Quẻ Thăng trong Kinh Dịch Phan Bội Châu, quẻ thứ bốn mươi sáu Địa Phong Thăng 升, là quẻ của sự đi lên: cây (Tốn) mọc trong lòng đất (Khôn), lớn dần mà cao, như người quân tử tích đức từ nhỏ. Bài này đăng toàn văn phần quẻ Thăng trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu: Tự quái, Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, sáu hào từ kèm Tiểu Tượng và các lời phụ chú. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.
Trả lời nhanh: Quẻ Thăng (Khôn trên, Tốn dưới) là đạo đi lên. Cụ Phan nhấn Thăng là một trong ba quẻ chỉ có "nguyên hanh" mà không răn "lợi trinh" (cùng Đại Hữu, Đỉnh) – thì quân tử tấn hành không trở ngại. Đại Tượng "địa trung sanh mộc" dạy chữ Tích: muốn lên cao phải tích từ việc nhỏ, như trèo thang từ bậc dưới. Hào Thượng lên đến cực thì đổi cầu vị thành cầu đạo đức không nghỉ.
XLVI. Quẻ Địa Phong Thăng – 地風升
Quẻ này là quẻ Địa Phong Thăng. Tốn hạ cũng là Nội Tốn, Khôn thượng cũng là Ngoại Khôn. Khôn địa, Tốn phong. Nên tên quẻ đọc bằng Địa Phong Thăng.
Tự quái – 序卦
Tự quái: Tụy giả tụ dã, Tụ nhi thượng giả, vị chi thăng; cố thụ chi dĩ thăng.
萃者聚也,聚而上者謂之升,故受之以升。
Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Tụy, tiếp lấy quẻ Thăng, là vì cớ sao?
Trên ấy là quẻ Tụy. Tụy, nghĩa là nhóm, vật đã nhóm lại, tất cứ chồng chất lên lần lần. Nên sau quẻ Tụy tiếp lấy quẻ Thăng. Thăng nghĩa là chồng chất lên cao.
Khôn là địa, Tốn là mộc, cây ở dưới đất, tất phải mọc lên, lên càng lớn, lớn càng cao. Thế là thượng Thăng. Nên đặt tên quẻ bằng Thăng.

Soán từ – 彖辭
Thăng, nguyên hanh, dụng kiến đại nhân, vật tuất, nam chinh, cát.
升:元亨,用見大人,勿恤,南征吉。
Quái từ ở đây, chỉ lấy nghĩa bằng chữ Thăng, hễ đã tiến lên được, buồm theo gió thuận, ngựa ruổi đường trời, chắc là được đại thông. Nhưng mà sở dĩ được nguyên hanh, chẳng những vì thì thế xui nên mà thôi, ở trong thì đại ấy, tất phải có hạng người đại tài đại đức, mà thiên hạ tín ngưỡng là đại nhân.
Nếu quả như thế, thời chẳng cần lo ngại gì. Duy có một mực tiền tiến, mà sự nghiệp phát triển hoài. Nam, nghĩa là mặt trước; Nam chinh, nhè mặt trước mà tiến lên hoài.
Hai chữ Nam chinh là hình dung ý tiền tiến; Cát, tức là tượng nguyên hanh; chớ nệ rằng: Nam chinh là đi phương Nam.

PHỤ CHÚ: Quái từ ở trong Dịch chỉ có hai chữ Nguyên hanh, mà chẳng phải răn bằng lị trinh, như thế, chỉ được có ba quẻ là "Đại hữu", "Đỉnh", "Thăng" như ba quẻ ấy là rất đắc thì hành đạo.
Thăng, là thì quân tử tấn hành không trở ngại; Đỉnh, là thì quân tử được hưởng thiên lộc; Đại hữu, là thì quân tử được đại hữu vi, quân tử đắc chí không bao giờ hơn ba quẻ ấy. Vậy nên, Quái từ chỉ nói, hai chữ Nguyên hanh, mà không cần răn bằng lị trinh. Bây giờ ta xét đến Quái thể ba quẻ ấy, tất thảy là Cửu cư Nhị, Lục cư Ngũ, mới biết rằng: Ở trong cương mà có nhu, ở trong nhu mà có cương, và thảy đắc trung, cương nhu đắc trung mà ứng với nhau, mới hay tạo thành thì thế như ba quẻ ấy, thiên thì nhân sự, dắt nhau mà lên, há phải lời nói không rư?
Soán truyện – 彖傳
Soán viết: nhu, dĩ thì thăng, Tốn nhi thuận, cương trung nhi ứng, thị dĩ đại hanh, Dụng kiến đại nhân, vật tuất, hữu khánh dã; Nam chinh cát, chí hành dã.
彖曰:柔以時升,巽而順,剛中而應,是以大亨。用見大人勿恤,有慶也。南征吉,志行也。
Soán viết: nhu dĩ thì thăng.
Theo như Thể quẻ Thăng, thời Khôn là âm nhu, mà tiến lên Thượng quái, ấy là theo thì mà thăng đó vậy. Cương thượng thăng là lẽ thường. Bây giờ, trái lại, nhu mà thượng thăng là vì thì nên như thế. Nên nói rằng: Nhu dĩ thì thăng. Vậy có thức thì, mới nói được Dịch.
Tốn nhi thuận, cương trung nhi ứng, thị dĩ đại hanh.
Nội Tốn là có tính tốn, Ngoại Khôn là có tính thuận. Cửu Nhị có đức cương trung ứng với Lục Ngũ, Ngũ lấy đức nhu trung ứng với Nhị, ấy là Tốn nhi thuận, cương trung nhi ứng. Vì vậy, nên được đại hanh.
Dụng kiến đại nhân, vật tuất, hữu khánh dã.
Thế đạo tuy có lúc đến thăng, nhưng mà làm nên thăng, tất nhiên do ở Nhân sự. Vương công thời thăng ư vị, Thánh hiền thời thăng ư đạo, có đạo Thánh hiền, mà lại có vị vương công, chính là bậc đại nhân ở thì Thăng. Thiên hạ thấy được bậc đại nhân ấy, thời chẳng cần lo gì, mà chắc có phúc khánh đó vậy. "Chữ đại nhân, chỉ vào Cửu Nhị, hễ có đức cương trung, mới đáng được chữ Đại nhân".
Nam chinh cát, chí hành dã.
Ở vào thì Thăng, mà lại kiến được đại nhân, thời chí của mình tiền tiến, chắc không ai ngăn đón được nữa. Nên nói rằng: Nam chinh cát, chí hành dã.

Đại Tượng truyện: Địa trung sanh mộc – 大象傳
Tượng viết: địa trung sanh mộc, Thăng; quân tử dĩ thuận đức, tích tiểu dĩ cao đại.
象曰:地中生木,升;君子以順德,積小以高大。
Tốn ở dưới Khôn, Khôn là đất, Tốn là cây, cây mọc lên ở giữa đất, đất làm tốt cho cây, cây càng ngày càng cao lớn, thế là tượng quẻ Thăng. Quân tử xem Tượng ấy, thuận đường lối mà tu đức mình, tích lũy từ lúc nhỏ, mà lần cao đến tột mực. (Chữ Thuận đức ở đây, chỉ cắt nghĩa xuôi, nghĩa là, thuận theo lối đạo đức).
Sách Sử kí có câu: "Thuận đức giả xương", cũng là nghĩa ấy. Còn chữ Thuận đức ở mọi nơi, phần nhiều cắt nghĩa ngược, nghĩa là, đức thuận.
PHỤ CHÚ: Tượng truyện ở đây rất hay là chữ Tích. Hệ từ đã nói rằng: Việc lành không chứa trữ, không đủ thành được danh. Nếu muốn thăng mà không tích, thời không bao giờ thăng được.
Tích, nghĩa là chồng chứa lại, ví như trèo thang, tất bắt đầu trèo từ bậc dưới hết, mà trèo dần lên hoài, thời dầu thang dài đến mấy bậc, cũng lên tới nơi. Ví như đắp tháp, tất bắt đầu đắp từ nền dưới hết, mà tích lớp đắp hoài, thời tháp dầu cao mấy tầng cũng xây nên, cho nên công nghiệp làm thăng, tất trước phải tích tiểu.
Bây giờ nói tới sự nghiệp cao đại, chúng ta ai chẳng muốn làm, mà nói tích tiểu thiện thời lại chẳng ai muốn làm, té ra cất chân một bước, mà muốn vượt tới mười bậc thang, sắp đất một hòn, mà muốn xây nên mười tầng tháp, thiệt là vô lí. Vậy nên, muốn xây một lâu đài Thăng, tất phải lấy thuận đức tích tiểu làm nền tảng vậy.
Xưa Lưu Huyền Đức có nói rằng: Chớ khinh điều thiện nhỏ mà không làm.
Sách Trung Dung có câu: Đạo của quân tử, ví như lên cao, tất khỉ tự chốn thấp, là nghĩa chữ Tích ở đây.

Hào từ và Tiểu Tượng truyện – 爻辭・小象傳
1. Sơ Lục: Doãn thăng – 允升
Sơ Lục, doãn thăng, đại cát.
初六:允升,大吉。
Sơ Lục tính chất âm nhu, ở dưới thể Tốn, làm chủ cho Tốn, là người rất có đức tốn thuận, đương ở thì Thăng mà hay tốn thuận với hai Dương ở trên mình, nhờ bạn dương cương mà dắt mình lên. Thế là vì có lòng tin theo mà thăng được, tốt lành rất lớn đó vậy.
Tượng viết: doãn thăng đại cát, thượng hợp chí dã.
象曰:允升大吉,上合志也。
Ở đầu thì Thăng mà được doãn thăng đại cát, là vì: Có hai hào Dương ở trên, đồng chí với Sơ vậy.
PHỤ CHÚ: Hào Lục Tam quẻ Tấn có chữ "Chúng doãn", vì có hai Âm ở dưới tin mình, mà mình tấn được, Sơ Lục quẻ Thăng, có chữ "Doãn thăng", vì ở trên có hai Dương tin mình mà mình thăng được.
Chúng ta xem ở chữ Doãn; Doãn, nghĩa là tin, bạn âm tin nhau mà được hối vong, Dương với Âm tin nhau mà được đại cát. Thế mới biết: Trong xã hội, vô luận hạng người nào, hễ đã đồng công cộng sự với nhau, tất có tin nhau mới mong có hiệu quả.
Trái lại, nghi nhau, ghét nhau, mà mong làm sự nghiệp tấn thăng, té ra muốn bay mà xén mất cánh, muốn đi mà cắt quách chân, có làm gì nên. Vậy nên, Tượng truyện kết thúc lấy chữ Hợp chí.

2. Cửu Nhị: Phu nãi lợi dụng thược – 孚乃利用禴
Cửu Nhị, phu, nãi lị dụng thược, vô cựu.
九二:孚乃利用禴,无咎。
Cửu Nhị chính ứng với Lục Ngũ, Cửu Nhị dương cương mà ở dưới, Lục Ngũ âm nhu mà ở trên, tính chất khác nhau, bên minh bên ám, địa vị khác nhau, bên tôn bên ti. Thế mà chung nhau làm sự nghiệp Thăng ở thì Thăng. Nếu không phải cảm nhau bằng cách chí thành, thời kẻ trên nghi kẻ dưới, kẻ dưới né kẻ trên, chẳng bao giờ thăng được, nên hào từ nói rằng: Nhị đã ứng với Ngũ, Ngũ tuy nhu nhược mặc lòng, Nhị nên lấy đức dương cương mà giùm giúp cho Ngũ, cần phải hết lòng chí thành mà cảm cách với người trên, tất nhiên người trên cũng lấy chí thành mà tín nhậm mình.
Thành ý đã cố kết cả hai bên, thời ngoại sức phiền văn chẳng cần dùng đến, tỉ như: Tế thần, mà chỉ lấy chí thành cảm thần, lễ vật rất đơn sơ như tế thược, nhưng hữu thành thời hữu thần, không cần gì lễ vật ráo.
Phu, nghĩa là chí thành; Lị dụng thược, nghĩa là trọng chí thành, không cần văn sức. Như thế, thời được vô cựu.
Tượng viết: Cửu Nhị chi phu, hữu hỉ dã.
象曰:九二之孚,有喜也。
Cửu Nhị lấy chí thành mà cảm cách được Lục Ngũ, thời chẳng những vô cựu mà thôi, lại còn bố thí được ân trạch khắp thiên hạ, là việc đáng vui vẻ lắm vậy.
3. Cửu Tam: Thăng hư ấp – 升虛邑
Cửu Tam, thăng hư ấp.
九三:升虛邑。
Dương hào ở Dương vị, vẫn là đã đắc chính, lại ở trên hết Nội Tốn là Tốn chi cực; có tài dương cương, mà lại pha vào đức tốn thuận, nên tam âm ở trên thảy thuận theo với mình, ở vào thì Thăng, mà sức lên của mình đã giỏi, người dắt mình lên lại đông, thăng tới đâu cũng được một cách dễ dàng, tượng như vào một ấp bỏ trống không ai ngăn cản.
Tượng viết: thăng hư ấp, vô sở nghi dã.
象曰:升虛邑,无所疑也。
Cửu Tam có tài dương cương, có đức tốn thuận, mà lại đông bạn gặp Thì, thăng quá dễ dàng như: Nhập vô nhân chi ấp, thiệt không nghi ngại gì nữa.
4. Lục Tứ: Vương dụng hanh vu Kì sơn – 王用亨于岐山
Lục Tứ, vương dụng hanh vu Kì sơn, cát, vô cựu.
六四:王用亨于岐山,吉,无咎。
Lục Tứ có đức nhu thuận đắc chính, lại ở vào thể quẻ trên, địa vị mình lại ở gần Lục Ngũ, như ở vào đời phong kiến thời chính là vua một nước chư hầu, trên giúp sự nghiệp thăng cho thiên tử, dưới dắt quần hiền mà thăng tiến với mình, đưa dân một nước lên cõi thăng bình. Ngày xưa, vua Văn Vương đã từng dùng đạo ấy mà hanh thịnh ở Kì Sơn, nên hào từ nói rằng: Vương dụng hanh vu Kì sơn.
Người ta ở vào địa vị Tứ, mà nếu được như thế, thời cũng in như vua Văn Vương, đã cát, mà lại vô cựu.
Tượng viết: vương dụng hanh vu Kì sơn, thuận sự dã.
象曰:王用亨于岐山,順事也。
Vương dụng hanh vu Kì sơn, chỉ là thuận theo thì nên thăng mà thăng, trên thời thuận với việc người trên, dưới thời thuận với việc người dưới, thuận theo như nghĩa vụ của mình, thảy là một việc thuận mà thôi.
PHỤ CHÚ: Hào từ này vẫn rất tốt, đáng có chữ Thăng như mọi hào, cớ sao không có chữ Thăng?
Bởi vì, hào Tứ bức cận với Ngũ, Ngũ là địa vị rất tôn, nếu giữa bản thân Tứ mà còn có chữ Thăng, thời thăng vào đâu, tất phải đánh đổ Ngũ, nên hào từ không có chữ Thăng, cốt để tránh khỏi họa bức thượng, nên Tượng truyện lại thêm vào hai chữ "Thuận sự" thời ý nghĩa lại càng rõ lắm.
Nguyên lai, Dịch lí thường ở chốn không chữ. Xem như hào từ không chữ Thăng, chúng ta đọc Dịch nên để ý vào chốn ấy.

5. Lục Ngũ: Trinh cát thăng giai – 貞吉升階
Lục Ngũ, trinh cát, thăng giai.
六五:貞吉,升階。

Lục Ngũ bản chất tuy âm nhu, nhưng ở vào vị dương cương mà lại đắc trung, ở dưới có Cửu Nhị là bậc hiền thần, có đức cương trung, đem lòng phu tín, mà giúp đỡ cho Ngũ. Chắc hay trinh cố mà chuyên nhậm hiền thần, tất nhiên được cát, vả lại các bậc hiền thần ở dưới thảy làm bậc thềm cho Ngũ lên vậy.
Trinh cát thăng giai, nghĩa là giữ được trinh thời cát mà lên dễ như bước lên thềm vậy.
Giai, nghĩa là bậc thềm; Thăng giai, là thí dụ một cách lên rất dễ, cũng như Thăng hư ấp ở hào Tam.
Tượng viết: trinh cát thăng giai, đại đắc chí dã.
象曰:貞吉升階,大得志也。
Trinh cát mà thăng được giai, lúc bây giờ chí mình ra làm việc thiên hạ, sẽ dắt người thiên hạ lên, mới là thỏa thích lắm vậy.
PHỤ CHÚ: Trên kia Soán từ: Nam chinh cát, thời Soán truyện nói: Chí hành dã, ở hào từ đây Tượng truyện lại nói: Đại đắc chí dã. Hai chữ Chí đó, chỉ có một chữ, nhưng chúng ta phải biết, Chí đó là Chí gì?
Xưa nay, quân tử ở về thì Thăng, mục đích Thăng há phải muốn lên ngồi cao ru! Dắt thế đạo cho lên tháp đại đồng, đẩy nhân loại cho lên đài cực lạc. Thế mới đạt mục đích Thăng của quân tử.
Nói cho đúng, chí tại thiên hạ mà không phải chí tại thân gia, nên nói rằng Đại đắc.
Nếu chí tại thân gia, thời ty bỉ nhỏ mọn lắm, làm sao mà gọi bằng Đại được ru!
6. Thượng Lục: Minh thăng – 冥升
Thượng Lục, minh thăng, lị vu bất tức chi trinh.
上六:冥升,利于不息之貞。
Thượng Lục ở trên hết quẻ Thăng, thế là thì Thăng đạt ư cực điểm, nhưng vì tính chất âm nhu hôn ám, thăng đã cực rồi mà còn cầu thăng hoài, tâm sự của Thượng thiệt là người hôn minh ở thì Thăng vậy. Lòng cầu thăng bất dĩ như thế, thiệt chẳng đi đâu mà lị, nhưng quân tử xử vào thì vị ấy, thời lại có một cách rất hay, đổi lòng cầu thăng bất dĩ, mà chuyển làm lòng tự cường bất tức, chẳng cầu thăng ở nơi địa vị, mà chỉ cầu thăng ở nơi đạo đức, đạo đức trinh chính chẳng bao giờ nghỉ, dụng lòng cầu thăng vào chốn ấy, thời lại rất hay.
PHỤ CHÚ: Thăng đã đến cực rồi, mà còn cầu thăng, lấy tâm sự ấy mà thiệp thế, thời không gì là hay. Nhưng xây vào việc tu đức thời lại rất hay. Trung Dung khen vua Văn Vương: Thuần diệc bất dĩ, khen bậc Thánh nhân, chí thành vô tức, thảy là Lị vu bất tức chi trinh.
Vị, mà cầu thăng không thôi, thời là tiểu nhân cực điểm; đạo đức mà cầu thăng không thôi, thời là quân tử cực điểm, cũng một tâm sự tác dụng, mà thánh phàm khác nhau xa, ai ngờ hào từ phát huy ý nghĩa như thế, mới biết thì nghĩa của Dịch, chẳng bao giờ tuyệt đối xấu, chỉ cốt
độc giả biết biến thông mà thôi.
Tượng viết: minh thăng tại thượng, tiêu, bất phú dã.
象曰:冥升在上,消不富也。
Ở trên hết quẻ, mà còn minh thăng, tất nhiên thăng cực tất giáng, trưởng cực tất tiêu, còn có gì thêm được nữa.
Chữ Tiêu, là ngậm ý chữ Giáng, tức là tiêu; chữ Phú đây là không phải danh từ, chỉ là động từ, Phú, là gia thêm vào; không lên thêm được nữa, tức là Bất phú.
Chẳng thăng được nữa, tất phải giáng.
Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Quẻ Thăng là "địa trung sanh mộc" – cây mọc từ lòng đất. Trong Phong Thuỷ Liên Hoa, Thầy Vũ Giới giảng sinh khí của một khu đất thể hiện ở cây cối: đất có sinh cơ thì cây tốt, khí đi lên, theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục. Tốn là gió, là cây; Khôn là đất – gió thuận, đất dày thì nhà mới "thăng".
Bài học chữ Tích của cụ Phan cũng là bài học của người học phong thuỷ: Thầy Vũ Giới phản đối học "mì ăn liền", học phải đi từ gốc – Hà Đồ, âm dương – rồi mới tới ngọn, như trèo thang từ bậc dưới. Còn hào Thượng "minh thăng" nhắc rằng khi nhà đã thịnh, cầu thêm mãi bằng thế lực thì phải giáng; chỉ có tu đức, giữ nếp nhà là lên không có điểm dừng. Cách bố trí cây xanh, lối vào cho khí đi lên thì phải xem tại chỗ.
Bài trước: Quẻ Tuỵ – Trạch Địa Tuỵ. Bài sau: Quẻ Khốn – Trạch Thuỷ Khốn. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Vì sao quẻ Thăng đứng sau quẻ Tuỵ? – 升何以次萃
Theo Tự quái, Tuỵ là nhóm, vật đã nhóm lại thì chồng chất lên dần, gọi là Thăng. Nên sau Tuỵ là Thăng.
Vì sao quẻ Thăng chỉ nói "nguyên hanh" mà không răn "lợi trinh"? – 升元亨不戒貞
Cụ Phan chỉ ra trong Kinh Dịch chỉ ba quẻ Đại Hữu, Đỉnh, Thăng có "nguyên hanh" mà không kèm lời răn lợi trinh. Đó là ba thì quân tử đắc thời hành đạo nhất: Thăng là thì tấn hành không trở ngại.
"Nam chinh cát" có phải là đi về phương Nam thì tốt? – 南征吉
Không. Cụ Phan giảng "Nam" là mặt trước, "nam chinh" là nhắm phía trước mà tiến lên mãi; hai chữ này chỉ hình dung ý tiền tiến, chớ nệ là đi phương Nam.
"Tích tiểu dĩ cao đại" dạy điều gì? – 積小以高大
Muốn thành cao lớn phải tích từ nhỏ. Cụ Phan ví như trèo thang phải bắt đầu từ bậc dưới, đắp tháp phải bắt đầu từ nền; muốn thăng mà không tích thì không bao giờ thăng được.
Vì sao hào Lục Tứ không có chữ Thăng? – 六四無升字
Cụ Phan giảng Tứ ở sát ngôi Ngũ rất tôn; nếu Tứ còn thăng thì phải lấn Ngũ, nên hào từ bỏ chữ Thăng để tránh hoạ bức thượng, và Tượng truyện thêm hai chữ "thuận sự". Dịch lý thường nằm ở chỗ không có chữ.
Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới
Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Hạ Kinh – Quẻ Địa Phong Thăng (bản in trang 488–494). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.










