. Vòng Vũ Giới trên la kinh Liên Hoa (kiêm hướng, độ, không vong) dùng để kiểm chỗ này trước tiên.
  • Mỗi hệ ngũ hành dùng vào một việc. Chính ngũ hành để biết bản thể; song sơn, tam hợp để cách long, tiêu sa nạp thuỷ; Hồng Phạm để tính vận của sơn trong trạch nhật. Trộn lẫn các hệ là nguồn gốc của rất nhiều lời "phán" mâu thuẫn.
  • Giữ quy luật Tốn Khôn. Cung Tốn ba sơn Thìn Tốn Tị, cung Khôn ba sơn Mùi Khôn Thân, như chính sách ghi "辰巳夾巽,未申夾坤". Ở các hệ biến hành (song sơn, Hồng Phạm) thì hành của sơn có đổi, nhưng chỗ đứng của cung không đổi.
  • Đọc giới hạn của sát. Sách nói rõ năm tháng khắc sơn gia chỉ xét khi làm mới, lập mới; sửa không động nền, táng bổ mộ cũ thì không xét. Không nên đem một sát ra doạ gia chủ khi việc đang làm không thuộc phạm vi của sát đó.

Còn cách phối vận của sơn với tuổi gia chủ và với hình thế của từng công trình là thủ pháp, phải dạy trực tiếp trong lớp.

Những hiểu lầm thường gặp khi đọc quyển 2

Quyển 2 có nhiều bảng trông giống nhau, nên rất dễ lẫn.

Mặt sau một la bàn gỗ cổ, khắc bảng tra năm tháng để chọn ngày
Mặt sau một la bàn gỗ cổ, khắc bảng tra năm tháng để chọn ngày. Ảnh: Wellcome Collection, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.
  • "Một sơn chỉ có một hành." Sách ghi ít nhất ba hệ: chính ngũ hành, song sơn (tam hợp) và Hồng Phạm. Toạ Giáp là Mộc theo chính ngũ hành, Mộc theo song sơn (Giáp Mão), nhưng là Thuỷ theo Hồng Phạm.
  • "Hồng Phạm ngũ hành do sư Nhất Hạnh đời Đường đặt." Sách dẫn Thần Sát Khởi Lệ để bác: lời chú của Triệu Tái đời Tấn cho Nguyên Kinh đã dùng, nên thuyết ấy có từ trước rất lâu.
  • "Năm khắc sơn thì không được sửa nhà." Chỉ xét khi xây mới, lập mộ mới; sửa chữa không động nền và táng bổ thì không xét.
  • "Bát Trạch và cửu diệu là một bảng." Đại du niên (Bát Trạch) và tiểu du niên (cửu diệu) khác nhau ở năm quẻ; dùng nhầm bảng sẽ đọc ngược cát hung.
  • "Địa lý chuộng âm long." Sách xét lại: "địa mẫu quái" chỉ là ví dụ, cốt yếu là âm dương phối nhau.

Ghi nhớ nhanh quyển 2:

MụcMột câu để nhớ
24 sơn4 quẻ góc + 8 can + 12 chi; bỏ Mậu Kỷ; mỗi quẻ quản 3 sơn
Chính ngũ hànhHợi Nhâm Tý Quý Thuỷ; Dần Giáp Mão Ất Tốn Mộc; Tị Bính Ngọ Đinh Hoả; Thân Canh Dậu Tân Càn Kim; Thìn Tuất Sửu Mùi Khôn Cấn Thổ
Song sơnKhôn Thân, Nhâm Tý, Ất Thìn Thuỷ; Càn Hợi, Giáp Mão, Đinh Mùi Mộc; Cấn Dần, Bính Ngọ, Tân Tuất Hoả; Tốn Tị, Canh Dậu, Quý Sửu Kim
Ba kimChính châm định hướng; trung châm cách long; phùng châm tiêu sa nạp thuỷ
Hồng PhạmThuỷ 8 sơn, Hoả 4, Mộc 3, Kim 4, Thổ 5; khí đất sống chết ở Thuỷ
Mộ long biến vậnThuỷ Thổ mộ Thìn, Hoả mộ Tuất, Mộc mộ Mùi, Kim mộ Sửu; độn can năm lấy nạp âm của mộ
Khắc sơn giaChỉ xét khi xây mới, lập mộ mới
Tiết khíĐông Chí ở Tý, Lập Xuân ở Cấn, Hạ Chí ở Ngọ; tám tiết ứng tám quẻ
Du niênTiểu du niên cho địa lý, trạch nhật; đại du niên cho dương trạch

Nguồn: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), quyển 2 "Bản Nguyên 2", bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư. Bài trích các đoạn chính; các đoạn dẫn Địa Lý Đại Thành, Thần Sát Khởi Lệ (dẫn Vạn Dân Anh, Tam Mệnh Thông Hội), Trữ Vịnh Khư Nghi Thuyết và thuyết tả than hữu hoán chỉ tóm ý; bảng lật quẻ của sáu cung còn lại tóm bằng quy tắc đổi hào. Hiệu đính: bản chép lẫn 己 (Kỷ) với 巳 (Tị) ở nhiều chỗ như "己丙午丁屬火", "震艮已三山", "巽己庚酉癸丑", "戊巳為中央土"; bài sửa theo văn mạch. Chữ dị thể 隂, 㑹, 尅, 歳, 徳, 宫 đổi thành 陰, 會, 剋, 歲, 德, 宮. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa. Phong Thuỷ Liên Hoa biên soạn.

Bài trước: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 1 Bản Nguyên
Bài sau: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 3 Nghĩa Lệ 1

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

  • La Kinh Liên Hoa: xem vòng 24 sơn, ba vòng chính châm, trung châm, phùng châm và vòng Vũ Giới.
  • Trạch Cát Liên Hoa: tra can chi, nạp âm năm, tháng, ngày, giờ để tính vận của sơn.
  • Lập Cục Pháp: định toạ sơn và cục bằng hình trước khi chọn ngày.

Bài liên quan

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習

Muốn học đọc la kinh và chọn ngày theo đúng toạ sơn, đi từ 24 sơn, các hệ ngũ hành đến thần sát, kết hợp với hình thế và phi tinh, các bạn ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Quyển 2 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư nói về gì? – 卷二論何事?

Quyển 2 là phần Bản Nguyên 2, đặt gốc phương vị cho trạch nhật: 24 sơn, chính ngũ hành, song sơn và tam hợp ngũ hành, Hồng Phạm ngũ hành, mộ long biến vận, năm tháng khắc sơn gia, 24 tiết khí trên la bàn, nạp giáp tam hợp, tiểu du niên và đại du niên.

Vì sao 24 sơn không có Mậu Kỷ? – 二十四山何以無戊己?

Vì Mậu Kỷ là Thổ trung ương, không có phương định. Bốn phương chính dùng tám can còn lại kẹp hai bên, bốn góc dùng tám chi kẹp hai bên.

Hồng Phạm ngũ hành dùng vào việc gì? – 洪範五行何用?

Dùng làm "chính vận" của toạ sơn để tính mộ long biến vận: tìm mộ khố theo hành Hồng Phạm, độn can năm lấy nạp âm của mộ làm vận, rồi tránh năm tháng ngày giờ có nạp âm khắc vận.

Năm khắc sơn gia có cấm sửa nhà không? – 年剋山家忌修宅否?

Không. Sách ghi chỉ xét khi xây nhà mới hoặc lập mộ mới; tháo sửa, dựng lại không động nền và táng bổ vào mộ cũ thì không xét.

Tiểu du niên và đại du niên khác nhau thế nào? – 小遊年與大遊年何異?

Cùng lật quẻ từ thiên định quái nhưng thứ tự sao khác nhau. Tiểu du niên (cửu diệu) dùng cho địa lý và trạch nhật; đại du niên (Bát Trạch) dùng cho dương trạch, lấy đông tứ, tây tứ tự phối là cát.

Từ khoá: ["hiệp kỷ biện phương thư" · "24 sơn" · "hồng phạm ngũ hành" · "song sơn ngũ hành" · "mộ long biến vận" · "khắc sơn gia" · "du niên biến quái" · "chọn ngày phong thủy"]

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…