💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Giải 解 – Lôi Thuỷ Giải

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Giải 解 – Lôi Thuỷ Giải

Quẻ Giải trong Kinh Dịch Phan Bội Châu, quẻ thứ bốn mươi Lôi Thuỷ Giải 解, là quẻ của sự giải tan: sấm (Chấn) và mưa (Khảm) cùng nổi, khí u uất tan hết, trăm cây cỏ nứt mầm. Bài này đăng toàn văn phần quẻ Giải trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu: Tự quái, Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, sáu hào từ kèm Tiểu Tượng và các lời phụ chú. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Trả lời nhanh: Quẻ Giải (Chấn trên, Khảm dưới) là lúc hoạn nạn đã tan. Cụ Phan giảng cách trị thì Giải: "lợi tây nam" – khoan đại giản dị, không phiền nhiễu; "kì lai phục" – khôi phục trật tự cũ; nhưng "hữu du vãng, túc cát" – việc đáng làm để trị an lâu dài thì phải làm mau. Đại Tượng dạy "xá quá hựu tội": lỗi thì tha, tội thì giảm nhẹ.

XL. Quẻ Lôi Thuỷ Giải – 雷水解

Quẻ này là quẻ Lôi Thủy Giải. Khảm hạ cũng là Nội Khảm, Chấn thượng cũng là Ngoại Chấn. Chấn lôi, Khảm thủy. Nên tên quẻ gọi bằng Lôi Thủy Giải.

Tự quái – 序卦

Tự quái: Kiển giả nạn dã, vật bất khả dĩ chung nạn, cố thụ chi dĩ Giải, Giải giả hoãn dã.
蹇者難也,物不可以終難,故受之以解。解者緩也。

Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Kiển, tiếp lấy quẻ Giải, là vì cớ sao?

Trên kia là Kiển, Kiển nghĩa là nạn, vật không lẽ cứ nạn hoài, nạn cực rồi, tất có lúc tan. Nên sau quẻ Kiển, tiếp lấy quẻ Giải. Giải, nghĩa là tan, bao nhiêu việc khốn nạn đến bây giờ đều giải tán cả. In như Tượng quẻ, Chấn là lôi, Khảm là vũ, Âm Dương giao cảm hòa xướng mà đồng thì mưa sấm lung tung, bao nhiêu khí u uất đến lúc bây giờ giải tán hết ráo, ấy là chữ Giải.

Nên đặt tên quẻ bằng Giải.

Quẻ Lôi Thuỷ Giải: Chấn trên, Khảm dưới
Quẻ Lôi Thuỷ Giải: Chấn (sấm) trên, Khảm (mưa) dưới – sấm mưa cùng nổi, khí uất giải tan. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Soán từ – 彖辭

Giải, lị tây nam, vô sở vãng, kì lai phục, cát, hữu, du vãng, túc cát.
解:利西南,无所往,其來復吉。有攸往,夙吉。

Thì đại vừa đến lúc Giải, Kiển nạn vừa qua, nhân tâm yếm loạn, ai nấy chỉ trông được an cư lạc nghiệp là hay. Hễ những người có quyền chính trị ở lúc bây giờ, chỉ làm một cách khoan đại giản dị, chớ nên làm những cách phiền hà rối ren, vậy nên Quái từ nói: Giải, lị tây nam (Tây Nam là đường lối khoan đại bình dị, chính thể theo cách khoan giải, thí dụ như đi về Tây Nam).

Đến khi thiệt đã bình an vô sự rồi, như đã đi đường lối Tây Nam, là chốn nhất định lâu dài. Lúc bấy giờ chỉ nên sửa sang lại những tích tệ, giữ gìn lấy trật tự cũ. Không cần phải sinh sự nhiễu dân làm gì nữa, ấy là vô sở vãng, kì lai phục.

Vô sở vãng, nghĩa là: chớ có làm gì đa sự; Kì lai phục (chữ Kì đây là phát ngữ từ), nghĩa là: bao nhiêu trật tự cũ thời khôi phục lại cho y nhiên; bao nhiêu nhân dân cũ, thời hồi phục lại cho an lặng; bao nhiêu nền tảng cũ, thời xây đắp lại cho hoàn toàn, ấy là nghĩa chữ: Lai phục, lúc đã giải rồi, chỉ có thể là được Cát.

Tuy nhiên, khi loạn đã trừ rồi, tất phải đồ trị, bảo chỉ một mực vô vi mà thôi, thời sợ mắc lấy bệnh nhân tuần cô tức. Nên những việc bảo chướng trị an, phế trừ tích tệ, mong cho nền tảng trị bình được lâu dài, tất phải có việc đáng làm.

Những việc đáng làm đó, tất phải làm gấp ngay, thời chẳng những việc loạn cũ không mầm tái sinh, mà sự nghiệp thái bình lại có cơ nảy nở, nên lại nói rằng: Hữu du vãng, túc cát. (Hữu du vãng, nghĩa là có việc phải làm; Túc, nghĩa là làm cho lanh chóng).

Tỉ như: Họa loạn đã bình rồi, phải gấp lo phát chính thi nhân, ác đảng đã tan rồi, phải gấp lo tiến hiền cử năng, thảy là nghĩa "hữu du vãng túc cát" đó vậy.

Thích tóm lại, lị tây nam, là cốt theo đường giản dị; vô sở vãng, là không nên thêm chuyện làm rầy; kì lai phục, là làm cho hồi phục lại như khi chưa loạn.

Hữu du vãng, là tính một cách làm trị an được lâu dài; Túc, là gặp dịp phải làm mau.

PHỤ CHÚ: Đọc sử Tàu, trải qua loạn Tần Sở, thiên hạ khốn khổ suốt ba mươi năm, đến lúc Hán Hưng, Tào Tham bắt đầu làm tướng, nhất thiết lấy thanh tịnh vô vi, vi trị, thiên hạ xưng Tào Tham làm Hiền tướng, đó là nghĩa: Vô sở vãng, kì lai phục cát.

Lại như: hồi Tam Quốc nhiễu loạn, ông Khổng Minh trì nước Thục, khuyên dân cày cấy, rộng mở đường sinh lí cho dân, thiết lập nhiều nhà Học hiệu, giảm phú thuế, tuyển dụng những quan lại hiền năng, tu lí hết kiều lương đạo lộ, chỉ trong mười năm mà trong nước Thục thành ra một nước thái bình nhỏ. Người trong đời xưng Khổng Minh trường ư tri quốc, đó là nghĩa câu: Hữu du vãng, túc cát.

Tranh sơn thuỷ sau cơn mưa đêm, tranh công cộng
Tranh sơn thuỷ "sau cơn mưa đêm" (đời Minh) – núi non tươi mát sau mưa, gợi thì Giải: nạn đã tan, muôn vật hồi phục. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Soán truyện – 彖傳

Soán viết: Giải, hiểm dĩ động, động nhi miễn hồ hiểm Giải; Giải lị tây nam, vãng đắc chúng dã, kì lai phục, cát, nãi đắc trung dã, hữu du vãng, túc cát, vãng hữu công dã. Thiên địa giải, nhi lôi vũ tác, lôi vũ tác, nhi bách quả thảo mộc giai giáp tích. Giải chi thì đại hĩ tai.
彖曰:解,險以動,動而免乎險,解。解利西南,往得眾也;其來復吉,乃得中也;有攸往夙吉,往有功也。天地解而雷雨作,雷雨作而百果草木皆甲坼,解之時大矣哉!

Soán viết: giải, hiểm dĩ động, động nhi miễn hồ hiểm, Giải.

Đây là lấy Đức quẻ thích nghĩa tên quẻ, Khảm là có tính hiểm, Chấn là có tính động, vì hiểm mà sinh ra nạn, vì động mà thoát được nạn, ngộ hiểm mà còn động được, mới thấy được người có tài, động mà thoát khỏi hiểm mới thấy có tài giải nạn, nên đặt tên quẻ là Giải.

Giải, lị tây nam, vãng đắc chúng dã.

Vì sao mà nói: Giải lị tây nam. Bởi vì, thì giải, chỉ nên đi vào đường lối quảng đại khoan bình, thời tất được lòng người thuận về với mình, sẽ làm chóng được công việc Giải.

Kì lai phục, cát, nãi đắc trung dã.

Khi họa hoạn đã giải tán rồi, thời chỉ nên trở lại đường lối an tịnh, nghĩ một cách trị an cho được lâu dài, nên nói rằng: Kì lai phục cát, nghĩa là: có như thế mới được đạo trung vậy. Chữ Trung ở đây là bảo cho chớ phiền nhiễu, mà cũng chớ quá cô tức, chỉ cốt cho vừa đắc trung là hay.

Hữu du vãng, túc cát, vãng hữu công dã.

Tuy nhiên, theo về đạo giải nạn, thời khi nạn đã giải rồi, còn phải tính sao cho nạn khỏi tái phát, há phải vô sở vi mà thôi đâu, việc đáng vô sở vi thời vô vi, việc đáng hữu sở vi cũng tất phải hữu vi, nên lại nói rằng: Hữu du vãng túc cát, nghĩa là: cũng phải có tấn hành thời mới hữu công ở thì Giải.

Thiên địa giải, nhi lôi vũ tác, lôi vũ tác, nhi bách quả thảo mộc giai giáp tích. Giải chi thì đại hĩ tai.

Chữ Thiên địa đây, là chỉ nói về khí Âm Dương. Khí Âm Dương còn u uất, thời vạn vật khó phát sinh, đụng có một ngày khí Âm Dương hòa hoãn giải tán, mà mưa sấm ở trong một lúc bùng tóe ra, mưa sấm đã đồng thì tác dụng, mà lúc bấy giờ cây cỏ cho đến trăm thức hoa quả thảy nứt nở.

Tùng lai, thế đạo chưa đến hồi giải, thời nhân tình còn u uất, sát khí còn bịt bùng, muốn bỏ việc dở mà chưa có dịp ra tay, muốn làm trăm việc hay, mà chưa có đường gỡ múi.

Bây giờ đã đến thì Giải, thời bao nhiêu nỗi uất tắc đã thư tán, bao nhiêu đường bế tắc đã mở rộng, bao nhiêu sát cơ đã dẹp sạch, mà sinh cơ vừa vụt vụt vùng vùng, bao nhiêu việc hại có thể trừ bỏ ngay, bao nhiêu việc kì có thể hưng khỉ được ngay, to lớn vậy thay! Là thì Giải đó vậy, nên nói rằng: Giải chi thì đại hĩ tai.

Tranh trúc dưới mưa xuân của Hạ Xương, tranh công cộng
Hạ Xương 夏昶 (đời Minh), Trúc dưới mưa xuân – mưa xuân thấm trúc, gợi "lôi vũ tác nhi bách quả thảo mộc giai giáp tích". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Đại Tượng truyện: Lôi vũ tác – 大象傳

Tượng viết: lôi vũ tác, giải, quân tử dĩ xá quá hựu tội.
象曰:雷雨作,解;君子以赦過宥罪。

Lôi vũ tác, là tượng quẻ Giải, Chấn vi lôi, Khảm vi vũ, tượng là khí Âm Dương hòa giải, mà thành ra sấm mưa.

Quân tử xem Tượng ấy, theo như lòng nhân trời đất, mà thi ân trạch với dân, làm một cách khoan đại, gặp những người có lầm lỗi thời xá quách cho họ, gặp những đứa có tội ác thời khoan thứ cho nó. (Xá, nghĩa là tha bổng, vì nó chỉ quá thất, thời xá ngay; Hựu, nghĩa là khoan thứ cho, vì nó phạm vào tội ác không có thể tuyển xá được, nên dùng bằng cách khoan hựu. Tỉ như: hình phạt đáng án nặng mà giảm cho nhẹ án. Nhân ân như thế, là một cách tùy Thì của quân tử ở thì Giải.

Ngoài nữa, còn có nhiều việc, thời đã có Quái từ Soán truyện hào từ nói đủ rồi, chúng ta chớ thấy Tượng truyện mà bảo rằng: Chỉ có bấy nhiêu là xong thể phép đọc Dịch tất thảy như thế.

Sơ đồ lôi vũ tác: Chấn trên Khảm dưới
Lôi vũ tác: sấm mưa cùng nổi – quân tử dĩ xá quá hựu tội. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Hào từ và Tiểu Tượng truyện – 爻辭・小象傳

1. Sơ Lục: Vô cựu – 无咎

Sơ Lục, vô cựu.
初六:无咎。

Sơ Lục này, trong hào từ không một lời gì, chúng ta nên nhận ý Thánh nhân ở chốn không chữ. Bởi vì: Ở thì Giải mà hào này lại bắt đầu vào thì đại ấy, chất nhu mà xử vào vị Dương, là một người cương nhu đắc nghi, lại ở vào đầu thì Giải, chính là thì nên an tịnh hưu tức, bảo Sơ làm việc gì, thời chưa có việc gì đáng làm, bảo Sơ không làm việc gì, thời Sơ vẫn là người vô sự.

Bởi vì: Thì nghĩa ở hào Sơ, chỉ nên êm đềm lặng lẽ, là đúng nghĩa rồi. Vậy nên hào từ không thêm một chữ gì, chính là tỏ ý vô vi đó vậy.

Lẽ trong thiên hạ, duy có làm mới sinh ra lỗi, đã không làm, thời lỗi còn sinh ở đâu, nên chỉ hai chữ Sơ Lục, là đạo lí xử đầu thì Giải đã xác định rồi, cho nên hào từ chỉ thêm hai chữ Vô cựu là đủ.

Tượng viết: cương nhu chi tế, nghĩa vô cựu dã.
象曰:剛柔之際,義无咎也。

Hào Sơ nhu ứng với hào Tứ cương, thế là cương mà pha vào nhu, nhu mà chế thêm cương, chẳng thiên vào cương, mà cũng chẳng thiên vào nhu, cương nhu chi tế, là cái thủ đoạn ở đầu thì Giải rất hay, cứ theo Thì nghĩa thiệt không gì đáng trách lỗi.

2. Cửu Nhị: Điền hoạch tam hồ – 田獲三狐

Cửu Nhị, điền hoạch tam hồ, đắc hoàng thỉ, trinh, cát.
九二:田獲三狐,得黃矢,貞吉。

Ở về thì Giải, hoạn nạn đã giải tán, mà địa vị Cửu Nhị xử vào giữa Nội quái, bản thân Nhị dương cương đắc trung, mà ứng với Lục Ngũ ở Thượng quái. Ngũ là tượng một vị Nguyên thủ, thì đã tiến, thế cũng khá mạnh, há lẽ như Sơ Lục mà xong được rư! Nhị vì địa vị trách nhiệm như thế, nên phải một cách duy trì trị an, phòng bị hậu hoạn, trừ khử cho hết nọc tiểu nhân, bảo tồn lấy những người trung trực, tượng như ông chủ săn trong lúc đi săn bắt sống được ba con hồ, mà lại giữ được mũi sặt vàng. (Hồ, là một giống muông tà mị, bắt được ba con hồ, nghĩa là chụp óc được ba anh tiểu nhân đầu bầy; Hoàng, là sắc trung; Thỉ là mũi sặt, là một giống ngay thẳng; Đắc hoàng thỉ, là giữ gìn được hạng người trung trực).

Ở vào thì Giải, lại có địa vị như Cửu Nhị, nếu trừng trị được tiểu nhân, giữ gìn được trung trực, còn gì tốt hơn.

Nhưng còn lo cho Cửu Nhị, công việc ở thì Giải, thời còn bộn bề, mà sợ Cửu Nhị lâu ngày sinh mỏi, không bền giữ được đạo cương trung, nên hào từ lại răn cho hai chữ Trinh cát, nghĩa là có bền giữ được đạo trung chính, mới được cát.

Tượng viết: Cửu Nhị trinh cát, đắc trung đạo dã.
象曰:九二貞吉,得中道也。

Cửu Nhị mà còn phải răn bằng trinh cát, nghĩa là: mình tuy chính trực, nhưng phải giữ cho được đạo trung, bởi vì: chính trực mà nếu bất trung, cũng thường hay cấp kích thái quá, mà té ra hỏng việc. Vậy nên Tượng truyện lại nói: Đắc trung đạo dã.

3. Lục Tam: Phụ thả thừa – 負且乘

Lục Tam, phụ thả thừa, trí khấu chí, trinh lẫn.
六三:負且乘,致寇至,貞吝。

Lục vẫn đã âm nhu, mà ở vào vị Tam là vị dương cương, thế là sở xử bất chính, đã bất chính lại bất trung, là một hạng tiểu nhân, thế mà nhảy lên trên Nội quái là vị khá cao, tiểu nhân nhi cư cao vị, có khác gì một hạng người vừa mang đội, vừa ngồi xe ngất ngưởng khó xem, thế ai cũng ghét, chỉ làm ngứa mắt cho bọn trộm cướp, mà dắt trộm cướp tới hại mình. Nếu Tam giữ lấy cách ấy mà không chừa thiệt đáng xấu hổ.

(Chữ Trinh ở đây, chỉ nghĩa là cố thủ, không phải Trinh là chính, như nghĩa ở các hào khác).

Phụ, là mang đội, lưng đội vai mang, là việc của tiểu nhân; Thừa, nghĩa là cỡi xe, là đồ sang trọng để đãi người quân tử.

PHỤ CHÚ: Hào từ hệ từ đã giải nghĩa rất kĩ, tiện dịch ra đây: Hệ từ nói rằng, người làm Dịch thiệt biết được tình trạng của bọn trộm cướp đó, mà Dịch đã tầng nói rằng: Phụ thả thừa trí khấu chí. Nhưng bọn trộm cướp, há phải tự nhiên vô cố mà nó tới đâu. Mang đội là công việc của tiểu nhân, xe cộ là khí cụ để đãi phường quân tử. Lấy mình là tiểu nhân, mà cỡi ngang khí cụ của quân tử, chỉ xui khiến cho bọn trộm cướp, trù tính cách cướp mà thôi.

Xưa nay làm việc một nhà một nước hoặc một xã hội, người ở trên thời lờn lã loàng xoàng, người ở dưới thời ỷ thế hoành hành, tất nhiên bọn trộm cướp tính cách đánh đuổi ngay.

Chẳng những thế mà thôi, lẽ thường trong thiên hạ, nhà giàu có của mà sơ sài cách thu giấu, là dạy cho trộm cướp vào lấy của mình.

Con gái có dung dáng mà ngày đêm trau dồi, là dạy cho tụi gian dâm đến hiếp mình.

Nếu mình không mạn tàng, thời trộm cướp biết đâu mà tới, nếu mình không dạ dung, thời đứa dâm nào ngó tới. Nên hào từ trong Dịch nói rằng: Phụ thả thừa trí khấu chí, là thí dụ tiểu nhân mà lên mặt quân tử chỉ là làm môi giới cho đạo tặc mà thôi.

Tranh thuyền về trong mưa gió của Đới Tiến, tranh công cộng
Đới Tiến 戴進 (đời Minh), Phong vũ quy chu – người vội vã giữa mưa gió, gợi lời răn Lục Tam: tự mình gây ra, còn trách ai. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tượng viết: phụ thả thừa, diệc khả xú dã, tự ngã trí nhung, hựu thùy cựu dã.
象曰:負且乘,亦可醜也;自我致戎,又誰咎也。

Tư cách một hạng người chỉ đáng mang đội mà lại ngồi xe, cũng đáng xấu hổ vậy, tự giữa mình làm quấy mà dắt giặc tới nhà, lại còn trách lỗi được ai nữa. Giặc lớn gọi bằng nhung, giặc bé gọi bằng đạo, chữ Nhung thay cho chữ Khấu.

4. Cửu Tứ: Giải nhi mẫu – 解而拇

Cửu Tứ, Giải nhi mẫu, bằng chí tư phu.
九四:解而拇,朋至斯孚。

Chữ Nhi đại danh từ, nghĩa là mày, chỉ vào bản thân hào Tứ. Mẫu, là ngón chân cái, chỉ vào Sơ Lục, Cửu Tứ có tài dương cương lại ở vào địa vị trên, thân cận với Lục Ngũ là vị Nguyên thủ. Thế là bản thân Cửu Tứ vẫn là một bậc quân tử đắc thì, nhưng vì hạ ứng với Sơ là âm nhu tiểu nhân, tất đến nỗi bè quân tử không ai dám gần mình. Nên Thánh nhân răn cho Tứ rằng: Tứ vẫn là người tốt, song vì chính ứng với Tứ là Sơ Lục. Sơ Lục là một hạng âm nhu tiểu nhân. Nếu Tứ muốn được lòng quân tử thời gấp mau tuyệt giao với Sơ. Tiểu nhân đã tránh xa, thời bè quân tử mới vui tới mà tín cẩn Tứ.

Giải nhi mẫu, nghĩa là cắt quách ngón chân cái của mày; Sơ ở dưới là vi tiện, mà dính líu với Tứ, nên thí dụ bằng Mẫu. Xa tránh Sơ tức là Giải nhi mẫu.

Tượng viết: giải nhi mẫu, vị đáng vị dã.
象曰:解而拇,未當位也。

Tứ vẫn dương cương, nhưng xử vị âm nhu, là vị không được chính đáng vậy. Vì có hiềm nghi như thế, nên răn rằng: Giải nhi mẫu, xa được lũ tiểu nhân, thời bè quân tử tới. Vậy nên lì thoát Sơ sẽ bổ cứu cho Tứ đó vậy.

5. Lục Ngũ: Quân tử duy hữu giải – 君子維有解

Lục Ngũ, quân tử duy hữu giải, cát, hữu phu vu tiểu nhân.
六五:君子維有解,吉;有孚于小人。

Sơ đồ sáu hào quẻ Giải và lời đoán từng hào
Sáu hào quẻ Giải theo lời giảng của cụ Phan: trừ tiểu nhân, giữ người trung trực, tàng khí đãi thì. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Toàn cả quẻ, hai hào Dương là loài quân tử, bốn hào Âm là loài tiểu nhân.

Lục Ngũ này, đồng loại với ba hào Âm, có hiềm nghi là không phải quân tử.

Nhưng Ngũ ở địa vị chí tôn, là người Nguyên thủ ở trong một nước, Ngũ làm chủ ở thì Giải, quan hệ với thế đạo rất to, nên Thánh nhân răn cho rằng: Tự thân Ngũ nếu là quân tử chẳng gì tốt hơn bằng cách hữu Giải, kìa Tam âm đồng loại với Ngũ, Ngũ gấp giải tán nó cho mau, như thế thời được cát. Giải: cắt đứt bọn tam âm; Duy hữu: chỉ có cách ấy.

Nhưng vì Ngũ cũng là âm nhu, không lấy gì chắc là quân tử. Nên lại nói rằng: Hữu phu vu tiểu nhân.

Chữ Phu ở đây, khác với nghĩa chữ Phu ở mọi nơi.

Muốn biết Ngũ làm được quân tử hay không, tất chứng nghiệm vào bọn tiểu nhân, tiểu nhân còn ở gần cạnh Ngũ, thời Ngũ, là tiểu nhân, tiểu nhân không dám thân cận với Ngũ, thời Ngũ mới là quân tử. Xem ở tiểu nhân gần hay xa thời chứng nghiệm được Ngũ, là ý hào từ rất hi vọng cho Ngũ.

Tượng viết: quân tử hữu giải, tiểu nhân thối dã.
象曰:君子有解,小人退也。

Quân tử hữu giải, thời chứng nghiệm vào chốn nào? Nghiệm vào nơi tiểu nhân, tiểu nhân lui hết, thời biết đạo quân tử đã tấn rồi vậy.

PHỤ CHÚ: Kiển với Giải hai quẻ tiếp nhau. Kiển là chính giữa lúc hoạn nạn, Giải là khi hoạn nạn đã tán rồi, thì thế khác nhau, thời nhân tài cũng phải khác nhau. Vậy nên, đồng một hào Ngũ, mà khác nhau chữ Cửu và chữ Lục. Cửu có đức dương cương nên có tài bát loạn mà Cửu được Kiển nạn. Lục chẳng qua là tài âm nhu, nên hào từ hào Ngũ không dám quyết đoán. Kiển Cửu Ngũ, thời nói rằng: Đại kiển bằng lai. Giải Lục Ngũ, thời nói rằng: Hữu phu vu tiểu nhân. Ngũ tuy đồng, mà Cửu với Lục không đồng, nên hào từ phải có cân lượng.

6. Thượng Lục: Công dụng xạ chuẩn – 公用射隼

Thượng Lục, công dụng xạ chuẩn vu cao dung chi thượng, hoạch chi, vô bất lị.
上六:公用射隼于高墉之上,獲之,无不利。

Xạ, nghĩa là nhè mà bắn; Chuẩn, là một giống chim rất dữ mạnh; Cao dung, nghĩa là bức tường cao; Hoạch, là bắn được.

Toàn văn hào này thích qua nghĩa là: Một vị công, dụng bắn con chim chuẩn ở trên bức tường cao bắn được nó; có tượng như thế, không việc gì là không lị. Hệ từ thích nghĩa rất kĩ, xin tiện dịch ra đây.

Hệ từ nói rằng, "chuẩn giả cầm dã, cung thỉ giả khí dã, xạ chi giả nhân dã", nghĩa là: Chuẩn, là giống cầm; Cung thỉ, là đồ để bắn, còn người bắn được nó, là người có tài hay bắn vậy. Chỉ ba câu ấy ý nghĩa rất giản minh.

Tỉ như: Bắt tay làm việc, nhân là người làm việc; khí là tài liệu với trí thức, cầm là mục đích vật. Có người làm việc mà lại cốt có tài liệu có trí thức, thời cái mục đích mình nhắm chắc phải trúng ngay.

Vậy nên, Hạ văn lại tiếp nói rằng: "Quân tử tàng khí vu thân, đãi thì nhi động, hà bất lị chi hữu". Hễ quân tử toan làm việc, vẫn trước phải có mục đích.

Nhưng trước khi chưa làm việc, phải chứa sẵn những đồ dùng ở trong thân mình, chờ đến có thì cơ mà động.

Chúng ta đọc hai câu ấy, nên phải nghĩ khí là gì? Khí mà lại trữ ở trong mình, là khí gì?

Tài năng với học thức chính là cái khí nên trữ sẵn trong mình. Tuy nhiên, tài năng vẫn giỏi, học thức vẫn cao, nhưng mà làm việc thiên hạ lại cần phải dòm vào Thì.

Thì là gì? Tức là cơ hội, thí như cung tên là khí tàng sẵn rồi, nhưng khi đem ra bắn tức phải rình cơ hội, khi chim đương đậu hay chim đương ngủ, hoặc khi chim đương ngủ say mồi, mà không thấy mình, ấy là cách chờ Thì. Hễ đã giấu sẵn khí cụ ở trong mình, lại chờ đúng thì cơ mà phát động, thời có gì là bất lị nữa đâu.

"Động nhi bất quát, thị dĩ xuất nhi hữu hoạch, ngữ thành khí nhi động giả dã".

Phát động mà không ai bó buộc được mình, không vật gì chướng ngại được mình, tất nhiên ra làm mà thành công.

(Quát, nghĩa là ngăn, cũng nghĩa là vấp chạm; Hoạch, nghĩa là thành công. Động mà không trở ngại vấp chạm tất nhiên thành công. Bất quát hữu hoạch, là kết quả mà tàng khí đãi thì là tạo nhân).

Nếu tàng khí mà động không đúng thì thời khí cụ đó hóa vô dụng, thì cơ vẫn đúng, nhưng khí cụ chưa trữ sẵn, thời thì cơ chốc phút chạy mất.

Thượng Lục ở về cuối cùng thì Giải, là một vận hội rất tốt. Bây giờ cung tên đã sẵn, người bắn lại hay, chuẩn lại đậu trên cao dung, có lẽ gì mà bắn không được. Hào từ sở dĩ nói thế là thiết ra cách thí dụ mà bảo cho chúng ta, hễ trước khi chưa làm việc, tất phải lo thành khí, mà lại lo động cho đúng thì vậy.

Chữ "Thành khí" với chữ "Tàng khí" nên nhận cho kĩ.

Tàng, nghĩa là phải lo chứa trữ cho sẵn; Thành, nghĩa là phải trau dồi cho tốt, nếu tàng khí, mà lại không thành khí, thời dầu có khí cũng như không. Nếu thành mà không tàng, thời đến nỗi sự cơ bất mật, còn lấy gì mà chờ được Thì nữa ư, chỉ bấy nhiêu lời là vẽ hết trí cho chúng ta làm việc.

Tranh chim cắt và gà lôi của Lý Địch, tranh công cộng
Lý Địch 李迪 (Nam Tống), chim cắt bên cây phong – gợi hào Thượng Lục "công dụng xạ chuẩn vu cao dung": tàng khí đãi thì mà động. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tượng viết: công dụng xạ chuẩn dĩ giải bội dã.
象曰:公用射隼,以解悖也。

Đời Giải đã đến lúc cuối cùng, nội loạn đã an rồi, dầu ở phía ngoài còn có người dám bội loạn, thời nhân dịp mà giải trừ nó, chắc công việc tất thành, cũng in như bắn chim chuẩn mà trúng được.

Chữ Bội này, ở về Ngoại quái, chỉ vào giặc cướp ở phía ngoài.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Quẻ Giải là sấm mưa cùng nổi – khí âm dương u uất được giải toả. Trong Phong Thuỷ Liên Hoa, Thầy Vũ Giới dạy khí phải lưu thông "chạy như nước – xoắn như gió" theo Lưu khí đồ; nhà bí bức, khí ứ đọng thì sinh bệnh, và việc đầu tiên khi chữa nhà là "giải" chỗ ứ. Theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, khí có lúc tàng, lúc phát; sau thời bế tắc là thời giải.

Lời Quái từ "vô sở vãng, kì lai phục" và "hữu du vãng, túc cát" cũng là phương pháp sửa nhà: sau khi đã xử lý chỗ hư hại, đừng đập phá thêm cho nhiều chuyện; nhưng việc cần làm để giữ nhà lâu dài thì làm ngay. Hào Thượng "tàng khí đãi thì" nhắc: có giải pháp rồi còn phải chọn đúng thời điểm. Chọn ngày giờ sửa chữa cụ thể phải xem từng nhà.

Bài trước: Quẻ Kiển – Thuỷ Sơn Kiển. Bài sau: Quẻ Tổn – Sơn Trạch Tổn. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Vì sao quẻ Giải đứng sau quẻ Kiển? – 解何以次蹇

Theo Tự quái, vật không thể nạn mãi, nạn cực thì tan, nên sau Kiển là Giải; Giải nghĩa là hoãn, là tan.

"Vô sở vãng, kì lai phục cát" và "hữu du vãng, túc cát" có mâu thuẫn không? – 无所往有攸往

Không. Cụ Phan giảng lúc đã bình thì không nên sinh sự nhiễu dân, chỉ khôi phục trật tự cũ; nhưng cũng không được "nhân tuần cô tức" – việc phòng hậu hoạn, trừ tích tệ, tiến hiền cử năng thì phải làm mau. Cụ dẫn Tào Tham thanh tịnh và Khổng Minh trị Thục.

"Xá quá hựu tội" nghĩa là gì? – 赦過宥罪

Lỗi do lầm lẫn thì tha bổng (xá), tội ác không thể tha thì khoan thứ, giảm nhẹ (hựu). Cụ Phan giảng đây là cách quân tử theo lòng nhân trời đất mà thi ân ở thì Giải.

"Phụ thả thừa, trí khấu chí" răn điều gì? – 負且乘致寇至

Kẻ đáng mang đội mà ngồi xe sang thì tự dắt giặc tới. Cụ Phan dịch lời Hệ từ: tiểu nhân lên mặt quân tử là làm mồi cho trộm cướp; cũng như nhà giàu cất của sơ sài là dạy trộm vào lấy.

"Tàng khí đãi thì" ở hào Thượng Lục dạy gì? – 藏器待時

Theo Hệ từ cụ Phan dịch: quân tử chứa sẵn tài năng học thức trong mình, chờ đúng thời cơ mới động, thì làm gì cũng thành. "Tàng" là chứa sẵn, "thành khí" là trau dồi cho tốt; có tàng mà không thành thì như không, có thành mà không tàng thì lộ cơ.

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Hạ Kinh – Quẻ Lôi Thuỷ Giải (bản in trang 428–436). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Bản in ghi "tàng khí đại thì", theo văn ý là "đãi thì" (chờ thì). Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.

Từ khoá: quẻ giải · lôi thuỷ giải · lôi thủy giải · kinh dịch phan bội châu · xá quá hựu tội · tàng khí đãi thì · phong thủy

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…