💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Quải 夬 – Trạch Thiên Quải

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Quải 夬 – Trạch Thiên Quải

Quẻ Quải trong Kinh Dịch Phan Bội Châu, quẻ thứ bốn mươi ba Trạch Thiên Quải 夬, là quẻ của sự quyết đoán: năm hào dương ở dưới cùng quyết trừ một hào âm ở trên, như nước đầm dâng lên tột trời thì tất vỡ. Bài này đăng toàn văn phần quẻ Quải trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu: Tự quái, Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, sáu hào từ kèm Tiểu Tượng và các lời phụ chú. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Trả lời nhanh: Quẻ Quải (Đoài trên, Càn dưới) là thì quân tử thịnh, quyết trừ tiểu nhân còn sót. Cụ Phan giảng: phải tuyên tội nó ra trước công chúng ("dương vu vương đình"), lấy chí thành ra lệnh mà vẫn lo sợ phòng bị ("phu hiệu hữu lệ"); trước tự trị phe mình ("cáo tự ấp"), không chuyên dùng võ lực. Đạo Quải là "kiện nhi duyệt, quyết nhi hoà" – cương mà êm, quyết mà hoà.

XLIII. Quẻ Trạch Thiên Quải – 澤天夬

Quẻ này là quẻ Trạch Thiên Quải. Càn hạ cũng là Nội Càn, Đoài thượng cũng là Ngoại Đoài. Đoài trạch, Càn thiên. Nên tên quẻ đọc bằng Trạch Thiên Quải.

Tự quái – 序卦

Tự quái: Ích chi bất dĩ, tất quyết, cố thụ chi dĩ Quải, Quải giả quyết dã.
益而不已必決,故受之以夬。夬者決也。

Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Ích tiếp lấy quẻ Quải, là vì cớ sao?

Trên ấy là quẻ Ích, Ích đã đến lúc cực, tất nhiên tràn đầy, đầy tất phải nứt vữa, nên sau quẻ Ích, tiếp lấy quẻ Quải.

Chữ Quải có hai nghĩa: một nghĩa, Quải là quyết liệt, cũng có ý là rách vữa; lại một nghĩa, Quải là hội quyết, có ý là nẻ toác.

Theo về Tượng quẻ, Càn là trời, Đoài là nước chằm, nước chằm lên cao tột trời, tất nhiên nứt vữa khắp nơi.

Lại theo về Thể quẻ, năm Dương ở dưới, một Âm ở trên, năm Dương hùa nhau, dùng thủ đoạn cương quyết mà trừ khử một Âm, tượng là một bầy quân tử, quyết khử một đứa tiểu nhân, gồm hai nghĩa ấy, mà đặt tên bằng quẻ Quải.

Quẻ Trạch Thiên Quải: Đoài trên, Càn dưới
Quẻ Trạch Thiên Quải: Đoài (đầm) trên, Càn (trời) dưới – năm dương quyết một âm. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Soán từ – 彖辭

Quải, dương vu vương đình, phu hiệu hữu lệ, cáo tự ấp, bất lị tức nhung, lị hữu du vãng.
夬:揚于王庭,孚號有厲,告自邑,不利即戎,利有攸往。

Chữ Quải đây, nghĩa là cương quyết.

Quẻ này là quẻ Dương thịnh Âm suy, quân tử thịnh, tiểu nhân suy, vẫn là thì rất tốt, nhưng vì nhất Âm ở hào Thượng, chính là đảng tiểu nhân còn chưa trừ hết, quân tử ư lúc bây giờ, nghĩ cách trừ ác, phải trừ cho tận gốc, thời đối với tụi tiểu nhân, nên tuyên tội ác chúng nó ra trước mặt công chúng, lấy một cách chí thành mà phát hiệu lệnh. Dương, nghĩa là tuyên bố minh bạch. Vương đình, tức là công triều là một chốn hội họp công chúng. Dương vu Vương đình, là thanh minh tội ác nó, sẽ để trừng trị nó. Hiệu, là lời xuất mệnh lệnh. Phu hiệu, nghĩa là lấy thành tín phát mệnh lệnh; đó là những cách dự bị mà trừ cho hết những món tiểu nhân.

Tuy nhiên, sự lí ở trong thiên hạ, rất vô thường là cơ họa phúc, rất bất trắc là mưu tiểu nhân, nên Soán từ lại răn cho rằng: Phe Quân tử tuy thịnh, nhưng chớ nên kiêu, phe Tiểu nhân tuy suy, nhưng chớ nên khinh nó, phe Quân tử tất phải thường thường có lòng lo sợ mà tính như được một cách vạn toàn. Vậy nên Quái từ rằng: Hữu lệ, nghĩa là có ý nguy cụ, cốt mong cho quân tử thường phòng bị tiểu nhân.

Tòng lai, trị lũ tiểu nhân, in như đánh một toán giặc, toan khởi thế công với nó, trước phải lo giữ thế thủ giữa mình, nên lại có lời răn: Cáo tự ấp, bất lị tức nhung, nghĩa là, trước lo tự trị trong mình cho hoàn thiện, mà lại không nên chuyên dùng võ lực. Tự ấp, nghĩa là ấp riêng của mình, dạy cho ấp riêng mình là trước lo tự trị khiến cho tiểu nhân không chốn gián khích mà lọt vào. Tức nhung, nghĩa là chuyên dùng võ lực. Bất lị tức nhung là muốn tiểu nhân an lòng quý phục; cũng như câu trong Binh thư: Giặc đã cùng khốn, thời chớ nên đuổi dài.

Mấy câu dạy như trên, là dạy cho một cách hiệu thì phòng bị.

Nhưng mà tà đảng chưa hết, tiền đồ còn dài, thời những việc tấn hành về tương lai càng nên làm sao cho sự nghiệp của Quân tử mỗi ngày mỗi tấn tới.

PHỤ CHÚ: Năm Dương khử một Âm, năm quân tử khử một tiểu nhân, đáng lẽ là rất dễ, mà Quái từ lại có ý rất gay go, trên quẻ Bác năm tiểu nhân khử một quân tử, Thánh nhân đã hết sức lo cho quân tử.

Bây giờ quẻ Quải, năm quân tử khử một tiểu nhân, mà Thánh nhân lại răn đe cho quân tử, ý tứ Dịch thâm thúy biết đến chừng nào!

Tranh Mã Viễn, Hoàng Hà vỡ dòng, tranh công cộng
Mã Viễn 馬遠 (Nam Tống), Thuỷ đồ – Hoàng Hà quyết lưu – nước vỡ bờ cuồn cuộn, đúng nghĩa chữ "quyết" như đê vỡ. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Soán truyện – 彖傳

Soán viết: Quải, quyết dã, cương quyết nhu dã, kiện nhi duyệt, quyết nhi hòa; dương vu vương đình, nhu thừa ngũ cương dã. Phu hiệu hữu lệ, kì nguy nãi quang dã; Cáo tự ấp, bất lị tức nhung, sở thượng nãi cùng dã. Lị hữu du vãng, cương trưởng nãi chung dã.
彖曰:夬,決也,剛決柔也。健而說,決而和。揚于王庭,柔乘五剛也。孚號有厲,其危乃光也。告自邑,不利即戎,所尚乃窮也。利有攸往,剛長乃終也。

Soán viết: Quải quyết dã, cương quyết nhu dã; kiện nhi duyệt, quyết nhi hòa.

Quải, nghĩa là quyết. Đường đê vữa mà nước tràn ra, ta thường nói rằng: Đê quyết chính là nghĩa đây.

Quẻ này năm hào Cương quyết một hào Nhu. Nên nói rằng: Quải. Theo như Thể quẻ, Nội Càn là kiện, Ngoại Đoài là duyệt; thời biết được đạo Quải không phải quá ư cương.

Vẫn cương kiện, nhưng mà êm đềm, vẫn quả quyết, nhưng mà hòa thuận.

Dương vu vương đình, nhu thừa ngũ cương dã.

Sở dĩ phải tuyên bố tội tiểu nhân ở nơi Vương đình, là vì rằng: Một nhu mà cưỡi trên năm cương, thiệt quá nghịch lí, tội tiểu nhân như thế phải tuyên bố cho chúng nhân biết mới xong.

Phu hiệu hữu lệ, kì nguy nãi quang dã.

Sở dĩ phu hiệu hữu lệ, vì rằng: Phe quân tử phải để lòng phòng bị nguy cụ, thời đạo mình mới quang đại được vậy.

Cáo tự ấp, bất lị tức nhung, sở thượng nãi cùng dã.

Vì sao mà lại chỉ cáo tự ấp, không nên chuyên thượng uy vũ. Vì rằng: Phương pháp trị tiểu nhân, không phải chuyên thượng một mặt uy vũ mà trị được. Nếu chuyên thượng uy vũ e có lúc cùng vậy. Chữ Sở là đại danh từ, là hứng lấy chữ Tức nhung.

Lị hữu du vãng, cương trưởng nãi chung dã.

Dương đã thịnh trưởng đến năm hào, Âm chỉ còn một hào, thời phe quân tử gấp lo tấn hành cho riết, bao giờ toàn một nước thảy là quân tử, cũng in như một hào Âm biến hóa ra Thuần Càn, mới là dương cương thịnh trưởng đạt ư cực điểm. Chữ Chung như nghĩa chữ Hoàn thành.

Tranh Trung hưng tứ tướng đời Tống, tranh công cộng
Tranh Trung hưng tứ tướng đồ (truyền Lưu Tùng Niên 劉松年, Nam Tống, đoạn) – các tướng đứng chung một hàng, gợi bầy quân tử đồng lòng ở thì Quải. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Đại Tượng truyện: Trạch thượng ư thiên – 大象傳

Tượng viết: trạch thượng ư thiên, Quải; quân tử dĩ thí lộc cập hạ, cư đức tắc kị.
象曰:澤上於天,夬;君子以施祿及下,居德則忌。

Nước chằm mà lên đến tột trời, là tượng quẻ Quải, nước đã lên tột cao, thế tất hội quyết khắp mỗi nơi, quân tử xem Tượng ấy, mà lo phòng bị đến lúc hội quyết, sợ tài tụ mà đến nỗi dân tán, nên bố thí các thức lị lộc cho vạn dân. Sợ quên sự đề phòng mà gây ra sự hậu hoạn, nên an xử vào nền đạo đức, mà lại trong lòng thường kiêng kị.

Cư đức, nghĩa là lấy đạo đức làm chốn an ở, cũng như nghĩa Cư nhân ở sách Mạnh Tử; chữ Tắc đây như nghĩa chữ Nhi; chữ Kị đây cũng như nghĩa chữ Kị đạn ở sách Trung Dung, nghĩa là kiêng sợ. Yên ở bằng đạo đức mà trong lòng kiêng sợ, như thế thời tránh khỏi họa hội quyết.

Sơ đồ trạch thượng ư thiên: Đoài trên Càn dưới
Trạch thượng ư thiên: nước đầm dâng tột trời – quân tử dĩ thí lộc cập hạ, cư đức tắc kị. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Hào từ và Tiểu Tượng truyện – 爻辭・小象傳

1. Sơ Cửu: Tráng vu tiền chỉ – 壯于前趾

Sơ Cửu, tráng vu tiền chỉ, vãng, bất thắng vi cựu.
初九:壯于前趾,往不勝為咎。

Chỉ, là ngón chân; Tiền chỉ, là ngón chân bước lên trước.

Hào này ở dưới hết Quải, vì tính dương hằng tấn, nên thủ tượng bằng tiền chỉ.

Tráng vu tiền chỉ, nghĩa là hăng mạnh ư tiến hành, ở về thì Quải, mà hăng lên theo bạn quần Dương để đánh nhất Âm, cũng là bổn phận mình đáng làm, nhưng mà địa vị còn ở dưới thấp, mà tính chất lại quá hăng, nên Thánh nhân răn cho rằng: Sơ vị thấp sức hèn, mà cố tiến liều, sợ không cất nổi gánh, là tội lỗi đó.

PHỤ CHÚ: Vãng bất thắng, là vì theo địa vị Sơ mà nói, địa vị ti thấp mà muốn làm công việc quá to, nên Thánh nhân phải răn cho như thế. Nếu theo về toàn thể quẻ, thời năm Dương đánh một Âm, có lẽ gì mà bất thắng, sở dĩ bất thắng là lỗi chỉ chuyên trách ở Sơ. Thế thời Sơ nên dường nào? Tất nên nuôi sức chờ Thì, xem gương Tứ dương ở trên, nhắm cơ hội đã tất thắng, thời ta tấn lên, chắc được vô cựu.

Tượng viết: bất thắng nhi vãng, cựu dã.
象曰:不勝而往,咎也。

Sức mình chưa chắc thắng, mà cứ tiến lên, tất nhiên có tội lỗi vậy.

PHỤ CHÚ: Binh Thư có câu rằng: Hễ cách cầm quân đánh giặc, tính toan cách đánh được, trước khi chưa ra đi, như thế, thời chắc được; ra đi ở trước khi chưa tính cách được, như thế, thời chắc phải thua.

Tức như sử nước ta, ở triều Tây Sơn, vua Quang Trung nghe giặc Mãn Thanh vào Hà Nội, ngài sắp sẵn kế hoạch trước, khiến người mang biểu ra cầu hàng với Mãn Thanh, để cho giặc sinh lòng kiêu, rồi liền chia năm đạo quân xuất kì bất ý, trực bức Long Thành, đuổi sạch mười lăm vạn quân Mãn Thanh, đó là thắng tại vãng tiên giả thắng.

Lại như nước Xiêm La, đương lúc vua Gia Long cầu viện, vội vàng khinh địch, kéo hơn mười lăm vạn binh xuống tận đất Cao Man, toan cướp Nam Kì, chẳng dè bị vua Quang Trung kéo qua từ Bắc Thành vào thẳng Nam Kì, đánh truột lên Cao Man, chỉ một trận mà quân Xiêm đổ như lá rụng, đó là vãng tại thắng tiên giả phụ.

Huống hồ bất thắng nhi vãng, còn làm gì được nên việc rư? Trên hào từ chỉ nói vãng bất thắng, là trách lỗi ở sau lúc vãng.

Tượng truyện nói đảo lại, Bất thắng nhi vãng là khuyên cho phải tính toán ở trước khi vãng. Nếu chưa nghĩ đến bất thắng mà vội vãng, thời làm gì thắng được. Đó chính là nhân vô viễn lự tất hữu cận ưu, độc giả nên xem đến thâm ý của Thánh nhân.

2. Cửu Nhị: Dịch hào, mộ dạ hữu nhung – 惕號莫夜有戎

Cửu Nhị, dịch, hào, mộ dạ hữu nhung, vật tuất.
九二:惕號,莫夜有戎,勿恤。

Ở về thì Quải, chính là lúc quân tử quyết tiểu nhân, thành thời được phúc chung cho cả quốc gia xã hội, bại thời họa lây cả quốc gia xã hội, nên công việc phòng bị cảnh giới chẳng bao giờ dám quên, hào Nhị dương cương đắc trung rất biết đạo lí như thế, nên trong lòng thường lo sợ mà khuyên lơn cảnh cáo với chúng bạn luôn luôn.

(Dịch, nghĩa là lo sợ; Hào, nghĩa là la kêu). Hay dịch hào như thế, thời chẳng những giặc phát giữa ban ngày mà không sợ đã đành, ví dù ban đêm tối tăm, mà thoạt có giặc tới, cũng chẳng phải kinh hoàng lo sợ gì. (Mộ dạ, nghĩa là đêm khuya; Hữu nhung, nghĩa là có giặc; Vật tuất, nghĩa là chớ lo sợ).

Tượng viết: hữu nhung, vật tuất, đắc trung đạo dã.
象曰:有戎勿恤,得中道也。

Mộ dạ, hữu nhung là việc đáng lo sợ, sao lại nói vật tuất.

Bởi vì, hào Nhị này vẫn sẵn được đạo trung nên ư khi vô sự, mà vẫn đã thường phòng bị, đến khi hữu biến, mà vẫn cứ thung dung, nếu không đắc trung sao được như thế.

PHỤ CHÚ: Hào từ chỉ có tám chữ, mà đủ làm tư cách một người Đại tướng. Xưa nay nhà binh sở dĩ thất bại, chỉ vì hai cớ: một là, khi chưa có giặc, chỉ lơ lửng hững hờ, ấy là không biết nghĩa chữ Dịch hào; hai là, thoạt khi nghe giặc tới, thời kinh hoàng hoảng hốt, chính là không biết nghĩa Hữu chung vật tuất.

Đường sử khen một vị danh tướng rằng: Khi ông ở trong quân, suốt cả ngày cứ lăm lăm như hình đương đối dịch với giặc, khi có giặc mà lâm trận, thời lại khoan thai êm đềm như không muốn đánh.

Đó là chỉ vì lúc vô sự mà hay Dịch hào, nên lúc hữu sự mới được vật tuất, như thế là gọi bằng Đắc trung đạo.

Tranh trúc của Văn Đồng, tranh công cộng
Văn Đồng 文同 (Bắc Tống), Mặc trúc – trúc cứng mà mềm, gợi "kiện nhi duyệt, quyết nhi hoà" và người tướng giỏi "dịch hào" lúc vô sự. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

3. Cửu Tam: Quân tử quyết quyết – 君子夬夬

Cửu Tam, tráng vu quỳ, hữu hung, quân tử quyết quyết, độc hành ngộ vũ, nhược nhu, hữu uẩn, vô cựu.
九三:壯于頄,有凶。君子夬夬,獨行遇雨,若濡有慍,无咎。

Văn lí hào này rất hay, mà lại rất hợp với đạo lí, và cũng đúng với cơ quyền. Người ở vào đời quân tử tiểu nhân giao chiến, thời lại nên biết nghĩa hào này. Trước thích nghĩa đen chữ một: Quỳ là xương cồn má, tức là lưỡng quyền; Tráng vu quỳ, nghĩa là thần sắc cường bạo hình hiện trên nét mặt.

Quân tử quyết quyết, chữ Quyết trên là hoạt động từ, chữ Quyết dưới là động từ, nghĩa là quân tử phải quyết bằng cương quyết.

Độc hành ngộ vũ, là đi một mình ngộ lấy mưa. Nhược nhu, nghĩa là như hình có dầm lấm. Hữu uẩn, nghĩa là có người giận mình.

Ở vào thì Quải, nam quân tử xúm nhau mà đuổi một tiểu nhân, tiểu nhân tức là hào Thượng Lục, Cửu Tam vẫn trộn vào trong đám quần dương, mà riêng một mình chính ứng với Thượng Lục. Thế là, mặt ngoài Tam vẫn một bè với quân tử, mà mặt trong thời Tam, chính là bạn thân với tiểu nhân, Thánh nhân ghét tiểu nhân, mà lo cho quân tử, nên hiểu cho Cửu Tam rằng: Tam ơi! Tam muốn tốt hay xấu, chết hay sống, khôn hay dại, chỉ tại giữa bản thân Tam, Tam khôn thời sống, vống thời chết, ta bảo cho Tam rằng: Tam vẫn một phe với quân tử, nhưng Tam lại có ý làm nội điệp cho tiểu nhân, xem mặt mũi Tam tỏ ra một cách cương bạc, tuy Tam vẫn khuynh hướng với Thượng Lục kia rồi. Nhưng Tam vẫn trông mong cho Tam biết bênh vực lấy bè quân tử với mình.

Tuy thế mặc dầu, nhưng cách cương bạo sỗ sàng ư trước mặt, tất nhiên quân tử không ưa Tam, mà đến tiểu nhân lâu cũng chán Tam, kết quả chỉ là rước vạ vào mình mà thôi.

Ta đối với Tam vẫn xem là loài người, mà ta rất thương yêu Tam, bây giờ chỉ trông mong cho Tam hóa ra quân tử thiệt. Nếu Tam có lòng làm quân tử thiệt, thời Tam phải quyết bằng một cách quả quyết. Tuy lâu nay Tam đã trót làm bạn với Thượng Lục, không khác gì đi riêng một lối đường mà đụng lấy mưa, e không khỏi dầm lấm vì mưa, tất nhiên trong bạn quân tử có người giận Tam nhưng chẳng hề gì đâu, thân Tam tuy gần với tiểu nhân, mà tâm Tam vẫn thường để nơi quân tử, cứ giữ lấy tinh thần quyết quyết, chắc cuối cùng thời Thượng Lục bị đánh đổ; mà đánh đổ Thượng Lục lại chính ở trong tay Tam, tâm sự Tam nếu được như thế, thời có sợ gì đi với ma phải mặc áo giấy đâu, như thế thời vô cựu.

Nói cho đúng, Tam làm bằng cách tráng vu quỳ, thời hữu hung, mà hung đó là vì Tam tự thủ. Nếu Tam làm bằng cách quân tử quyết quyết, thời vô cựu, mà vô cựu đó cũng là Tam tự thủ. Thánh nhân bảo Tam có hai lối như thế, theo phúc hay theo họa, theo quân tử hay theo tiểu nhân, tùy Tam lựa lấy; những người ở địa vị Cửu Tam rất nên cẩn thận.

PHỤ CHÚ: Cửu Tam dương cương bất trung, là có tính láu táu dễ mắc dại, làm chính ứng với Thượng Lục là đã dở làm nội điệp cho tiểu nhân, nhưng Thánh nhân còn mong cho nó làm nên quân tử. Vậy nên, hào từ ủy khúc như thế, đó mới là thâm ý của Thánh nhân.

Tượng viết: quân tử quyết quyết, chung vô cựu dã.
象曰:君子夬夬,終无咎也。

Cửu Tam vẫn chính ứng với Thượng Lục, là ở trong đám quân tử, mà một mình đi riêng một lối, nhưng mà trong đạo tương giao cốt ở tinh thần, không cần ở hình thức.

Nếu Tam thiệt có lòng quân tử quả quyết, thời cuối cùng chắc không tội lỗi.

4. Cửu Tứ: Đồn vô phu, khiên dương – 臀无膚牽羊

Cửu Tứ, đồn vô phu, kì hành tư thư, khiên dương hối vong, văn ngôn bất tín.
九四:臀无膚,其行次且。牽羊悔亡,聞言不信。

Ở vào thì Quyết, mà như hào Cửu Tứ này, chất Dương ở vào vị Âm, bất trung bất chính, ngồi im thời sợ bầy Dương tiến cả, mình không lẽ ngồi im, muốn dậy đi nhưng vì tài lực mình đi không được mạnh, nên phải chập chững lựng thựng mà thôi. Vì vậy, hào từ nói rằng: Đồn vô phu, kì hành tư thư.

Đồn, nghĩa là bàn trôn; Phu, nghĩa là thịt trong da mông; bàn trôn mà không thịt tất nhiên ngồi không được yên; Tư thư, nghĩa là: chập chững; Kì hành tư thư, là cách đi chập chững như đứa trẻ mới tập đi.

Cửu Tứ ngồi yên lặng, thời không thể ngồi an được, nhưng muốn đi mà không thể đi được chóng. Tỉ như: Một người bàn trôn không thịt, thời ngồi không an, muốn dậy đi thời đi không thể mạnh. Vì thế, Thánh nhân mới nghĩ cho Cửu Tứ một phương pháp rằng: Tứ ơi! Ở đời quần dương tịnh tấn, há lẽ một mình ngồi im, nhưng vì xét tính chất không phải là bậc tài cao chân chạy, thời âu là nhường cho bầy dương lên trước, mà mình tiếp gót theo sau, tượng như người chăn dê, mình cầm roi đứng sau bầy dê, bầy dê lên tới đâu, mình lên tới đấy, có lo gì đồn vô phu, mà hành tư thư nữa đâu. Vậy nên nói rằng: Khiên dương hối vong. (Khiên dương, nghĩa là lùa bầy dê).

Hễ khiên dương tất phải nhường cho dương đi trước, nhường cho quần dương đi trước cũng in như thế. Tuy nhiên, ở thì Quải là thì thế rất hay, một phương diện thời thấy phong trào mà nóng nảy, một phương diện thời sợ thầy chê bạn trách, mà cố gắng lên liều. Nếu không phải người hiểu lẽ rất minh, tính việc rất chín, dầu nghe người vẽ cho cách khiên dương, mà mình có chịu tin đâu, nên lại nói: Văn ngôn bất tín.

Nói tóm lại, khiên dương hối vong là tính một cách hoàn toàn cho Tứ. Văn ngôn bất tín, lại thấy Tứ bất trung, bất chính mà e cho Tứ chẳng chịu nghe lời. Xưa nay những người làm việc đời mà có thành công, quý trọng thứ nhất là cương kiện trung chính, hay lanh chân nhẹ bước, để đi trước được người. Nếu chẳng thế, thời phải mỏng tai biết nghe, mà hiểu được lẽ phải trái. Bây giờ Cửu Tứ không trơn cả hai đặc điểm đó, chỉ là một người dở dang ở thì Quải. Vậy nên hào từ nói lưỡng dạng.

Tượng viết: kì hành tư thư, vị bất đáng dã, văn ngôn bất tín, thông bất minh dã.
象曰:其行次且,位不當也;聞言不信,聰不明也。

Cửu Tứ chất dương, xử vào vị Âm, vì địa vị không xứng đáng, nên mất hẳn tính cương quyết, vì vậy mà nói rằng Kì hành tư thư. Tứ xử vào vị nhu, là đã sụp vào vùng hắc ám, đức nghe của lỗ tai còn đâu là tỏ sáng nữa, chắc là nghe lời nói hay cũng chẳng tin. Chữ Thông: công dụng của lỗ tai. Luận Ngữ có câu: Thính tư thông, nghĩa là lỗ tai nghe phải nghĩ làm sao cho được thông tỏ. Vì thông bất minh, thời văn ngôn bất tín.

5. Cửu Ngũ: Nghiện lục quyết quyết – 莧陸夬夬

Cửu Ngũ, nghiện lục, quyết quyết, trung hành vô cựu.
九五:莧陸夬夬,中行无咎。

Cửu Ngũ ở thì Quải, mà lại thân cận với Thượng Lục. Thượng Lục là tiểu nhân ở thì Quải. Ngũ thân cận với nó e không khỏi gần mực thời đen.

Tuy nhiên, Ngũ vẫn là bậc dương cương trung chính, có lẽ đâu bìu ríu với Thượng Lục mà không nhẫn tình quyết tuyệt được rư? Nên hào từ nói rằng: Nghiện lục quyết quyết, nghĩa là một người trung chính như Ngũ, há có lẽ Thượng Lục trây nhơ được rư? Chẳng qua xem nó như rau nghiện lục, chỉ quyết một quyết là đào tận gốc ngay. Ngũ mà quyết tuyệt được Thượng Lục như thế, chính là hợp với đạo trung mà không tội lỗi vậy.

Nghiện lục, có một tên gọi bằng Mã xỉ. Nghiện, tục ta gọi bằng rau sam, nó là một giống dễ sống mà khó khô, tính chất nó thuộc về loài Âm, nên ví với tiểu nhân.

Tranh sơn thuỷ của Triệu Mạnh Phủ, tranh công cộng
Triệu Mạnh Phủ 趙孟頫 (đời Nguyên), sơn thuỷ cây cỏ – gợi hào Cửu Ngũ "nghiện lục quyết quyết": nhổ rau sam phải tận gốc. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tượng viết: trung hành vô cựu, trung vị quang dã.
象曰:中行无咎,中未光也。

Trên hào từ chỉ nói rằng: Quyết quyết trung hành vô cựu, Tượng truyện lại bổ túc cho hào từ, nên nói rằng: Cửu Ngũ tuy quyết tuyệt được Thượng Lục, nhưng nguyên đầu đã thân cận với Thượng Lục. Thế là trong lòng đã có chút tư tình dây dướng, e theo về trung đạo chưa lấy gì làm quang đại, nên lấy hai chữ Trung hành mà trách lại với Ngũ.

Nghĩa là, xem ở sự thực tuy đã quyết được tiểu nhân, nhưng xét đến tâm lí chưa hẳn đã quyết tuyệt chăng? Nếu tâm lí lờ mờ một phân, thời thực tế đạo trung chưa được quang đại vậy.

Bởi vì, tâm lí của người ta, nếu còn tư tình chút đỉnh, thời mầm ác e lại có ngày phục sinh, nên Thánh nhân có lời răn như thế.

6. Thượng Lục: Vô hào, chung hữu hung – 无號終有凶

Thượng Lục, vô hào, chung hữu hung.
上六:无號,終有凶。

Sơ đồ sáu hào quẻ Quải và lời đoán từng hào
Sáu hào quẻ Quải theo lời giảng của cụ Phan: việc quyết đặt trên vai Cửu Tam (kì biến) và Cửu Ngũ (chính kinh). Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Thượng Lục là một hào Âm ở trên năm Dương, chính là một tên tiểu nhân ở trong rừng quân tử. Thế đạo vì nó mà còn mầm nguy cơ, nhân tâm vì nó mà còn mầm bại hoại, tuy lòng nhân ái của Thánh nhân, cũng không thế nào mà không ghét nó được, nhưng may thay! Quần dương thế mạnh, cô âm lực cùng, bầy quân tử xúm nhau mà đuổi một tiểu nhân, Thánh nhân quá hân hạnh cho thế đạo nhân tâm, nên bảo với nó rằng: Thượng Lục ơi! Mày đã lên vị cực cao, tất nhiên phải đổ, mày đã làm việc cực ác, còn ai thương mày nữa, mày chớ kêu rêu khóc lóc làm gì. Hào, nghĩa là kêu rêu khóc lóc, kết quả mày chỉ là người họa thủ, tất cũng đến chết.

Tượng viết: vô hào, chi hung, chung bất khả trường dã.
象曰:无號之凶,終不可長也。

Hung họa của Thượng Lục, là bởi vì đạo của tiểu nhân đã đến lúc cùng cực, còn gì lâu dài được nữa rư?

PHỤ CHÚ: Chúng ta đọc suốt cả lời sáu hào, nên có cặp mắt riêng mà xem Dịch lí. Quải với Phục, hai quẻ trái nhau: Phục thời năm tiểu nhân kình với một quân tử. Một quân tử là Sơ Cửu, mà trong năm Âm có Lục Tứ chịu làm chính ứng cho Sơ, ấy là một tay đặc biệt ở trong bọn tiểu nhân, nên Thánh nhân quá trọng Lục Tứ mà khen cho rằng: "Trung hành độc phục", nghĩa là: Một mình Tứ biết trở lại theo quân tử.

Quải thời năm quân tử đuổi một tiểu nhân là Thượng Lục mà lại trong năm Dương có Cửu Tam quay ra làm chính ứng với Thượng Lục, ấy là một tay khả nghi ở trong đám quân tử. Thánh nhân quá lo sợ Cửu Tam, nhưng lại muốn lị dụng Cửu Tam, nên khuyên lơn cho rằng: Độc hành ngộ vũ nhược nhu, hữu uẩn, vô cựu, nghĩa là, một mình Tam tu đi riêng một đường, nhưng nếu Tam thiệt tốt, thời cũng chẳng tội lỗi gì, chúng ta chỉ xem chữ Độc ở hai hào thuộc về hai quẻ, thời biết rằng: Thẩm thì thức thế, chính là diệu dụng ở trong Dịch, Thánh nhân tuy trọng nghĩa lí, nhưng có phải bỏ hẳn quyền biến đâu.

Đọc suốt sáu hào quẻ Quải, thời càng biết thủ đoạn Thánh nhân rất cao, năm Dương quyết một Âm, năm quân tử quyết một Âm, năm quân tử quyết một tiểu nhân, mà cớ sao mọi hào không có chữ quyết. Duy Cửu Tam với Cửu Ngũ có hai chữ Quyết quyết, chẳng phải là cơ quan họa phúc ở thì Quải, nắm vào trong tay hai hào ấy hay sao? Mà thiệt vẫn có thế. Sơ tuy là quân tử, mà vì vị thấp tài hèn, may làm được một người vô danh anh hùng là đã tốt rồi; nên phải lo cho Sơ vãng bất thắng. Nhị vẫn là tay đại tướng, nhưng nếu việc chưa đáng nhịp, chỉ là dịch hào mà thôi. Cửu Tứ vẫn là một vị quân tử, có giá trị ở trong đảng, nhưng vì khi hữu dư mà tài bất túc, chỉ vừa làm được một người đồng sự hậu viện mà thôi, nên bảo rằng Khiên dương hối vong.

Tựu trung duy Cửu Tam với Cửu Ngũ. Tam là bạn thân với Thượng Lục, chính là một tay làm được nội gián cho bè quân tử. Nếu Tam mà tâm sự thiệt tốt, thời ông Y Doãn tựu Kiệt, Địch Nhân Kiệt thờ Chu, hưng Thương, phục Đường, chẳng phải tay Tam mà ai?

Trong khi toàn Càn chuyển Khôn, đổi sông thay núi, thiệt không thể thiếu được hạng người ấy, nên Thánh nhân cực tán cho rằng: Quân tử quyết quyết. Đến như Cửu Ngũ thời địa vị ở trên hết quần dương, chính là lãnh tụ trong đám quân tử, dụng đầu óc mà khu xử tay chân, vận tài năng mà di chuyển cả thì thế, chính là nhờ vì hạng người ấy.

Nếu người ấy mà dở, thời còn ai làm nổi được việc Quải rư? Nên Thánh nhân tán cho rằng: Quyết quyết trung hành.

Tóm trong sáu hào mà công việc Quyết quyết chỉ đặt vào trên vai Cửu Tam với Cửu Ngũ. Dụng Cửu Tam là kì biến, tôn Cửu Ngũ là chính kinh. Nếu không Cửu Ngũ thời té ra rắn không đầu, sao mà đi được. Nếu không Cửu Tam, thời té ra đánh giặc không có nội công, sao mà thắng địch.

Xem hai hào từ ấy thời thủ đoạn Thánh nhân càng đáng ghê.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Quẻ Quải lấy tượng nước đầm dâng lên tột trời – nước đầy thì tất vỡ bờ. Trong Hình Pháp Liên Hoa, Thầy Vũ Giới coi thuỷ là thứ phải "thu" và "giữ" cho đúng chỗ: nước tụ quá cao, quá đầy ở phía trên căn nhà (bể nước, hồ cảnh đặt sai) là thế nguy. Lời Đại Tượng "thí lộc cập hạ" – tài đã tụ thì phải ban xuống, sợ "tài tụ dân tán" – cũng là lẽ khí phải lưu thông, theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục.

Cụ Phan nhấn đạo Quải là "quyết nhi hoà" và "cáo tự ấp" – muốn trừ cái xấu bên ngoài trước phải sửa trong mình. Áp vào việc nhà: muốn hoá giải hình sát bên ngoài, trước phải chỉnh nội cục trong nhà cho đoan chính; không nên vội trấn yểm đối đầu. Xử lý cụ thể là thủ pháp, phải xem tại chỗ.

Bài trước: Quẻ Ích – Phong Lôi Ích. Bài sau: Quẻ Cấu – Thiên Phong Cấu. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Vì sao quẻ Quải đứng sau quẻ Ích? – 夬何以次益

Theo Tự quái, ích mãi không thôi thì tất tràn đầy mà vỡ, nên sau Ích là Quải; Quải nghĩa là quyết – vừa là quyết liệt, vừa là vỡ toác.

Năm quân tử trừ một tiểu nhân, sao thánh nhân vẫn răn "hữu lệ"? – 孚號有厲

Cụ Phan giảng cơ hoạ phúc vô thường, mưu tiểu nhân bất trắc: quân tử thịnh chớ kiêu, tiểu nhân suy chớ khinh. Quẻ Bác năm tiểu nhân hại một quân tử thì thánh nhân lo cho quân tử; quẻ Quải năm quân tử trừ một tiểu nhân thánh nhân vẫn răn quân tử – ý Dịch thâm thuý như vậy.

"Cáo tự ấp, bất lợi tức nhung" có ý gì? – 告自邑不利即戎

Trước lo tự trị trong phe mình cho hoàn thiện để tiểu nhân không có kẽ hở, và không chuyên dùng võ lực. Cụ Phan ví như đánh giặc: muốn khởi thế công phải giữ thế thủ trước; giặc đã cùng thì chớ đuổi dài.

Vì sao chỉ Cửu Tam và Cửu Ngũ có chữ "quyết quyết"? – 九三九五夬夬

Cụ Phan giảng việc quyết trừ tiểu nhân đặt trên vai hai hào ấy: Cửu Tam là bạn thân của Thượng Lục, làm được "nội công" – dùng Cửu Tam là kì biến; Cửu Ngũ là lãnh tụ phe quân tử – tôn Cửu Ngũ là chính kinh. Thiếu Ngũ thì như rắn không đầu, thiếu Tam thì như đánh giặc không có nội ứng.

Cụ Phan lấy gương nào trong sử Việt để giảng hào Sơ Cửu? – 初九越史

Cụ dẫn vua Quang Trung tính kế trước, chia năm đạo quân đánh tan mười lăm vạn quân Thanh – "thắng tại vãng tiên"; còn quân Xiêm khinh địch kéo sang thì đổ như lá rụng. Hào Sơ "bất thắng nhi vãng" là răn chưa tính được thắng mà đã tiến.

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Hạ Kinh – Quẻ Trạch Thiên Quải (bản in trang 460–469). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.

Từ khoá: quẻ quải · trạch thiên quải · quẻ quyết · kinh dịch phan bội châu · quân tử quyết quyết · nghiện lục · phong thủy

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…