💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 3 Nghĩa Lệ 1: thái tuế, tam sát và thần sát theo năm

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 3 Nghĩa Lệ 1: thái tuế, tam sát và thần sát theo năm

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư · Quyển 3 · Nghĩa Lệ 1
欽定協紀辨方書 · 卷三 · 義例一
Soạn theo lệnh vua Càn Long đời Thanh; Trang Thân vương Doãn Lộc (允祿) đứng đầu, cùng Hoằng Trú (弘晝), Trương Chiếu (張照), Mai Cốc Thành (梅瑴成), Hà Quốc Tông (何國宗) và các quan Khâm Thiên Giám
Bản gốc: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), 36 quyển, tựa vua Càn Long năm thứ 6 (1741); đối chiếu bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư.

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 3 mở đầu phần Nghĩa Lệ (義例), sáu quyển giải thích nghĩa và lệ khởi của từng thần sát. Quyển 3 bàn các thần sát theo năm: tuế đức, thái tuế, tuế phá, đại tướng quân, tấu thư, bác sĩ, lực sĩ, tàm thất, tang môn, điếu khách, quan phù, bạch hổ, hoàng phan, báo vĩ, tam sát, tuế hình, đại sát, phi liêm, kim thần, ngũ quỷ, ngày thái tuế xuất du và nhật du thần. Đây là các tên quen thuộc nhất trong lịch vạn niên, và cũng là chỗ sách "biện" mạnh nhất: thần nào có lý thì giữ, thần nào trùng hay vô căn cứ thì nói thẳng. Bài này dịch các câu chính, giảng từng nhóm thần và kết bằng phần luận của Phong Thuỷ Liên Hoa.

Trả lời nhanh: Quyển 3 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư giải nghĩa và cách khởi các thần sát theo năm. Gốc của tất cả là thái tuế, "vua của năm": các thần khác đứng trước, sau, đối xung hay theo cục tam hợp của thái tuế. Sách giữ những thần có lý (tuế đức, tuế phá, tam sát, tuế hình…), chỉ ra những thần chỉ là tên khác của thần đã có (hoàng phan, báo vĩ, phi liêm) và những thuyết thổi phồng (kim thần gây binh đao dịch bệnh, phá bại ngũ quỷ). Lời tổng luận: chọn ngày là để kính trời, không phải vì "làm thế này thì phúc, thế kia thì hoạ".

"Thiên thời không bằng địa lợi, địa lợi không bằng nhân hoà." Thầy Vũ Giới thường nhắc: thần sát của năm là một tầng của thiên thời, phải đặt sau hình thế và lòng người.

Tranh Khang Hy Nam tuần (chi tiết) của các hoạ sư cung đình nhà Thanh, cảnh triều nghi
Tranh Khang Hy Nam tuần (chi tiết) của các hoạ sư cung đình nhà Thanh, cảnh triều nghi. Tranh: hoạ sư cung đình nhà Thanh, Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Chọn ngày để làm gì: lời tổng luận mở đầu Nghĩa Lệ – 總論

Lời tổng luận của quyển 3 nói rõ mục đích của trạch nhật theo quan điểm của triều đình: chọn ngày là để kính trời, thuận chỗ trời đất hướng về và tránh chỗ trời đất kiêng; còn lời "làm thế này thì được phúc" là lời uốn của thuật sĩ. Đây là đoạn nên đọc kỹ nhất của cả phần Nghĩa Lệ.

Nguyên văn – 原文

義例一。選擇神煞,古有建除、堪輿、叢辰諸家,顧其義不盡傳,起例尤多襲誤。今頗為蒐輯,擇其近理而雅馴者,加之解釋,正其舛誤,庶吉凶之義因例可尋,而不惑於世俗術數之說也。作義例。

總論:舉事無細大,必擇其日辰,義歟?曰:敬天也。……天地神祇之所向則順之,所忌則避之。……凡以敬天云爾。如曰若是則福,不若是則禍,則術士之曲說,而非其本原也。王充論衡闢之不遺餘力,則又儒士拘迂而未見大義。善夫荀悅申鑒曰:或問時群忌,曰:此天地之數也,非吉凶所從生也。

Dịch: Nghĩa Lệ, phần một. Thần sát của trạch nhật xưa có các nhà Kiến Trừ, Kham Dư, Tùng Thần; nhưng nghĩa không truyền hết, cách khởi lại nhiều chỗ chép theo sai. Nay gom nhặt khá nhiều, chọn cái gần lý và nhã chính, thêm lời giải, sửa chỗ sai, mong nghĩa cát hung theo lệ mà tìm được, không bị thuật số thế tục làm mê. Vì vậy làm phần Nghĩa Lệ.

Tổng luận: làm việc không kể lớn nhỏ đều phải chọn ngày giờ, nghĩa là gì? Đáp: là kính trời. … Chỗ thần trời đất hướng về thì thuận theo, chỗ kiêng thì tránh. … Tất cả là để kính trời mà thôi. Nếu nói làm như vậy thì phúc, không làm như vậy thì hoạ, đó là lời uốn của thuật sĩ, không phải gốc. Vương Sung trong Luận Hành bác bỏ hết sức, thì lại là nhà nho câu nệ, chưa thấy nghĩa lớn. Hay thay lời Tuân Duyệt trong Thân Giám: có người hỏi về các điều kiêng theo thời, đáp: đó là số của trời đất, không phải chỗ cát hung sinh ra.

Giảng: Sách đứng giữa hai cực. Một cực là thuật sĩ doạ người: không chọn ngày thì hoạ. Cực kia là Vương Sung đời Hán: chọn ngày là mê tín, bỏ hết. Các quan Khâm Thiên Giám chọn câu của Tuân Duyệt làm chuẩn: thần sát là "số của trời đất", người tu thân nên thuận; nhưng chúng không "sinh ra" cát hung. Biết như vậy thì mọi lối kiêng cữ ràng buộc vô lý đều bỏ được, còn những gì nên thuận, nên tránh thì có đạo lý của nó.

Điện Kỳ Niên ở Thiên Đàn Bắc Kinh, nơi vua tế trời cầu được mùa
Điện Kỳ Niên ở Thiên Đàn Bắc Kinh, nơi vua tế trời cầu được mùa. Ảnh: Fong Chen, Wikimedia Commons, công cộng.

Tuế đức, tuế đức hợp, tuế can hợp, tuế chi đức là gì – 歲德、歲德合

Tuế đức là "thần đức trong năm", phương của nó muôn phúc tụ về, sửa sang đều được phúc. Năm Giáp đức ở Giáp, Ất ở Canh, Bính ở Bính, Đinh ở Nhâm, Mậu ở Mậu, Kỷ ở Giáp, Canh ở Canh, Tân ở Bính, Nhâm ở Nhâm, Quý ở Mậu. Tuế đức hợp là can ngũ hợp với tuế đức.

Nguyên văn – 原文

曾門經曰:歲德者,歲中德神也。十干之中,五為陽,五為陰。陽者君道也,陰者臣道也。君德自處,臣德從君也。所理之地,萬福咸集,眾殃自避。

按:易之道,陽一陰二,陽為德,陰為刑。……是故陽之為德也,在不化乎陰;而陰之為德也,在棄其本位而從乎陽。……是故甲德在甲,甲陽也,故甲即甲之德也;乙德在庚,乙陰也,庚能制乙者也,在乙而從庚,是即乙之德也。

按:歲德與歲德合並屬上吉,有宜無忌。然細推其義,有剛柔之別焉。歲德無問陰年陽年皆剛辰也,歲德合無問陰年陽年皆柔辰也。外事以剛,內事以柔,古之志也。

Dịch: Tăng Môn Kinh nói: tuế đức là thần đức trong năm. Mười can, năm dương năm âm; dương là đạo vua, âm là đạo bề tôi. Đức của vua tự ở chỗ mình, đức của bề tôi là theo vua. Phương nó cai quản, muôn phúc đều tụ, mọi tai ương tự lánh.

Lời xét: đạo Dịch, dương một âm hai, dương là đức, âm là hình. … Vì thế đức của dương là ở chỗ không bị âm hoá; đức của âm là ở chỗ bỏ vị trí của mình mà theo dương. … Nên năm Giáp đức ở Giáp, Giáp là dương, Giáp chính là đức của Giáp; năm Ất đức ở Canh, Ất là âm, Canh chế được Ất, đang ở Ất mà theo Canh, đó là đức của Ất.

Lời xét: tuế đức và tuế đức hợp đều là thượng cát, chỉ có nên không có kỵ. Nhưng xét kỹ thì có phân cương nhu: tuế đức dù năm âm hay dương đều là ngày cương; tuế đức hợp dù năm âm hay dương đều là ngày nhu. Việc ngoài dùng cương, việc trong dùng nhu, là ý của người xưa.

Sơ đồ tuế đức, tuế đức hợp, tuế can hợp
Sơ đồ: tuế đức, tuế đức hợp và tuế can hợp theo can của năm. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Lời Tăng Môn Kinh "vua tự ở, tôi theo vua" chưa nói được vì sao. Lời xét của sách bổ sung bằng nghĩa Dịch: can dương giữ đúng mình là đức; can âm bỏ chỗ mình để theo can dương "chế" nó là đức. Ất (Mộc âm) theo Canh (Kim dương) vì Canh khắc Ất; Đinh theo Nhâm; Kỷ theo Giáp; Tân theo Bính; Quý theo Mậu. Câu "việc ngoài dùng cương, việc trong dùng nhu" là chỗ sách tự nói thêm, ngoài các nhà trạch nhật: ra quân, giao thiệp thì dùng ngày tuế đức; cưới hỏi, việc nhà thì dùng ngày tuế đức hợp.

Về tuế can hợp, lịch đương thời đã bỏ vì trùng tên với tuế đức hoặc tuế đức hợp. Sách vẫn giữ mục này, lý do: "âm dương cùng chức mà khác tính", không thể vì trùng mà bỏ. Về tuế chi đức (chi đứng trước thái tuế năm vị, ví dụ năm Giáp Tý ở Kỷ Tị), sách cho rằng tuy cùng chỗ với tử phù, tiểu hao, nhưng "đẹp xấu không ngại cùng chỗ": việc không thuộc phạm vi kỵ của tử phù (táng mộ) hay tiểu hao (buôn bán) thì vẫn là cát thần. Sách còn nêu một ví dụ đẹp: cùng là xây dựng, nếu là làm cầu, đắp đê, bỏ của mình ra làm lợi cho mọi người, thì tuy là tiểu hao nhưng thật là chi đức, đại cát.

Thái tuế và tuế phá: vì sao không được hướng về thái tuế – 太歲、歲破

Thái tuế là "vua của năm", thống lĩnh các thần, mỗi năm dời một chi, mười hai năm một vòng. Tuế phá là chi đối xung với thái tuế, là thần hung nhất trong năm. Sách giải thích lại cả hai cho đúng.

Nguyên văn – 原文

神樞經曰:太歲,人君之象,率領諸神,統正方位,斡運時序,總成歲功。……若國家巡狩省方、出師略地、營造宮闕、開拓封疆,不可向之;黎庶修營宅舍、築壘牆垣,並須迴避。

今按:歲星右行於天,太歲左行於地。……顧太歲者歲之神,歲星者歲之星。舉太歲以表歲星則可,謂太歲即歲星則不可,曹震圭之說非也。

太歲為百神之統,俗謂之年中天子。……向之云者,與太歲對,則身居歲破之地也。又曰若黎庶修造則並須迴避者,太歲君象,其方固上吉之方,而非下民之所敢用。

廣聖曆曰:歲破者,太歲所衝之辰也。其地不可興造、移徙、嫁娶、遠行,犯者主損財物及害家長,惟戰伐向之吉。按:歲破為最凶之神,而廣聖曆云戰伐向之吉者,蓋向歲破即坐太歲,而敵人乃居歲破之位也。

Dịch: Thần Khu Kinh nói: thái tuế là tượng của vua, dẫn các thần, chính các phương, xoay vần thời tiết, làm nên công của một năm. … Nhà nước đi tuần, ra quân, xây cung điện, mở cõi thì không được hướng về; dân thường sửa nhà, đắp tường cũng đều phải tránh.

Nay xét: tuế tinh đi bên phải trên trời, thái tuế đi bên trái dưới đất. … Thái tuế là thần của năm, tuế tinh là sao của năm. Lấy thái tuế để chỉ tuế tinh thì được, nói thái tuế chính là tuế tinh thì không được; thuyết của Tào Chấn Khuê là sai.

Thái tuế đứng đầu trăm thần, tục gọi "thiên tử trong năm". … Nói "hướng về" là đối mặt với thái tuế, tức thân mình ở đất tuế phá. Lại nói dân thường sửa dựng cũng phải tránh, vì thái tuế là tượng vua, phương ấy vốn là phương thượng cát nhưng không phải chỗ dân dám dùng.

Quảng Thánh Lịch nói: tuế phá là chi bị thái tuế xung. Chỗ ấy không được xây dựng, dời nhà, cưới gả, đi xa; phạm thì hao tài, hại gia trưởng; chỉ chinh phạt hướng về thì tốt. Lời xét: tuế phá là thần hung nhất, mà Quảng Thánh Lịch nói chinh phạt hướng về thì tốt, vì hướng tuế phá tức là toạ thái tuế, còn quân địch ở vào chỗ tuế phá.

Sao Mộc, tức Tuế tinh, chụp từ tàu Voyager 1
Sao Mộc, tức Tuế tinh, chụp từ tàu Voyager 1. Ảnh: NASA, Caltech/JPL, Wikimedia Commons, công cộng.

Giảng: Ba điểm cần giữ. Một, thái tuế không phải sao Mộc; nó là "thần" đi ngược chiều sao Mộc, dùng để đánh dấu năm. Hai, câu "không được hướng về thái tuế" phải hiểu là không được toạ ở tuế phá mà nhìn thẳng vào thái tuế; còn chính phương thái tuế là phương thượng cát của bậc vua, dân thường tránh vì không dám dùng chỗ của vua, giống như ngày nguyệt kỵ là ngũ hoàng trung cung. Ba, tuế phá cũng gọi là đại hao: sách nói lấy tên khác là để nhấn mạnh việc làm kho, nhập tiền của; và chẳng có "thần tuế phá" nào phá được thái tuế, chỉ là phương ấy bị năm xung phá.

Đại tướng quân, tấu thư, bác sĩ, lực sĩ, tàm thất ở đâu – 大將軍、奏書、博士、力士、蠶室

Năm thần này đứng quanh thái tuế như triều đình quanh vua: đại tướng quân ở một phương chính, đổi ba năm một lần; tấu thư, bác sĩ, lực sĩ, tàm thất chia nhau bốn góc. Tấu thư và bác sĩ là cát thần; đại tướng quân, lực sĩ, tàm thất là hung thần.

Nguyên văn – 原文

考原曰:大將軍者,統御武臣之職,有護衛虎賁之象,故居四正之位,而從歲君之後。如寅卯辰歲在東方,則居正北;巳午未歲在南方,則居正東;申酉戌歲在西方,則居正南;亥子丑歲在北方,則居正西也。

按:太歲之四維,一奏書,二博士,三力士,四蠶室。奏書在太歲之後維,……於太歲為最親而近,為神之貴而吉者也。博士,文臣也,出納王命,行政施惠,故與奏書衝而在太歲之前,亦吉神也。力士,武臣也,在太歲之前隅,……專掌殺伐。與力士對衝而在太歲之後隅者,後宮之地,后妃之屬也。後宮之事莫大於親蠶,……故以蠶室名之,而亦不可抵向也。

Dịch: Khảo Nguyên nói: đại tướng quân là chức thống lĩnh võ quan, có tượng thị vệ hổ bôn, nên ở phương chính và đứng sau vua của năm. Năm Dần Mão Thìn (tuế ở đông) thì ở chính bắc; năm Tị Ngọ Mùi (tuế ở nam) thì ở chính đông; năm Thân Dậu Tuất (tuế ở tây) thì ở chính nam; năm Hợi Tý Sửu (tuế ở bắc) thì ở chính tây.

Lời xét: bốn góc quanh thái tuế: một tấu thư, hai bác sĩ, ba lực sĩ, bốn tàm thất. Tấu thư ở góc sau thái tuế, … thân cận nhất với thái tuế, là thần quý và tốt. Bác sĩ là quan văn, truyền mệnh vua, làm chính sự, ban ân huệ, nên đối xung với tấu thư và ở trước thái tuế, cũng là cát thần. Lực sĩ là quan võ, ở góc trước thái tuế, … chuyên giết phạt. Đối xung với lực sĩ, ở góc sau thái tuế là chỗ hậu cung, thuộc hậu phi. Việc hậu cung không gì lớn bằng hoàng hậu tự nuôi tằm, … nên gọi là tàm thất, cũng không được hướng vào.

Sơ đồ thái tuế và các thần quanh tuế năm Tý
Sơ đồ: thái tuế và các thần quanh tuế trong một năm Tý. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Lời xét của sách biến một danh sách khô thành một bức tranh triều đình: vua (thái tuế) ở giữa, thư ký (tấu thư) sát sau lưng, quan văn (bác sĩ) đi trước, quan võ (lực sĩ) cầm cờ đi trước một góc, hậu cung (tàm thất) phía sau; đại tướng quân đứng ở phương chính, đúng chỗ chặn kẻ khắc vua. Ví dụ tuế ở đông (Mộc), Kim phương tây khắc Mộc, thì đại tướng quân đứng ở bắc (Thuỷ) để "ngăn" Kim và sinh Mộc. Nhớ được bức tranh này thì khỏi phải thuộc bảng.

Gần tàm thất còn có tàm quan (ở mộ khố của hành năm) và tàm mệnh (ở trường sinh của hành năm). Sách giải: năm ở đông thuộc Mộc, Mộc sinh Hoả, kho của Hoả ở Tuất nên tàm quan ở Tuất; Mộc trường sinh ở Hợi nên tàm mệnh ở Hợi. Sách cũng ghi bảng tàm mệnh lịch đương thời dùng "e có sai".

Nong tằm ăn lá dâu ở Tô Châu, gợi tên các thần tàm thất, tàm quan
Nong tằm ăn lá dâu ở Tô Châu, gợi tên các thần tàm thất, tàm quan. Ảnh: Matti&Keti, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Tang môn, thái âm, điếu khách, quan phù, bạch hổ, hoàng phan, báo vĩ có lý gì – 喪門、太陰、弔客、官符、白虎、黃幡、豹尾

Nhóm này đều tính theo số vị trước, sau thái tuế: tang môn trước tuế hai chi, thái âm và điếu khách sau tuế hai chi, quan phù trước tuế bốn chi, bạch hổ sau tuế bốn chi, bệnh phù sau tuế một chi, tử phù và tiểu hao trước tuế năm chi. Hoàng phan ở mộ của cục tam hợp năm, báo vĩ đối xung hoàng phan.

Nguyên văn – 原文

蓋歲後二位與歲前二位必屬三合,如太歲在午,則後二辰,前二申,申與辰必暗拱子以剋太歲矣。……為太歲所衝剋與衝剋太歲者皆死地也,然則扶助之者,非喪門弔客之象歟?門必在前,故前為喪門;客者自他方至者也,故後為弔客。

按:官符白虎,歲三合也,太歲之引從也。引為文曰官符,從為武曰白虎,前陽而後陰也。

又按:子午卯酉年,黃幡即是官符,豹尾即是弔客;寅申巳亥年,黃幡即是白虎,豹尾即是喪門;辰戌丑未年,黃幡即是太歲,豹尾即是歲破。然則黃幡豹尾二神固虛設也,以其無甚悖理,仍存其舊名。

Dịch: Hai vị sau tuế và hai vị trước tuế ắt thuộc tam hợp; như thái tuế ở Ngọ, sau hai là Thìn, trước hai là Thân, Thân với Thìn ắt ngầm củng Tý để khắc thái tuế. … Chỗ bị thái tuế xung khắc và chỗ xung khắc thái tuế đều là đất chết; thì cái phò trợ chúng chẳng phải là tượng tang môn, điếu khách sao? Cửa thì ở trước, nên trước là tang môn; khách là người từ nơi khác đến, nên sau là điếu khách.

Lời xét: quan phù, bạch hổ là tam hợp của năm, là người dẫn đường và người theo hầu thái tuế. Dẫn đường là văn, gọi quan phù; theo hầu là võ, gọi bạch hổ; trước dương sau âm.

Lại xét: năm Tý Ngọ Mão Dậu, hoàng phan chính là quan phù, báo vĩ chính là điếu khách; năm Dần Thân Tị Hợi, hoàng phan chính là bạch hổ, báo vĩ chính là tang môn; năm Thìn Tuất Sửu Mùi, hoàng phan chính là thái tuế, báo vĩ chính là tuế phá. Vậy hai thần hoàng phan, báo vĩ vốn là đặt hư; vì không trái lý lắm nên vẫn giữ tên cũ.

Giảng: Đây là một ví dụ rất rõ về cách "biện" của sách. Hoàng phan và báo vĩ, hai cái tên khiến nhiều người sợ, khi đem đặt lên vòng mười hai năm thì luôn trùng với một thần đã có. Sách không xoá, nhưng gọi thẳng là "hư thiết", đặt cho đủ nghi trượng của vua (phan là cờ lọng, báo vĩ là cờ đuôi báo). Sách cũng bác thuyết của Tào Chấn Khuê rằng tang môn là "viên môn" (cổng doanh trại) của thái tuế: "câu nệ vào chữ môn, không biết cửa của thái tuế không nhất thiết là tang, đáng cười".

Đoàn rước cổ trang mang cờ, giáo, nghi trượng trong lễ hội ở Kyoto
Đoàn rước cổ trang mang cờ, giáo, nghi trượng trong lễ hội ở Kyoto. Ảnh: Corpse Reviver, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Về bệnh phù, tử phù, tiểu hao: bệnh phù là thái tuế năm cũ (sau tuế một chi); chỗ bệnh phù xung là tử phù, vì "bệnh đến cùng thì chết". Sách bác lời Tào Chấn Khuê cho tử phù là chỗ "tuyệt" của thái tuế, vì thái tuế là "tuế âm", đi trong cả năm hành, không định là hành nào thì không thể nói vị nào là đế vượng, vị nào là tuyệt.

Tam sát, phục binh, đại hoạ: vì sao "nên hướng, không nên toạ" – 三煞、伏兵、大禍

Tam sát gồm kiếp sát, tai sát, tuế sát, là ba chi của phương đối với cục tam hợp của năm. Năm Thân Tý Thìn (cục Thuỷ) tam sát ở Tị, Ngọ, Mùi (nam); năm Dần Ngọ Tuất ở Hợi, Tý, Sửu (bắc); năm Hợi Mão Mùi ở Thân, Dậu, Tuất (tây); năm Tị Dậu Sửu ở Dần, Mão, Thìn (đông). Hai can kẹp giữa phương ấy là phục binh (can dương) và đại hoạ (can âm).

Nguyên văn – 原文

按:天以一而圓,地以兩而方,人以三而角。……三角者,天地之心,陰陽之端,鬼神之會,五行之秀氣也。是故三合者神煞之所最重,三合必三角也。……故太歲之下,神之大者以三煞為首焉。

假如太歲在寅午戌三合方,……自戌至寅中為正北亥子丑,則三冬月令壬癸水之位,與寅午戌火局為敵為對矣。是故以丑為歲煞,……亥為劫煞,……子者正位之衝也,故曰災煞也。……亥子丑之間,壬癸居之,陽壬為伏兵,陰癸為大禍。

若夫曹震圭絕胎養之說,則無當於理矣。考原所謂宜向不宜坐之說最為得之。蓋三煞之方,皆太歲之所惡而不可居,非以其能敵太歲而畏之也。

Dịch: Lời xét: trời một mà tròn, đất hai mà vuông, người ba mà thành góc. … Ba góc là tâm của trời đất, đầu mối của âm dương, chỗ hội của quỷ thần, khí tinh tuý của ngũ hành. Vì vậy tam hợp là cái thần sát coi trọng nhất, tam hợp ắt là ba góc. … Nên dưới thái tuế, thần lớn nhất là tam sát.

Giả như thái tuế ở tam hợp Dần Ngọ Tuất, … từ Tuất đến Dần, ở giữa là chính bắc Hợi Tý Sửu, là chỗ của Nhâm Quý Thuỷ ba tháng đông, làm địch, làm đối với cục Hoả Dần Ngọ Tuất. Vì thế lấy Sửu làm tuế sát, … Hợi làm kiếp sát, … Tý là chỗ xung với chính vị (Ngọ) nên gọi tai sát. … Giữa Hợi Tý Sửu có Nhâm Quý ở; Nhâm dương là phục binh, Quý âm là đại hoạ.

Còn thuyết tuyệt, thai, dưỡng của Tào Chấn Khuê thì không hợp lý. Thuyết "nên hướng, không nên toạ" của Khảo Nguyên là đúng nhất. Bởi phương tam sát là chỗ thái tuế ghét, không thể ở, chứ không phải vì nó địch được thái tuế mà phải sợ.

Sơ đồ tam sát, phục binh, đại hoạ năm Thân Tý Thìn
Sơ đồ: tam sát, phục binh, đại hoạ trong năm Thân Tý Thìn và bảng bốn nhóm năm. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Ba chữ cần nhớ: tam sát là phương đối diện với cục tam hợp của năm, cũng là phương xung của chữ đế vượng (năm Thân Tý Thìn vượng ở Tý, xung là Ngọ, tam sát ở nam). Kết luận "nên hướng, không nên toạ" có ý nghĩa thực hành lớn: nhà, mộ toạ ở phương tam sát mà động thổ là phạm; còn hướng về phương tam sát thì không phạm. Rất nhiều người làm ngược, kiêng hướng mà quên toạ.

Tuế hình, đại sát, phi liêm tính thế nào – 歲刑、大煞、飛廉

Tuế hình là chi bị chi năm "hình": Tý hình Mão, Mão hình Tý; Dần hình Tị, Tị hình Thân, Thân hình Dần; Sửu hình Tuất, Tuất hình Mùi, Mùi hình Sửu; Thìn, Ngọ, Dậu, Hợi tự hình. Đại sát là chi đế vượng của cục tam hợp năm (tướng tinh). Phi liêm là một thần đi ngược theo vòng sinh, vượng, mộ.

Nguyên văn – 原文

翼氏風角曰:金剛火強,各守其方;木落歸根,水流趨末。

今繹其旨而得自刑之說焉:金火剛強,水木柔弱,故金刑金方,火刑火方,剛強者必自戕也。而金莫剛於酉,火莫強於午,則并不特自戕其本方而已,且自戕其體焉。若水木之柔弱,則必被戕於生我者與所生者。……以亥卯未刑亥子丑,而亥轉自刑,亥木根也,所為木落歸根也;以申子辰刑寅卯辰,而辰轉自刑,辰水庫也,所為水流趨末也。

Dịch: Dực thị Phong Giác nói: Kim cương, Hoả mạnh, mỗi bên giữ phương mình; Mộc rụng về gốc, Thuỷ chảy về ngọn.

Nay suy ý ấy mà được thuyết tự hình: Kim Hoả cương mạnh, Thuỷ Mộc mềm yếu; nên Kim hình phương Kim, Hoả hình phương Hoả, cái cương mạnh ắt tự hại mình. Mà Kim không gì cương bằng Dậu, Hoả không gì mạnh bằng Ngọ, nên không chỉ tự hại phương mình mà còn tự hại thân mình. Còn Thuỷ Mộc mềm yếu thì ắt bị hại bởi cái sinh ra mình và cái mình sinh ra. … Lấy Hợi Mão Mùi hình Hợi Tý Sửu, mà Hợi quay lại tự hình, Hợi là gốc của Mộc, ấy là "Mộc rụng về gốc"; lấy Thân Tý Thìn hình Dần Mão Thìn, mà Thìn quay lại tự hình, Thìn là kho của Thuỷ, ấy là "Thuỷ chảy về ngọn".

Sơ đồ tam hình và tự hình mười hai chi
Sơ đồ: ba vòng hình (Tý Mão, Dần Tị Thân, Sửu Tuất Mùi) và bốn chi tự hình. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Bốn chữ của Dực Phụng đời Hán là chìa khoá. Xếp bốn cục tam hợp lên bốn phương: cục Kim (Tị Dậu Sửu) hình phương Kim (Thân Dậu Tuất), cục Hoả hình phương Hoả, cục Mộc hình phương Thuỷ (gốc của mình), cục Thuỷ hình phương Mộc (ngọn của mình). Từng cặp hiện ra: Tị hình Thân, Dậu tự hình, Sửu hình Tuất; Dần hình Tị, Ngọ tự hình, Tuất hình Mùi; Thân hình Dần, Tý hình Mão, Thìn tự hình; Hợi tự hình, Mão hình Tý, Mùi hình Sửu. Sách tự bổ sung phần lý của bốn chi tự hình mà các nhà trước chưa bàn.

Về đại sát, sách gọi là "thứ sử" của năm: năm Tý ở Tý, năm Sửu ở Dậu, năm Dần ở Ngọ, năm Mão ở Mão, rồi lặp lại, đi ngược bốn phương chính. Khi thái tuế ở chính vị (Tý Ngọ Mão Dậu) thì thái tuế tự đảm đương, "đại sát không đáng kể"; khi thái tuế ở mạnh, quý thì chính vị thành đại sát, nặng hơn quan phù, bạch hổ.

Về phi liêm (năm Tý ở Thân, Sửu ở Dậu, Dần ở Tuất, Mão ở Tị…), sách giải theo tượng "kẻ cậy sức trái đức": thứ tự tự nhiên là sinh đến vượng đến mộ, còn phi liêm đi ngược lại tất cả. Nhưng lại ghi: năm Tý Sửu Dần Ngọ Mùi Thân phi liêm trùng bạch hổ, năm Mão Thìn Tị Dậu Tuất Hợi trùng tang môn, nên phi liêm cũng như hoàng phan, báo vĩ, "có cũng được không có cũng được".

Kim thần, ngũ quỷ và phá bại ngũ quỷ: sách giữ và bỏ ra sao – 金神、五鬼、破敗五鬼

Kim thần là các chi mà khi độn ngũ hổ theo can năm gặp Canh, Tân hoặc nạp âm Kim. Ngũ quỷ năm Tý ở Thìn, đi ngược mười hai chi. Phá bại ngũ quỷ là quẻ đối xung với quẻ nạp can năm. Với cả ba, sách đều nói rõ chỗ phóng đại.

Nguyên văn – 原文

洪範篇曰:金神者,太白之精,白獸之神,主兵戈喪亂、水旱瘟疫。……按:選擇宗鏡以五虎遁得庚辛之方為天金神,旬內納音屬金者為地金神,以天金神為重。……若洪範篇所云,未必若是之甚。兵戈喪亂、水旱瘟疫,豈係一家之犯金神煞所致耶?

按:五鬼者,五緯之魄氣也。……鬼也者,氣返而歸者也,象其幽陰,故名之曰鬼也。……故取鬼宿第五星以象之,而名之曰五鬼,非真自一至五而鬼有五也。

按:破敗五鬼云者,以其方衝破歲干所納之卦位,……然則強取易卦以就建除之例,謂巽能破敗乾宮之氣、艮能破敗坤宮之氣者,於理不可通也。今以舊曆所用姑存之,實則無所關係。

Dịch: Hồng Phạm Thiên nói: kim thần là tinh của Thái Bạch, thần của thú trắng, chủ binh đao loạn lạc, lụt hạn dịch bệnh. … Lời xét: Tuyển Trạch Tông Kính lấy phương độn ngũ hổ gặp Canh Tân làm thiên kim thần, chi trong tuần có nạp âm Kim làm địa kim thần, coi thiên kim thần là nặng. … Như Hồng Phạm Thiên nói thì chưa chắc đến mức ấy. Binh đao loạn lạc, lụt hạn dịch bệnh, lẽ nào do một nhà phạm kim thần mà ra?

Lời xét: ngũ quỷ là khí phách của năm sao. … Quỷ là khí trở về, tượng của chỗ u âm nên gọi là quỷ. … Lấy sao thứ năm của sao Quỷ làm tượng nên gọi ngũ quỷ, chứ không phải thật có năm con quỷ từ một đến năm.

Lời xét: gọi là phá bại ngũ quỷ vì phương ấy xung phá quẻ nạp can năm. … Thế là gượng lấy quẻ Dịch để theo lệ kiến trừ, nói Tốn phá bại được khí cung Càn, Cấn phá bại được khí cung Khôn, về lý không thông. Nay vì lịch cũ có dùng nên tạm giữ, thực ra chẳng liên quan gì.

Sao Kim, tức Thái Bạch, sáng một mình trong ráng chiều
Sao Kim, tức Thái Bạch, sáng một mình trong ráng chiều. Ảnh: Great Sand Dunes National Park, Wikimedia Commons, công cộng.

Giảng: Ba lời xét này nên in vào đầu những ai hay doạ "nhà phạm kim thần thì có binh đao". Sách của chính Khâm Thiên Giám nói: binh đao, dịch bệnh của cả thiên hạ không thể do một nhà phạm sát mà ra. Kim thần vẫn giữ, Tuyển Trạch Tông Kính chỉ nói phạm thì "hại mắt", và sách cho là gần đúng hơn. Ngũ quỷ là tượng của sao Quỷ, không phải có quỷ. Phá bại ngũ quỷ thì "thực ra chẳng liên quan gì", chỉ giữ vì lịch cũ có ghi.

Ngày thái tuế xuất du và nhật du thần, hạc thần là gì – 太歲出遊、日遊神

Ngày thái tuế xuất du là năm nhóm năm ngày, thái tuế cùng các thần dưới nó "đi chơi" một phương: Giáp Tý sang đông, Kỷ Tị về; Bính Tý sang nam, Tân Tị về; Mậu Tý vào trung cung, Quý Tị về; Canh Tý sang tây, Ất Tị về; Nhâm Tý sang bắc, Đinh Tị về; cộng 25 ngày. Nhật du thần là thần ở trong nhà 16 ngày (Quý Tị đến Mậu Thân), ra ngoài 44 ngày.

Nguyên văn – 原文

按:太歲者地祇也,地祇從支,故以五子為斷。……甲子日東遊,則西南北可併工修造也;東則雖本屬空方,猶當有所忌。……若謂出遊之日四方皆空,則但當舉此二十五日為悉無禁忌可也,何必分東西南北乎?

今紬繹之,暗與日遊神相應。蓋日遊神以癸巳日在室,共十六日,至己酉日而出遊四方,共四十四日;鶴神以癸巳日上天,亦共十六日,至己酉而下地,巡歷四方,亦共四十四日。此以為在室,則彼以為在天,其在四方則同此四十四日也。……蓋即天罡煞氣之遊行耳。……夫上天云者,言其不偏於一方耳,夫豈真有上天者哉?

Dịch: Lời xét: thái tuế là thần đất, thần đất theo chi, nên lấy năm ngày Tý làm mốc. … Ngày Giáp Tý sang đông thì tây, nam, bắc có thể cùng khởi công sửa dựng; phương đông tuy vốn là phương trống vẫn còn phải kiêng. … Nếu nói ngày xuất du bốn phương đều trống, thì chỉ cần nêu 25 ngày này là không kiêng gì, cần gì chia đông tây nam bắc?

Nay suy ra, nhật du thần ngầm ứng với hạc thần. Nhật du thần từ ngày Quý Tị ở trong nhà 16 ngày, đến ngày Kỷ Dậu ra đi bốn phương 44 ngày; hạc thần từ ngày Quý Tị lên trời cũng 16 ngày, đến Kỷ Dậu xuống đất đi bốn phương cũng 44 ngày. Bên này nói ở trong nhà, bên kia nói ở trên trời, còn ở bốn phương thì cùng 44 ngày ấy. … Đó chính là khí sát Thiên Cương đi vòng. … Nói "lên trời" là nói nó không lệch về một phương, đâu phải thật có lên trời.

Hạc đầu đỏ bay, gợi tên hạc thần trong lịch
Hạc đầu đỏ bay, gợi tên hạc thần trong lịch. Ảnh: Alastair Rae, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Giảng: Hai đoạn này cho thấy cách các quan soạn sách xử lý tín ngưỡng dân gian. Họ không bác hạc thần (thứ mà dân miền nam Trung Hoa kiêng khi xuất hành), mà chỉ ra nó trùng khớp với nhật du thần của lịch chính thức, rồi giải cả hai bằng một lý: khí âm sát đi vòng bốn phương theo chu kỳ 60 ngày. Cái tên "hạc" thì sách thú thật không giải được, chỉ đoán có lẽ là chữ "ngạc" (噩, tên năm Dậu trong Nhĩ Nhã) bị viết nhầm, tức một dạng kim thần.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Quyển 3 là quyển có nhiều tên thần nhất mà người Việt quen thấy trong lịch: tam sát, thái tuế, tuế phá, ngũ quỷ, kim thần, bạch hổ, tang môn. Đọc nguyên văn mới thấy chính Khâm Thiên Giám đã gạt bớt, hạ bớt rất nhiều nỗi sợ quanh các tên ấy.

Khe suối giữa núi rừng Hạ Thành, Hà Giang: hình thế đất trời có trước, năm tháng chọn sau
Khe suối giữa núi rừng Hạ Thành, Hà Giang: hình thế đất trời có trước, năm tháng chọn sau. Ảnh: Benjamin Smith, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Phong Thuỷ Liên Hoa dùng quyển này theo mấy nguyên tắc:

  • Thái tuế là trục. Mọi thần của năm đều là vị trí tương đối với thái tuế; hiểu thái tuế đi đâu thì tự suy ra được cả vòng, khỏi tra bảng.
  • Toạ và hướng khác nhau. Tam sát nên hướng, không nên toạ; thái tuế thì không toạ ở tuế phá mà nhìn vào thái tuế. Đo toạ sơn cho đúng bằng la kinh rồi mới bàn phạm hay không phạm.
  • Thần trùng thì không tính hai lần. Hoàng phan, báo vĩ, phi liêm luôn trùng với một thần khác; đếm chúng như những sát riêng là làm nặng thêm nỗi sợ vô ích.
  • Sát của năm chỉ là một tầng. "Nhất hình nhì khí": hình thế, long huyệt, toạ hướng đúng rồi mới đến lượt năm, tháng. Một ngôi nhà sai hình không thể nhờ tuế đức mà tốt lên.

Còn cách phối thần sát của năm với tuổi gia chủ, với từng hạng mục công trình là thủ pháp, phải dạy trực tiếp.

Những hiểu lầm thường gặp về thần sát theo năm

Nhiều lời kiêng cữ phổ biến hiện nay bắt nguồn từ chính những tên thần trong quyển 3, nhưng bị hiểu sai hoặc thổi phồng.

Ống thẻ xăm bên chồng sách lịch âm đầu năm ở một ngôi miếu
Ống thẻ xăm bên chồng sách lịch âm đầu năm ở một ngôi miếu. Ảnh: Kai3952, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
  • "Thái tuế là sao Mộc." Sách bác thẳng thuyết này: thái tuế là thần của năm, tuế tinh mới là sao.
  • "Kiêng hướng tam sát." Sách kết luận ngược lại: tam sát nên hướng, không nên toạ.
  • "Phạm kim thần thì nhà có binh đao, dịch bệnh." Sách nói binh đao, lụt hạn của thiên hạ không thể do một nhà phạm sát mà ra.
  • "Hoàng phan, báo vĩ, phi liêm là ba sát nặng riêng." Cả ba luôn trùng với thần khác; sách gọi là "hư thiết", "có cũng được không có cũng được".
  • "Ngày thái tuế xuất du thì làm gì cũng được." Sách nói phương thái tuế đi tới vẫn phải kiêng; chỉ ba phương kia rảnh việc.

Ghi nhớ nhanh quyển 3:

ThầnMột câu để nhớ
Tuế đứcCan dương tự đức (Giáp Bính Mậu Canh Nhâm); can âm theo can dương hợp với nó
Thái tuế, tuế pháTuế phá là chi xung thái tuế, cũng là đại hao; hung nhất trong năm
Đại tướng quânTuế ở đông thì ở bắc, ở nam thì ở đông, ở tây thì ở nam, ở bắc thì ở tây
Tấu thư, bác sĩ, lực sĩ, tàm thấtBốn góc quanh tuế; tấu thư sau tuế và bác sĩ đối nó là cát
Tang môn, điếu kháchTrước tuế hai chi, sau tuế hai chi
Quan phù, bạch hổTrước tuế bốn chi, sau tuế bốn chi (tam hợp của năm)
Tam sátPhương đối cục tam hợp năm; nên hướng, không nên toạ
Tuế hìnhTý Mão; Dần Tị Thân; Sửu Tuất Mùi; Thìn Ngọ Dậu Hợi tự hình
Thái tuế xuất duNăm ngày Tý: Giáp đông, Bính nam, Mậu giữa, Canh tây, Nhâm bắc; mỗi lần 5 ngày

Nguồn: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), quyển 3 "Nghĩa Lệ 1", bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư. Bài trích các đoạn chính; lời dẫn các sách Tăng Môn Kinh, Thần Khu Kinh, Quảng Thánh Lịch, Lịch Lệ, Khảo Nguyên, Bồng Doanh Thư, lời Tào Chấn Khuê và phần sớ của Giả Công Ngạn về tuế tinh nhảy thần chỉ tóm ý. Hiệu đính: bản chép lẫn 己 (Kỷ) với 巳 (Tị) ở nhiều chỗ như "戊巳年起丙寅", "金生於已", "辛己丙與辛合", "癸巳", "已則當…"; bài sửa theo văn mạch. Chữ dị thể 隂, 㑹, 尅, 歳, 徳, 厯, 夘, 黄 đổi thành 陰, 會, 剋, 歲, 德, 曆, 卯, 黃; chữ phan của hoàng phan (幡) khuyết trong bản chép, bài điền theo tên thường dùng. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa. Phong Thuỷ Liên Hoa biên soạn.

Bài trước: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 2 Bản Nguyên 2
Bài sau: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 4 Nghĩa Lệ 2

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習

Muốn hiểu thái tuế, tam sát, tuế phá từ gốc và biết khi nào thật sự phạm, khi nào chỉ là lời doạ, các bạn ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Quyển 3 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư nói về gì? – 卷三論何事?

Quyển 3 là Nghĩa Lệ 1, giải nghĩa và cách khởi các thần sát theo năm: tuế đức, thái tuế, tuế phá, đại tướng quân, tấu thư, bác sĩ, lực sĩ, tàm thất, tang môn, điếu khách, quan phù, bạch hổ, hoàng phan, báo vĩ, tam sát, tuế hình, đại sát, phi liêm, kim thần, ngũ quỷ, ngày thái tuế xuất du và nhật du thần.

Tam sát nên tránh toạ hay tránh hướng? – 三煞宜向宜坐?

Sách theo Khảo Nguyên: tam sát nên hướng, không nên toạ. Phương tam sát là chỗ thái tuế ghét, không thể ở; nhà, mộ toạ ở đó mà động thổ mới là phạm.

Thái tuế có phải là sao Mộc không? – 太歲即歲星否?

Không. Sách nói thái tuế là thần của năm, đi ngược chiều sao Mộc (tuế tinh) dưới đất; dùng thái tuế để chỉ tuế tinh thì được, nói hai cái là một thì sai.

Hoàng phan, báo vĩ có đáng sợ không? – 黃幡豹尾可畏否?

Sách chỉ ra hai thần này năm nào cũng trùng với quan phù, điếu khách, bạch hổ, tang môn hoặc thái tuế, tuế phá, nên gọi là "đặt hư"; giữ tên vì không trái lý, không tính thành sát riêng.

Chọn ngày theo Hiệp Kỷ Biện Phương Thư để làm gì? – 選擇之義何在?

Theo lời tổng luận, chọn ngày là để kính trời: thuận chỗ trời đất hướng về, tránh chỗ trời đất kiêng. Sách dẫn Tuân Duyệt: thần sát là số của trời đất, không phải chỗ cát hung sinh ra.

Từ khoá: ["hiệp kỷ biện phương thư" · "thái tuế" · "tam sát" · "tuế phá" · "tuế đức" · "kim thần" · "ngũ quỷ" · "thần sát theo năm"]

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…