Hiệp Kỷ Biện Phương Thư · Quyển 4 · Nghĩa Lệ 2
欽定協紀辨方書 · 卷四 · 義例二
Soạn theo lệnh vua Càn Long đời Thanh; Trang Thân vương Doãn Lộc (允祿) đứng đầu, cùng Hoằng Trú (弘晝), Trương Chiếu (張照), Mai Cốc Thành (梅瑴成), Hà Quốc Tông (何國宗) và các quan Khâm Thiên Giám
Bản gốc: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), 36 quyển, tựa vua Càn Long năm thứ 6 (1741); đối chiếu bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư.
Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 4 là phần Nghĩa Lệ 2 (義例二), bàn về kiến trừ thập nhị thần, tức mười hai trực Kiến, Trừ, Mãn, Bình, Định, Chấp, Phá, Nguy, Thành, Thu, Khai, Bế mà lịch Việt vẫn in mỗi ngày; rồi gom các thần "tùng thần" cùng chỗ khác tên về mười hai trực; cuối cùng bàn nguyệt kiến, nguyệt yếm và một loạt ngày lấy từ quan hệ dương kiến, âm kiến: âm dương bất tướng, đại hội, tiểu hội, hành ngận, liễu lệ, cô thần, tuế bạc, trục trận… Đây là quyển cho thấy rõ nhất phép chọn ngày cổ của nhà Kham Dư. Bài này dịch các câu chính, giảng từng nhóm và kết bằng phần luận của Phong Thuỷ Liên Hoa.
Trả lời nhanh: Quyển 4 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư giải mười hai trực kiến trừ: lấy chi của nguyệt kiến làm ngày Kiến, đi thuận mười hai chi; Trừ, Nguy, Định, Chấp, Thành, Khai là cát; Kiến, Mãn, Bình, Thu, Phá, Bế là hung. Sách gom các thần tùng thần cùng chỗ (binh phúc, phúc đức, thiên y, sinh khí, huyết chi…) về mười hai trực để khỏi "bên nói cát, bên nói hung". Phần sau giải nguyệt yếm (âm kiến) đi ngược nguyệt kiến, từ đó suy ra ngày âm dương bất tướng dùng cho mọi việc và các ngày âm dương bất túc phải tránh. Lời xét quan trọng nhất: chỉ riêng kiến trừ thì chưa phán được cát hung.
"Ăn có nơi, chơi có chốn." Thầy Vũ Giới hay ví: trực của ngày như chỗ ngồi trong mâm cỗ, phải biết mình ngồi đâu, nhưng món ăn ngon dở còn do người nấu và việc mình làm.

Kiến trừ thập nhị thần là gì, khởi thế nào – 建除十二神
Kiến trừ thập nhị thần là mười hai "trực" luân phiên theo ngày: Kiến, Trừ, Mãn, Bình, Định, Chấp, Phá, Nguy, Thành, Thu, Khai, Bế. Ngày nào có chi trùng với nguyệt kiến (chi mà chuôi Bắc Đẩu chỉ) là ngày Kiến; các ngày sau đi thuận theo thứ tự. Mỗi lần giao tiết thì lặp lại trực của ngày trước một lần.
Nguyên văn – 原文
曆書曰:曆家以建、除、滿、平、定、執、破、危、成、收、開、閉,凡十二日,周而復始,觀所值以定吉凶。每月交節則疊兩值日。其法從月建上起建,與斗杓所指相應。如正月建寅,則寅日起建,順行十二辰是也。
淮南子曰:正月建寅,則寅為建,卯為除,辰為滿,巳為平,主生;午為定,未為執,主陷;申為破,主衡;酉為危,主杓;戌為成,主小德;亥為收,主大德;子為開,主太陽;丑為閉,主太陰。
考原曰:按月建十二神,除、危、定、執、成、開為吉,建、破、平、收、滿、閉為凶。曆書所謂建滿平收黑,除危定執黃,成開皆可用,閉破不相當者也。
Dịch: Lịch Thư nói: nhà làm lịch lấy Kiến, Trừ, Mãn, Bình, Định, Chấp, Phá, Nguy, Thành, Thu, Khai, Bế, cả thảy mười hai ngày, hết vòng lại bắt đầu, xem ngày rơi vào trực nào để định cát hung. Mỗi tháng đến lúc giao tiết thì lặp hai ngày cùng trực. Phép là từ nguyệt kiến khởi Kiến, ứng với chỗ chuôi Đẩu chỉ. Như tháng Giêng kiến Dần thì ngày Dần là Kiến, đi thuận mười hai chi.
Hoài Nam Tử nói: tháng Giêng kiến Dần, thì Dần là Kiến, Mão là Trừ, Thìn là Mãn, Tị là Bình, chủ sinh; Ngọ là Định, Mùi là Chấp, chủ hãm; Thân là Phá, chủ hành; Dậu là Nguy, chủ tiêu; Tuất là Thành, chủ tiểu đức; Hợi là Thu, chủ đại đức; Tý là Khai, chủ thái dương; Sửu là Bế, chủ thái âm.
Khảo Nguyên nói: mười hai thần theo nguyệt kiến, Trừ, Nguy, Định, Chấp, Thành, Khai là cát; Kiến, Phá, Bình, Thu, Mãn, Bế là hung. Đó là câu Lịch Thư: "Kiến Mãn Bình Thu đen, Trừ Nguy Định Chấp vàng, Thành Khai đều dùng được, Bế Phá chẳng xứng".

Giảng: Cách tính rất đơn giản, nhưng có hai chỗ hay sai. Thứ nhất, tháng ở đây là tháng tiết khí (tháng Giêng bắt đầu từ Lập Xuân), không phải tháng âm lịch tính từ mùng một. Thứ hai, đúng ngày giao tiết, trực lặp lại một lần; nhờ vậy khi sang tháng mới, ngày có chi trùng nguyệt kiến mới rơi đúng vào trực Kiến. Lịch nào bỏ quên chỗ lặp này thì cả tháng lệch một trực.
Sách còn chép bảng của Tuyển Trạch Tông Kính gán mười hai trực với tứ lợi tam nguyên (Kiến là tuế quân, Phá là tuế phá, Nguy là long đức…), rồi nhận xét có chỗ hợp, có chỗ không hợp, và kết luận: "phàm ngày có nhiều cát thần thì cát, nhiều hung thần thì hung, lại xem việc nên kỵ của từng thần mà tránh, không thể chấp một".
Vì sao Kiến rồi Trừ, Mãn, Bình…: sách giải thứ tự mười hai trực
Lời xét của quyển 4 giải nghĩa cả chuỗi mười hai trực như một câu chuyện liền mạch về sự sinh, thành, phá, phục của vạn vật. Đây là đoạn văn đẹp và hiếm trong sách trạch nhật.
Nguyên văn – 原文
按:建者一月之主,故從建起義,而參伍於十二辰,古之所謂建除家言也。建次為除,除舊布新,月之相氣也。一生二,二生三,三者數之極,故曰滿。滿則必溢矣,……故必以平也。平則定,建前四位則三合,合亦定也。定則可執矣,故繼之以執,執者守其成也。物無成而不毀,故繼之以破,對七為衝,衝則破也。救破以危,……既破而心知危。孟子曰:危故達。……繼危者成,何以成?建三合備也。既成必收,自建至此而十,十極數也。數無終極之理,開之。開之云者,十即一也,……故開為生氣也。氣始萌芽,不閉則所謂發天地之房而物不能以生,故受之以閉終焉。唯其能閉,故復能建,與易同也。
又按:自建至閉十二神,其辰皆由建改而遞更。……夫止以建除論吉凶,未甚彰顯著明也。此建則彼除,十二辰自然輪轉耳。迨夫參以萬事,錯以二氣五行,然後吉凶生焉。
Dịch: Lời xét: Kiến là chủ của một tháng, nên từ Kiến mà khởi nghĩa, đan xen với mười hai chi, xưa gọi là lời của nhà Kiến Trừ. Sau Kiến là Trừ, trừ cũ bày mới, là khí "tướng" của tháng. Một sinh hai, hai sinh ba, ba là số cực nên gọi Mãn (đầy). Đầy thì ắt tràn, … nên phải Bình (san bằng). Bình thì Định; trước Kiến bốn vị là tam hợp, hợp cũng là định. Định thì có thể Chấp (nắm giữ), chấp là giữ cái đã thành. Vật không có gì thành mà không huỷ, nên tiếp đến Phá; đối bảy là xung, xung thì phá. Cứu phá bằng Nguy, … đã phá thì lòng biết nguy. Mạnh Tử nói: biết nguy nên thông đạt. … Tiếp Nguy là Thành; vì sao thành? vì tam hợp của Kiến đã đủ. Đã thành ắt Thu (gặt hái); từ Kiến đến đây là mười, mười là số cực. Số không có lý dừng hẳn, nên Khai (mở); mở nghĩa là mười tức là một, … nên Khai là sinh khí. Khí mới nảy mầm, không Bế (đóng) lại thì là "mở toang buồng trời đất", vật không sinh được, nên kết bằng Bế. Chính vì đóng được nên lại Kiến được, giống như Dịch.
Lại xét: mười hai thần từ Kiến đến Bế, chi của nó đều do Kiến đổi mà đổi theo. … Chỉ lấy kiến trừ mà luận cát hung thì chưa rõ ràng; chỗ này Kiến thì chỗ kia Trừ, mười hai chi tự nhiên xoay vòng. Đến khi đem tham với muôn việc, đan với hai khí, năm hành, rồi cát hung mới sinh.

Giảng: Lời xét này cho người học một cách nhớ mười hai trực không cần học thuộc: dựng (Kiến), dọn (Trừ), đầy (Mãn), san (Bình), yên (Định), giữ (Chấp), vỡ (Phá), lo (Nguy), nên (Thành), gặt (Thu), mở (Khai), cất (Bế). Nhưng câu sau mới là cốt: kiến trừ tự nó chỉ là bánh xe quay; ngày Phá xấu vì xung nguyệt kiến, ngày Định tốt vì tam hợp với nguyệt kiến, chứ không phải vì tên gọi. Cũng vì vậy cùng một trực mà việc này tốt, việc kia xấu.
Về lai lịch, sách dẫn Lục Thao ("dựng cửa nha phải quay lưng về Kiến, hướng về Phá"), Việt Tuyệt Thư, và Hán Thư truyện Vương Mãng: Vương Mãng chọn ngày Mậu Thìn trực Định để đội mũ lên ngôi. Sách kết luận thuyết kiến trừ có từ thời Chiến Quốc như các nhà khác, rồi cùng "gá vào Hoàng Đế".
Mười hai trực cùng chỗ khác tên – 建除同位異名
Nhà Tùng Thần (叢辰, "các thần tụ lại") đặt rất nhiều tên thần cho từng ngày, nhiều tên trùng chỗ với một trực kiến trừ. Sách gom tất cả về mười hai trực, giữ lại tên nào cần thiết để thấy nghĩa, và sửa những chỗ "bên này nói cát, bên kia nói hung".
Nguyên văn – 原文
古有建除家、叢辰家,時師已莫識其統系,總名選擇,而咸統於天官。今按建除之義,以年統時,以時統月,以月統日,雖原本於五行,而以建為重。若夫叢辰云者,猶言眾辰,吉凶各以義起者也。……但散而無紀,殽而無序,此云吉而彼云凶,方稱宜而旋稱忌,莫之適從。今為類聚之,而悉統於建除,取其必須異名而後義見者,或此吉彼凶不妨一辰兩義者,著於篇。
Dịch: Xưa có nhà Kiến Trừ, nhà Tùng Thần; thầy đương thời đã không còn biết hệ thống của chúng, gọi chung là trạch nhật và đều thuộc Thiên Quan. Nay xét nghĩa kiến trừ: lấy năm thống mùa, mùa thống tháng, tháng thống ngày; tuy gốc ở ngũ hành nhưng lấy Kiến làm trọng. Còn tùng thần nghĩa là các ngày, cát hung mỗi cái theo một nghĩa mà đặt. … Nhưng rời rạc không mối, lộn xộn không thứ tự, chỗ này nói cát chỗ kia nói hung, vừa bảo nên lại bảo kỵ, không biết theo đâu. Nay gom theo loại, đều quy về kiến trừ; giữ lại tên nào phải có tên khác mới thấy nghĩa, hoặc một chi hai nghĩa mà chỗ này cát chỗ kia hung cũng không sao, chép vào thiên này.

Giảng: Đây là một việc chỉnh lý rất lớn. Nhờ bảng "đồng vị dị danh", người đọc lịch biết rằng: ngày Kiến cũng là binh phúc, tiểu thời, thổ phủ; ngày Mãn cũng là phúc đức, thiên vu; ngày Bình là tử thần; ngày Định là thời âm, tử khí; ngày Chấp là tiểu hao; ngày Phá là đại hao; ngày Thành là thiên y, thiên hỷ; ngày Khai là thời dương, sinh khí; ngày Bế là huyết chi. Một ngày trong lịch ghi ba, bốn tên thần đôi khi chỉ là một vị trí được gọi bằng ba, bốn tên.
Ví dụ ngày Kiến: lịch nói không lợi hành quân, nhưng lại nói binh phúc lợi hành quân, mà binh phúc chính là Kiến. Sách giải mâu thuẫn: Kiến là phương vượng khí; mình dùng nó thì là binh phúc; nếu địch ở phương Kiến thì không nên đánh vì địch đang chiếm vượng khí. Cũng vậy, ngày Kiến kỵ cưới gả vì "kiến là tháng, tượng nữ mạnh"; kỵ mở kho vì Kiến là đầu tháng, giống tục kiêng tiêu tiền ngày mùng một Tết.
Thiên cẩu, khôi cương: những tên đáng sợ được giải lại – 天狗、魁罡
Thiên cẩu và khôi cương là hai tên trong lịch khiến nhiều người kiêng. Sách chỉ ra thiên cẩu chỉ đúng ở một ngày (Mãn rơi vào Tuất, tức tháng Bảy kiến Thân), còn khôi cương của Bình và Thu chỉ là "mượn tên" thiên cương, hà khôi.
Nguyên văn – 原文
詳考其義,蓋天狗者,戌日值滿也。天官家謂太白餘氣散為天狗,滿既是戌,建必在申,……天之刑神當令之時而又居盛滿之極,則其與他滿日不可同例論明矣,故又謂之天狗而謂不宜禱祀,非謂凡為滿日皆天狗也。……乃曹震圭以天狗為祛除私邪之神,夫天狗本妖星,如彗孛之類,從未有被以嘉稱者,其說不類。
今按辰戌之所以為魁罡者,以其為二氣之樞紐也。……今建除家以平收為魁罡者,乃比擬於魁罡以見宜畏忌之意,非真以此為魁罡也。……凡數三而極,建前三而建後三,則前後之數皆極矣,而此二位必自相衝擊。……有龍戰之象焉,故亦以魁罡名之也。其陰月陽月兩相易位者,以此見其非真魁罡也。
Dịch: Xét kỹ nghĩa thì thiên cẩu là ngày Tuất gặp trực Mãn. Nhà thiên văn nói khí thừa của Thái Bạch tán ra thành thiên cẩu; Mãn đã ở Tuất thì Kiến ắt ở Thân, … thần hình của trời đang lúc nắm lệnh lại ở chỗ cực đầy, rõ ràng không thể luận như các ngày Mãn khác, nên gọi là thiên cẩu và nói không nên cầu cúng; chứ không phải ngày Mãn nào cũng là thiên cẩu. … Tào Chấn Khuê cho thiên cẩu là thần trừ tà; thiên cẩu vốn là yêu tinh như sao chổi, chưa từng được gọi bằng tên đẹp, thuyết ấy không đúng loại.
Nay xét Thìn Tuất sở dĩ là khôi cương vì là then chốt của hai khí. … Nay nhà kiến trừ lấy Bình, Thu làm khôi cương là ví với khôi cương để tỏ ý nên sợ, chứ không thật là khôi cương. … Phàm số đến ba là cực; trước Kiến ba và sau Kiến ba thì số hai bên đều cực, mà hai vị này ắt tự xung nhau. … Có tượng rồng đánh nhau, nên cũng gọi là khôi cương. Tháng âm, tháng dương đổi chỗ cho nhau, chính là để thấy chúng không phải khôi cương thật.

Giảng: Hai đoạn này là bài học về cách đọc tên thần. "Thiên cẩu" không phải con chó trời đi canh cửa, mà là tên của một loại sao chổi, sao băng lớn trong thiên văn cổ, tượng khí Kim tán ra. Nó chỉ gắn với một ngày duy nhất trong năm. Còn "khôi cương" của trực Bình và trực Thu chỉ là hình ảnh: hai trực ấy luôn xung nhau (trước Kiến ba và sau Kiến ba), nên mượn tên Thìn Tuất, hai chỗ âm dương giao chiến, để nhắc người dùng nên cẩn thận. Sách còn nói thêm: Bình là "tử thần" vì đứng trước Định (tử khí), thần thì đi trước khí.
Quan phù, chi đức, thiên hỷ, sinh khí, huyết chi: chỗ sách sửa lịch
Ở nhóm này, sách thẳng tay đề nghị bỏ hai thần khỏi lịch ngày (quan phù và chi đức của tháng), thống nhất lại thiên hỷ, và giải lại sinh khí, huyết chi.
Nguyên văn – 原文
四利三元成為白虎、定為官符,皆同歲神取義,官符為文,白虎為武。今曆家不用白虎而惟用官符,於義例不合。……若其在日,則定成為月建三合,何凶之有?曆家特誤以年方配日辰耳。……今既不用白虎,應亦不用官符也。
是則枝德之名,曰枝曰德皆無取義,可見古人原由歲枝起例,後世誤用之於月,而於歲反遺之也。今添入歲神,月枝德應刪去。
按:月建後二辰生氣也,……建為月中天子,其後二辰為極福之神。……歲後二辰為太陰,建後二辰為生氣,太陰為后妃之象,天下之母也;生氣之義亦母道也。於建除為開日,無一之不吉也。
按:月令仲冬以後忌作土事,謂地氣阻洩,是謂發天地之房。閉之為血忌而不宜針刺者亦此意。人身與天地之氣相應,不宜於應閉之日而發洩之。
Dịch: Tứ lợi tam nguyên lấy Thành là bạch hổ, Định là quan phù, đều theo nghĩa của thần năm; quan phù là văn, bạch hổ là võ. Nay nhà lịch không dùng bạch hổ mà chỉ dùng quan phù, không hợp lệ. … Còn ở ngày thì Định và Thành là tam hợp của nguyệt kiến, có gì là hung? Nhà lịch chỉ nhầm lấy phương của năm phối với ngày mà thôi. … Đã không dùng bạch hổ thì cũng nên không dùng quan phù.
Vậy cái tên chi đức, chữ chi chữ đức đều không có nghĩa; thấy người xưa vốn khởi lệ từ chi của năm, đời sau dùng nhầm vào tháng mà ở năm thì lại bỏ sót. Nay thêm vào thần năm, còn chi đức của tháng nên bỏ.
Lời xét: sau nguyệt kiến hai chi là sinh khí. … Kiến là thiên tử trong tháng, sau nó hai chi là thần cực phúc. … Sau tuế hai chi là thái âm, sau kiến hai chi là sinh khí; thái âm là tượng hậu phi, mẹ của thiên hạ; nghĩa của sinh khí cũng là đạo mẹ. Trong kiến trừ nó là ngày Khai, không có gì là không cát.
Lời xét: Nguyệt Lệnh nói từ giữa đông về sau kỵ làm việc đất, vì khí đất bị tiết, gọi là "mở toang buồng trời đất". Ngày Bế là huyết kỵ, không nên châm chích, cũng ý này. Thân người ứng với khí trời đất, không nên tiết ra vào ngày phải đóng.
Giảng: Bốn lời xét trên cho thấy các quan Khâm Thiên Giám không ngần ngại sửa lịch có từ nhiều đời. Ngày Định, ngày Thành là tam hợp với tháng, vốn tốt; gắn "quan phù" vào là bê nhầm thần của năm xuống ngày. Về thiên hỷ, có hai thuyết: thuyết lấy ngày Thành, và thuyết "xuân Tuất, hạ Sửu, thu Thìn, đông Mùi"; sách chọn ngày Thành vì lý dài hơn và để lịch không tự mâu thuẫn. Về huyết chi (ngày Bế kỵ châm chích lấy máu), sách giải bằng lý thiên nhân tương ứng: ngày đóng thì không mở.

Nguyệt kiến và nguyệt yếm: dương kiến, âm kiến đi ngược chiều – 月建、月厭
Nguyệt kiến (dương kiến) là chi chuôi Bắc Đẩu chỉ, đi thuận: tháng Giêng ở Dần. Nguyệt yếm (âm kiến) đi ngược: tháng Giêng ở Tuất, tháng Hai ở Dậu… Hai kiến gặp nhau ở Ngọ (tháng Năm) và Tý (tháng Một), đối nhau ở Mão Dậu (tháng Hai, tháng Tám). Toàn bộ phép chọn ngày của nhà Kham Dư dựng trên quan hệ hai kiến này.
Nguyên văn – 原文
淮南子曰:北斗之神有雌雄,十一月始建於子,月徙一辰,雄左行,雌右行,五月合午謀刑,十一月合子謀德。陰建所居辰為厭日,厭日不可以舉百事。堪輿徐行,雄以意知雌,故為奇辰。……凡八會,會於歲前則死亡,會於歲後則無殃。
按:月建者,斗柄所建也,象見於天,仰而望之而莫不見者也。月厭者,二氣消息之原,運於太無而出萬有者也。推建可以知厭,故淮南云堪輿徐行,雄以意知雌也。……其曰厭者,以其每處日躔之前,故謂之厭,厭古壓字也。月建左行,月厭右行,六十甲子相交相錯而吉凶生焉。周禮所為觀天地之會者,鄭康成以厭建當之,可以知古之日者必宗乎此也。若其所以然,則董仲舒春秋繁露言之詳且明矣。
Dịch: Hoài Nam Tử nói: thần Bắc Đẩu có trống mái; tháng Một bắt đầu kiến ở Tý, mỗi tháng dời một chi, trống đi bên trái, mái đi bên phải; tháng Năm hợp ở Ngọ để mưu hình, tháng Một hợp ở Tý để mưu đức. Chi âm kiến đóng là ngày yếm, ngày yếm không thể làm trăm việc. Kham Dư đi chậm, trống lấy ý mà biết mái, nên là "kỳ thần". … Cả thảy tám lần hội; hội ở trước tuế thì chết mất, hội ở sau tuế thì không tai ương.
Lời xét: nguyệt kiến là chỗ chuôi Đẩu chỉ, tượng hiện trên trời, ngẩng nhìn ai cũng thấy. Nguyệt yếm là nguồn tiêu trưởng của hai khí, vận trong cõi không mà sinh ra muôn có. Suy kiến thì biết yếm, nên Hoài Nam nói "Kham Dư đi chậm, trống lấy ý mà biết mái". … Gọi là yếm vì nó luôn ở trước chỗ mặt trời, nên gọi yếm; yếm là chữ "áp" thời cổ. Nguyệt kiến đi trái, nguyệt yếm đi phải, sáu mươi Giáp Tý đan chéo nhau mà cát hung sinh. Chu Lễ nói "xem chỗ hội của trời đất", Trịnh Khang Thành lấy yếm và kiến để giải, đủ biết thầy xem ngày thời xưa ắt theo phép này. Còn vì sao như vậy thì Xuân Thu Phồn Lộ của Đổng Trọng Thư nói rõ và đủ.

Giảng: Đoạn này là chìa khoá của cả nửa sau quyển 4. "Kham Dư" (堪輿) mà nay người ta dùng để chỉ phong thuỷ, trong Hoài Nam Tử và trong sách này còn mang nghĩa gốc: phép trời đất, phép của hai kiến. Dương kiến là "trống" thấy được trên trời (chuôi Đẩu); âm kiến là "mái" phải suy bằng ý. Sách dẫn dài Xuân Thu Phồn Lộ để giải: âm dương mỗi năm gặp nhau hai lần ở đông chí, hạ chí, chia nhau hai lần ở xuân phân, thu phân. Ngày rơi vào âm kiến gọi là ngày yếm (nguyệt yếm, còn gọi địa hoả), không nên làm việc lớn.
Sách cũng phê Tào Chấn Khuê: Tào cho đại hội, tiểu hội là "âm dương hoà hội, thượng cát"; sách dẫn Hoài Nam "hội ở trước tuế thì chết mất" để khẳng định đại hội, tiểu hội là ngày không tốt, nhất là khi rơi vào trước thái tuế.
Yếm đối và lục nghi: một ngày hai tên trái nhau – 厭對、六儀
Yếm đối là chi đối xung với nguyệt yếm; lục nghi cũng chính là chi ấy. Lịch xưa ghi yếm đối kỵ cưới gả, lại ghi lục nghi nên kết thân, nạp lễ, hai lời trái nhau trên cùng một ngày. Sách phân xử rõ ràng.
Nguyên văn – 原文
按:厭對正月起辰逆行十二辰,六儀亦正月起辰逆行十二辰,然則厭對之即為六儀也明甚。乃選擇之書於厭對則曰忌嫁娶,於六儀則曰宜結親納禮,適相反也。蓋堪輿家言其大指,總以建為陽,厭為陰,必干支與厭全不相涉者始為吉日,故厭對雖衝破月厭,亦不以為吉也。而叢辰家則以其能衝破月厭而名之曰六儀……是以兩相矛盾而並見於曆書,莫之適從也。今定為厭對忌嫁娶,六儀宜視事臨官,庶於義各當云。
Dịch: Lời xét: yếm đối tháng Giêng khởi ở Thìn đi nghịch mười hai chi, lục nghi cũng tháng Giêng khởi ở Thìn đi nghịch; vậy yếm đối chính là lục nghi, rõ lắm. Thế mà sách trạch nhật với yếm đối thì nói kỵ cưới gả, với lục nghi thì nói nên kết thân nạp lễ, trái ngược nhau. Bởi ý chính của nhà Kham Dư là lấy kiến làm dương, yếm làm âm, phải can chi hoàn toàn không dính tới yếm mới là ngày tốt; nên yếm đối tuy xung phá nguyệt yếm cũng không cho là tốt. Còn nhà Tùng Thần thì vì nó xung phá được nguyệt yếm mà gọi là lục nghi, … nên hai bên mâu thuẫn mà cùng hiện trong lịch, không biết theo đâu. Nay định: yếm đối kỵ cưới gả, lục nghi nên nhận chức, làm việc quan, để nghĩa mỗi bên đều đúng.
Giảng: Cách phân xử này rất thực tế: không xoá thuyết nào, mà chia phạm vi. Cưới gả là việc âm dương phối hợp, nên theo nhà Kham Dư, tránh mọi ngày dính tới âm kiến; còn nhận chức, làm việc công là việc "uy nghi chính trực", nên lấy nghĩa lục nghi. Yếm đối còn có tên khác là chiêu dao, kỵ đi thuyền qua sông.

Âm dương bất tướng: ngày cưới hỏi xưa nhất là gì – 陰陽不將
Ngày âm dương bất tướng là ngày có can đứng trước nguyệt yếm và chi đứng sau nguyệt yếm, tượng "chồng xướng vợ theo". Sách cho đây là ngày tốt của nhà Kham Dư, dùng được cho mọi việc chứ không chỉ cưới gả; riêng ngày Mậu Ngọ tháng Sáu là ngày trục trận, không dùng.
Nguyên văn – 原文
天寶曆曰:陰陽不將者,以月建為陽,謂之陽建,正月起寅順行十二辰;月厭為陰,謂之陰建,正月起戌逆行十二辰。分於卯酉,會於子午。厭前枝幹自相配者為陽將,厭後枝幹自相配者為陰將,厭後幹配厭前枝者為陰陽俱將,厭前幹配厭後枝者為陰陽不將也。陽將傷夫,陰將傷婦,陰陽俱將夫婦俱傷,陰陽不將夫婦榮昌。
按:陰陽不將者,乃堪輿家之吉日,凡事可用,非僅施之嫁娶也。惟六月戊午為逐陣,不可用。……不知此法最古,其於陰陽之義亦最微妙縝密,良不可忽也。
Dịch: Thiên Bảo Lịch nói: âm dương bất tướng là lấy nguyệt kiến làm dương, gọi dương kiến, tháng Giêng khởi Dần đi thuận; nguyệt yếm làm âm, gọi âm kiến, tháng Giêng khởi Tuất đi nghịch; chia nhau ở Mão Dậu, hội nhau ở Tý Ngọ. Can chi cùng ở trước yếm phối nhau là dương tướng; can chi cùng ở sau yếm phối nhau là âm tướng; can sau yếm phối chi trước yếm là âm dương câu tướng; can trước yếm phối chi sau yếm là âm dương bất tướng. Dương tướng hại chồng, âm tướng hại vợ, âm dương câu tướng vợ chồng đều hại, âm dương bất tướng vợ chồng vinh xương.
Lời xét: âm dương bất tướng là ngày tốt của nhà Kham Dư, việc gì cũng dùng được, không chỉ cưới gả. Chỉ ngày Mậu Ngọ tháng Sáu là trục trận, không được dùng. … Người ta không biết phép này cổ nhất, về nghĩa âm dương cũng tinh vi chặt chẽ nhất, thật không thể xem nhẹ.
| Tháng | Ngày âm dương bất tướng (theo Lịch Lệ chép trong quyển 4) |
|---|---|
| Giêng | Tân Hợi, Tân Sửu, Tân Mão, Canh Tý, Canh Dần, Kỷ Hợi, Kỷ Sửu, Kỷ Mão, Đinh Hợi, Đinh Sửu, Đinh Mão, Bính Tý, Bính Dần |
| Hai | Canh Tuất, Canh Tý, Canh Dần, Kỷ Hợi, Kỷ Sửu, Đinh Hợi, Đinh Sửu, Bính Tuất, Bính Tý, Bính Dần, Ất Hợi, Ất Sửu |
| Ba | Kỷ Dậu, Kỷ Hợi, Kỷ Sửu, Đinh Dậu, Đinh Hợi, Đinh Sửu, Bính Tuất, Bính Tý, Ất Dậu, Ất Hợi, Ất Sửu, Giáp Tuất, Giáp Tý |
| Tư | Đinh Dậu, Đinh Hợi, Bính Thân, Bính Tuất, Bính Tý, Ất Dậu, Ất Hợi, Giáp Thân, Giáp Tuất, Giáp Tý, Mậu Thân, Mậu Tuất, Mậu Tý |
| Năm | Bính Thân, Bính Tuất, Ất Mùi, Ất Dậu, Ất Hợi, Giáp Thân, Giáp Tuất, Mậu Thân, Mậu Tuất, Quý Mùi, Quý Dậu, Quý Hợi |
| Sáu | Ất Mùi, Ất Dậu, Giáp Ngọ, Giáp Thân, Giáp Tuất, Mậu Ngọ (trục trận, không dùng), Mậu Thân, Mậu Tuất, Quý Mùi, Quý Dậu, Nhâm Ngọ, Nhâm Thân, Nhâm Tuất |
| Bảy | Ất Tị, Ất Mùi, Ất Dậu, Giáp Ngọ, Giáp Thân, Mậu Ngọ, Mậu Thân, Quý Tị, Quý Mùi, Quý Dậu, Nhâm Ngọ, Nhâm Thân |
| Tám | Giáp Thìn, Giáp Ngọ, Giáp Thân, Mậu Thìn, Mậu Ngọ, Mậu Thân, Quý Tị, Quý Mùi, Nhâm Thìn, Nhâm Ngọ, Nhâm Thân, Tân Tị, Tân Mùi |
| Chín | Mậu Thìn, Mậu Ngọ, Quý Mão, Quý Tị, Quý Mùi, Nhâm Thìn, Nhâm Ngọ, Tân Mão, Tân Tị, Tân Mùi, Canh Thìn, Canh Ngọ |
| Mười | Quý Mão, Quý Tị, Nhâm Dần, Nhâm Thìn, Nhâm Ngọ, Tân Mão, Tân Tị, Canh Dần, Canh Thìn, Canh Ngọ, Kỷ Mão, Kỷ Tị |
| Một | Nhâm Dần, Nhâm Thìn, Tân Sửu, Tân Mão, Tân Tị, Canh Dần, Canh Thìn, Kỷ Sửu, Kỷ Mão, Kỷ Tị, Đinh Sửu, Đinh Mão, Đinh Tị |
| Chạp | Tân Sửu, Tân Mão, Canh Tý, Canh Dần, Canh Thìn, Kỷ Sửu, Kỷ Mão, Đinh Sửu, Đinh Mão, Bính Tý, Bính Dần, Bính Thìn |
Giảng: Hiểu cách tính thì không cần thuộc bảng. Tháng Giêng âm kiến ở Tuất: âm kiến đi nghịch nên phía "trước yếm" là Dậu, Thân, Mùi, Ngọ…, phía "sau yếm" (chỗ yếm vừa đi qua) là Hợi, Tý, Sửu, Dần, Mão. Can trước yếm là Tân, Canh, Kỷ (gửi ở Khôn), Đinh, Bính. Ghép can trước với chi sau ra những ngày như Tân Hợi, Canh Tý, Kỷ Sửu, Bính Dần. Mậu Kỷ là Thổ trung ương, gửi Mậu ở Cấn, Kỷ ở Khôn; nên "xuân đông Kỷ bất tướng, thu hạ Mậu bất tướng". Phép này thuần tuý dựa vào hai kiến, không dính tới một thần sát đặt tên nào, nên sách khen "cổ nhất, tinh vi nhất".

Đại hội, tiểu hội và các ngày âm dương bất túc – 陰陽大會、小會
Đại hội là ngày can lấy từ dương kiến, chi lấy từ âm kiến (tháng Giêng Giáp Tuất, tháng Hai Ất Dậu, tháng Năm Bính Ngọ, tháng Sáu Đinh Tị, tháng Bảy Canh Thìn, tháng Tám Tân Mão, tháng Một Nhâm Tý, tháng Chạp Quý Hợi). Tiểu hội là ngày lấy Mậu Kỷ phối với kiến (tháng Hai Kỷ Dậu, tháng Ba Mậu Thìn, tháng Tư Kỷ Tị, tháng Năm Mậu Ngọ, tháng Tám Kỷ Mão, tháng Chín Mậu Tuất, tháng Mười Kỷ Hợi, tháng Một Mậu Tý). Theo sách, cả hai đều là ngày không tốt.
Nguyên văn – 原文
今按淮南之言大小會既為凶日,則所領日當亦非吉。……堪輿經單陰、純陰、孤陽、純陽以時無大會,故以戊己配月建為之,而謂皆不吉,然則堪輿家本意以大會為凶日益可知矣。特其書無傳,吉凶之義不著,曆家不覩淮南等書,故曹震圭輩妄意以為吉耳。
又按賈公彥疏周禮引堪輿經……四月癸亥為陰陽交會,十月丁巳為陰陽交會。……是即立成中陰陽交破之二日也。今曰交破,古曰交會,然則會之為義與破同,洵非吉也。
Dịch: Nay xét lời Hoài Nam đã coi đại hội, tiểu hội là ngày hung, thì các ngày "sở lĩnh" của chúng cũng không phải ngày tốt. … Kham Dư Kinh nói đơn âm, thuần âm, cô dương, thuần dương là vì tháng ấy không có đại hội, nên lấy Mậu Kỷ phối nguyệt kiến mà thành, và nói đều không tốt; vậy ý gốc của nhà Kham Dư coi đại hội là ngày hung càng rõ. Chỉ vì sách ấy thất truyền, nghĩa cát hung không rõ, nhà lịch không đọc Hoài Nam, nên bọn Tào Chấn Khuê đoán bừa là tốt mà thôi.
Lại xét Giả Công Ngạn sớ Chu Lễ dẫn Kham Dư Kinh: … tháng Tư Quý Hợi là âm dương giao hội, tháng Mười Đinh Tị là âm dương giao hội. … Đó chính là hai ngày âm dương giao phá trong bảng lập thành. Nay gọi giao phá, xưa gọi giao hội; vậy nghĩa của "hội" cũng như "phá", quả không phải tốt.
Giảng: Đây là một phát hiện đáng giá của các nhà soạn sách: chữ "hội" trong đại hội, tiểu hội không phải "hoà hội" mà gần với "giao phá". Từ quan hệ hai kiến, Kham Dư Kinh còn đặt ra một loạt ngày gọi chung là âm dương bất túc: hành ngận, liễu lệ, cô thần (tháng Ba, Tư, Chín, Mười), đơn âm, thuần âm, cô dương, thuần dương (theo quẻ Quải, Khôn, Bác, Càn của tháng), tuế bạc (âm dương sắp hợp mà khí đã tranh), trục trận (âm dương mới chia mà nạn chưa giải), âm dương giao phá, kích xung, dương phá âm xung, âm đạo xung dương, âm vị, tam âm, dương thác, âm thác, âm dương câu thác. Tào Chấn Khuê nói các ngày này "dù gặp thiên đức, nguyệt đức, hoàng đạo cũng không dùng", không nên khởi công, cưới gả, nhậm chức, nhập trạch.
Sách cũng xoá bớt phần phụ hội: các ngày "sở lĩnh" của đại hội, tiểu hội "so le không đều, không có nghĩa để tìm", e là người sau thêm vào; phép chia ngày cho thiên tử, hoàng hậu, khanh sĩ, thứ dân "càng sai hơn", nên xoá bốn mục; hai mục tuyệt âm, tuyệt dương cũng xoá phần ngày sở lĩnh vì là phụ hội.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Quyển 4 cho thấy mười hai trực kiến trừ, thứ quen nhất trong lịch Việt, chỉ là lớp ngoài. Lớp trong là quan hệ dương kiến và âm kiến, tức khí âm dương của tháng gặp nhau, chia nhau, xung nhau thế nào.

Phong Thuỷ Liên Hoa dùng quyển này theo mấy nguyên tắc:
- Trực là bánh xe, không phải bản án. Như sách nói, chỉ riêng kiến trừ chưa phán được cát hung. Ngày Phá xấu vì xung nguyệt kiến; ngày Định, Thành tốt vì tam hợp. Biết lý đó thì biết khi nào trực "hắc" vẫn dùng được cho việc hợp với nó.
- Tháng tính theo tiết khí. Kiến trừ, nguyệt yếm, bất tướng đều tính theo tháng tiết (Lập Xuân, Kinh Trập…), không theo mùng một âm lịch. Đây là lỗi phổ biến nhất khi tự tra lịch.
- Một ngày nhiều tên chưa chắc là nhiều thần. Đọc bảng đồng vị dị danh để khỏi bị một chữ "thiên cẩu", "khôi cương", "quan phù" làm sợ.
- Ngày cưới hỏi xem âm dương bất tướng trước. Đây là phép cổ nhất cho việc âm dương phối hợp, sau đó mới đến các thần sát khác; và luôn xét cùng tuổi đôi bên, hình thế nhà cửa.
Còn cách phối mười hai trực với tuổi, với việc cụ thể và với toạ sơn công trình là thủ pháp, phải dạy trực tiếp.
Những hiểu lầm thường gặp về kiến trừ và nguyệt yếm
Mười hai trực có mặt trong hầu hết lịch treo tường, nên cũng là chỗ nhiều hiểu lầm nhất.

- "Tháng Giêng là từ mùng một Tết." Kiến trừ tính theo tiết; tháng Giêng bắt đầu từ Lập Xuân.
- "Ngày Mãn nào cũng là thiên cẩu." Sách nói chỉ ngày Mãn rơi vào Tuất (tháng Bảy) mới là thiên cẩu.
- "Ngày Định có quan phù nên kỵ." Sách đề nghị bỏ quan phù khỏi ngày vì đó là thần của năm bị bê nhầm xuống; ngày Định là tam hợp với tháng.
- "Đại hội là ngày âm dương hoà hợp, rất tốt." Sách dẫn Hoài Nam: đại hội, tiểu hội là ngày hung, hội trước tuế thì càng nặng.
- "Âm dương bất tướng chỉ để cưới hỏi." Sách nói việc gì cũng dùng được, trừ ngày Mậu Ngọ tháng Sáu.
Ghi nhớ nhanh quyển 4:
| Mục | Một câu để nhớ |
|---|---|
| Kiến trừ | Chi trùng nguyệt kiến là Kiến; thuận đi Trừ Mãn Bình Định Chấp Phá Nguy Thành Thu Khai Bế |
| Cát, hung | Trừ Nguy Định Chấp Thành Khai cát; Kiến Mãn Bình Thu Phá Bế hung |
| Giao tiết | Lặp lại trực một lần |
| Đồng vị dị danh | Mãn là phúc đức; Thành là thiên y, thiên hỷ; Khai là sinh khí; Bế là huyết chi |
| Nguyệt yếm | Âm kiến đi nghịch, Giêng ở Tuất; hợp với dương kiến ở Ngọ, Tý |
| Yếm đối, lục nghi | Cùng một ngày; yếm đối kỵ cưới gả, lục nghi nên nhận chức |
| Âm dương bất tướng | Can trước yếm, chi sau yếm; mọi việc đều dùng được |
| Đại hội, tiểu hội | Ngày không tốt; hội trước tuế càng nặng |
Nguồn: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), quyển 4 "Nghĩa Lệ 2", bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư. Bài trích các đoạn chính; đoạn dẫn dài Xuân Thu Phồn Lộ của Đổng Trọng Thư, các lời Tào Chấn Khuê, Lịch Lệ, Thần Khu Kinh, Tổng Yếu Lịch về từng tên tùng thần, bảng sở lĩnh của đại hội, tiểu hội và cách khởi từng ngày âm dương bất túc chỉ tóm ý. Bảng âm dương bất tướng chép theo Lịch Lệ trong sách. Hiệu đính: bản chép lẫn 己 (Kỷ) với 巳 (Tị) ở nhiều chỗ như "辰為滿已為平", "隂建於己", "癸己", "己有大會"; bài sửa theo văn mạch. Chữ dị thể 隂, 㑹, 夘, 徳, 厯, 歴 đổi thành 陰, 會, 卯, 德, 曆, 歷. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa. Phong Thuỷ Liên Hoa biên soạn.
Bài trước: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 3 Nghĩa Lệ 1
Bài sau: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 5 Nghĩa Lệ 3
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- Trạch Cát Liên Hoa: tra trực kiến trừ, nguyệt yếm và ngày âm dương bất tướng theo tháng tiết.
- La Kinh Liên Hoa: xem vòng mười hai chi và vị trí nguyệt kiến trong năm.
- Lập Cục Pháp: định cục bằng hình trước khi chọn ngày.
Bài liên quan
- Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 3 Nghĩa Lệ 1
- Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 1 Bản Nguyên
- Toàn bộ chuyên mục Hiệp Kỷ Biện Phương Thư
- Chuyên mục Trạch Nhật
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Muốn đọc lịch kiến trừ cho đúng, hiểu nguyệt kiến, nguyệt yếm và chọn ngày cưới hỏi, khởi công theo phép gốc, các bạn ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Quyển 4 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư nói về gì? – 卷四論何事?
Quyển 4 là Nghĩa Lệ 2, giải mười hai trực kiến trừ, gom các tên tùng thần cùng chỗ về mười hai trực, rồi bàn nguyệt kiến, nguyệt yếm, yếm đối, âm dương bất tướng, đại hội, tiểu hội và các ngày âm dương bất túc.
Mười hai trực trực nào tốt, trực nào xấu? – 建除何吉何凶?
Theo Khảo Nguyên chép trong sách: Trừ, Nguy, Định, Chấp, Thành, Khai là cát; Kiến, Mãn, Bình, Thu, Phá, Bế là hung. Nhưng sách nhấn mạnh chỉ riêng kiến trừ chưa phán được cát hung, phải xét cùng việc làm và ngũ hành.
Nguyệt yếm là gì? – 月厭何謂?
Nguyệt yếm là âm kiến, đi nghịch chiều nguyệt kiến: tháng Giêng ở Tuất, tháng Hai ở Dậu… Ngày có chi trùng nguyệt yếm gọi là ngày yếm, không nên làm việc lớn.
Ngày âm dương bất tướng tính thế nào? – 陰陽不將何以取?
Lấy can ở trước nguyệt yếm phối với chi ở sau nguyệt yếm, tượng chồng xướng vợ theo. Sách nói ngày này dùng được cho mọi việc, chỉ trừ ngày Mậu Ngọ tháng Sáu là trục trận.
Thiên cẩu trong lịch có đáng sợ không? – 天狗可畏否?
Sách giải thiên cẩu chỉ là ngày Mãn rơi vào Tuất (tháng Bảy kiến Thân), không nên cầu cúng ngày ấy; các ngày Mãn khác là phúc đức, thiên vu, nên tế tự cầu phúc.








