💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Cấn 艮 – Bát Thuần Cấn

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Cấn 艮 – Bát Thuần Cấn

Quẻ Cấn trong Kinh Dịch Phan Bội Châu, quẻ thứ năm mươi hai Bát Thuần Cấn 艮, là quẻ núi, quẻ dừng: hai lớp Cấn chồng nhau, núi đứng yên một chốn, dương lên đến cùng thì dừng. Bài này đăng toàn văn phần quẻ Cấn trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu: Tự quái, Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, sáu hào từ kèm Tiểu Tượng và các lời phụ chú. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Trả lời nhanh: Quẻ Cấn (Cấn trên, Cấn dưới) là đạo dừng. Cụ Phan giảng "Cấn kì bối": lưng là chỗ tĩnh, không động cơ làm ác, nên dừng ở lưng là "chỉ ư chí thiện"; "bất hoạch kì thân… bất kiến kì nhân" là quên mình quên người, cụ so với "vô ngã tướng, vô nhân tướng" của kinh Kim Cang. Soán truyện: "thì chỉ tắc chỉ, thì hành tắc hành". Đại Tượng: "tư bất xuất kì vị" – lo cho đúng bổn phận làm người.

LII. Quẻ Bát Thuần Cấn – 艮為山

Quẻ này là quẻ Bát Thuần Cấn. Cấn hạ cũng là Nội Cấn, Cấn thượng cũng là Ngoại Cấn. Trên dưới trong ngoài thảy là Cấn. Nên tên quẻ đọc bằng Bát Thuần Cấn.

Tự quái – 序卦

Tự quái: Chấn giả động dã, vật bất khả dĩ chung động, chỉ chi; cố thụ chi dĩ Cấn, Cấn giả chỉ dã.
震者動也,物不可以終動,止之,故受之以艮。艮者止也。

Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Chấn tiếp lấy quẻ Cấn, là vì cớ sao?

Trên ấy là quẻ Chấn, Chấn nghĩa là động, vật lí không lẽ cứ động hoài, động đã cực tất nhiên phải chỉ. Vậy nên sau quẻ Chấn tiếp lấy quẻ Cấn; Cấn, nghĩa là chỉ.

Lại Cấn có tượng là núi, núi là giống chỉ đứng yên một chốn, lặng mà chỉ, thành ra nghĩa Cấn. Nguyên quẻ gốc là quẻ Khôn, vì nét thứ ba gốc ở quẻ Càn, đổi vào cho Khôn, nét âm thứ ba biến, mà làm ra dương, thành ra quẻ Cấn, một nét dương ở trên hai nét âm, dương tiến đến cùng thời phải chỉ, hai âm ở dưới vẫn cứ lặng, thế là trên chỉ mà dưới lặng, nên đặt tên quẻ bằng Cấn.

Quẻ Bát Thuần Cấn: Cấn trên, Cấn dưới
Quẻ Bát Thuần Cấn: hai lớp Cấn (núi) chồng nhau – núi đứng yên, dương lên đến cùng thì dừng. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Soán từ – 彖辭

Cấn kì bối; bất hoạch kì thân, hành kì đình bất kiến kì nhân, vô cựu.
艮其背,不獲其身,行其庭,不見其人,无咎。

Quái từ đây hoàn toàn thuộc về Triết lí, bây giờ hãy chỉ theo mặt chữ mà thích nghĩa đen thời như thế này:

Cấn, nghĩa là chỉ; chỉ ở phía lưng, không thấy được thân mình, đi ở trước mặt sân, không thấy có người ta.

Như thế, thời vô cựu. Thích nghĩa đen như vậy, thiệt không thấy gì hay.

Chúng ta muốn hiểu cho ra ý Quái từ, trước hãy nhận cho ra nghĩa chữ Bối. Bối, vẫn là lưng; nhưng vì sao lại nói chỉ ở nơi lưng? (Chữ Chỉ đây nên học như chữ Chỉ ở câu: Chỉ ư chí thiện ở sách Đại học. Chí thiện, nghĩa là rất lành kia).

Bởi vì, tâm chí của người ta, hễ tĩnh thời không có ác cơ, mà động thời có ác cơ. Tức như: toàn thể không thân mình, tai mắt miệng mũi tay chân rặt là giống hay động. Động vì tình dục mà sinh ra làm ác, là chỉ vì các giống hữu cơ thể, duy cái lưng thường có tính tĩnh luôn. Vì nó tĩnh luôn nên không động cơ làm ác, nó đã không làm ác, tức là chí thiện. Bây giờ lấy cái lưng mà hình dung lẽ rất lành, ấy là Cấn kì bối.

Ý tứ ba chữ Cấn kì bối đã minh bạch như thế, mới có thể giảng xuống ba câu dưới được.

Người ta sở dĩ sinh ra lòng tư dục, mà nảy nở ra vô số ác cơ, chỉ vì trong óc nghĩ với trong mắt thấy, chia hẳn ra giới hạn ta với người; vì giới hạn ta với người, mới đẻ ra lòng tự tư tự lợi, đã sinh lòng tự tư tự lợi, thời làm sao mà được chỉ ư chí thiện nữa ru?

Duy bậc Thánh nhân quân tử, trong óc và trong con mắt chỉ thấy có đạo rất lành mà thôi, trong quên được mình mà không thấy mình ở đâu, như thế là bất hoạch kì thân. Ở trong đã quên được mình, mà ở ngoài cũng quên cả người mà không thấy người ở đâu, ấy là hành kì đình, bất kiến kì nhân.

Đã nói rằng: Bất hoạch kì thân, thế là ngã không thấy là ngã, mà còn tự tư tự lợi vào đâu. Đã nói rằng: Bất kiến kì nhân. Thế là nhân không thấy là nhân, mà còn cầu danh dự mua cảm tình vào đâu, có như thế, mới là vật ngã lưỡng vong, chỉ có nhất khối thiên lí, nên "Chỉ ư chí thiện" được.

Nói tóm lại, Quái từ chú trọng nhất chỉ là câu: Cấn kì bối. Mà sở dĩ cấn kì bối được, tất trước phải có tinh thần như hai câu ở dưới.

Bất hoạch kì thân, là một câu bảo cho mình quên được mình; hành kì đình, bất kiến kì nhân, là câu bảo cho mình quên cả người.

Bảo rằng "quên", há phải là tuyệt đối quên cả mình, quên cả người đâu, chỉ là thấy lẽ phải thời làm, mà tuyệt nhiên không giới hạn mình với người. Nói tắt lại, bốn chữ: "Vong ngã vong nhân" là vừa hết ý nghĩa.

PHỤ CHÚ: Ba chữ "Hành kì đình" không quan trọng gì, vì đối với chữ "Kì thân", thời thân là nội, mà nhân là ngoại, muốn thay chữ Ngoại, mà phải dùng chữ Đình.

Đình, là chốn trước sân, là chốn rất gần, người ở chốn rất gần mà còn không thấy, huống gì năm châu bốn bể mà còn thấy người là người ru?

Triết học ở Đông phương rất cao là Phật học, kinh Kim Cang có câu: Vô ngã tướng, vô nhân tướng. Chữ "Tướng" ở kinh Phật, tức là chữ "Hoạch", chữ "Kiến" ở Kinh Dịch.

Vì phân biệt ra hình sắc ngã, nên hoạch kì thân, bây giờ vô ngã tướng, tức là bất hoạch kì thân. Vì phân biệt ra hình sắc nhân, nên kiến kì nhân, bây giờ vô nhân tướng, tức là bất kiến kì nhân.

Văn tự tuy có khác nhau chút đỉnh, nhưng nghiên cứu cho đến ý nghĩa, thời Phật, Dịch chỉ là nhất lí.

Tây phương Tông giáo như ông Jésus có câu: Ái nhân như kỉ, nhưng còn chia giới hạn Nhân với Kỉ mà phải dùng đến chữ Như. Thế là còn thua Phật với Dịch xa lắm.

Tranh chùa trên núi của Lý Thành, tranh công cộng
Tranh Tình loan tiêu tự (đề Lý Thành 李成, Bắc Tống) – chùa giữa núi non tĩnh lặng, gợi "vô ngã tướng, vô nhân tướng". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Soán truyện – 彖傳

Soán viết: Cấn, chỉ dã; thì chỉ tắc chỉ, thì hành tắc hành, động tĩnh bất thất kì thì, kì đạo quang minh. Cấn kì chỉ, chỉ kì sở dã. Thượng hạ địch ứng, bất tương dữ dã. Thị dĩ bất hoạch kì thân, hành kì đình, bất kiến kì nhân, vô cựu dã.
彖曰:艮,止也。時止則止,時行則行,動靜不失其時,其道光明。艮其止,止其所也。上下敵應,不相與也。是以不獲其身,行其庭不見其人,无咎也。

Soán viết: Cấn, chỉ dã, thì chỉ tắc chỉ, thì hành, tắc hành động tĩnh bất thất kì thì, kì đạo quang minh.

Đây là thích tên quẻ, nhưng lại phát minh ra nghĩa ngoài tên quẻ. Tên quẻ thời chỉ có Cấn là chỉ mà thôi, nhưng Soán truyện lại thêm ý vào.

Chỉ tất phải có hành, nhưng cốt cho đúng với thì, thì nên an lặng, thì nên hành động thời hành động. Hành chỉ động tĩnh tuy có khác nhau, nhưng tất thảy, đúng với Thì, mà không trái với thì nghĩa. Như thế, thời đạo Cấn mới quang minh được.

PHỤ CHÚ: Thì chỉ mà chỉ, vẫn là chỉ; Thì hành mà hành cũng là Chỉ.

Bởi vì, hợp với thì nghĩa, tức là rất lành, mà lại chỉ ư chí thiện.

Chữ Chỉ nguyên có hai nghĩa: một nghĩa, Chỉ là an lặng, là nghĩa hẹp; một nghĩa, Chỉ là chỉ vừa đúng chốn, là chữ Chỉ nghĩa rộng. Hành mà vừa đúng chốn Chỉ cũng gọi bằng Chỉ.

Cấn kì chỉ, chỉ kì sở dã.

Chữ "Chỉ kì sở" đây là thích nghĩa chữ "Cấn kì bối" ở trên Quái từ.

(Kì sở, nghĩa là vừa đúng chốn).

Chỉ cho vừa đúng chốn, là nghĩa chữ Cấn kì chỉ. Đạo lí trong thiên hạ, sự gì vật gì đúng được nguyên chốn của nó gọi bằng Kì sở; tỉ như: Vi nhân quân mà chỉ ư nhân. Nhân, là Kì sở; Dữ quốc nhân giao, mà chỉ ư tín; tín là Kì sở.

Suy cho đến rất nhỏ, con chim mà thả nó lên rừng, rừng tức là kì sở; con cá mà thả nó xuống biển, biển tức là Kì sở. Hễ giống gì việc gì tất có sở của giống ấy, việc ấy, ta cứ khiến cho nó vừa đúng Kì sở, thời cần gì có nhân ngã nội ngoại nữa đâu.

Tranh rừng đông bờ lớp của Đổng Nguyên, tranh công cộng
Tranh Hàn lâm trùng đinh (đề Đổng Nguyên 董源, Ngũ Đại) – núi đất lớp lớp yên định, gợi "chỉ kì sở": vật nào ở đúng chốn nấy. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Nên hạ văn lại thích luôn cho rõ nghĩa Quái từ.

Thượng hạ địch ứng, bất tương dữ dã. Thị dĩ bất hoạch kì thân, hành kì đình, bất kiến kì nhân, vô cựu dã.

Theo như Thể quẻ, tuy vẫn có hai thể trên dưới, nhưng trên vẫn là Cấn, mà dưới cũng là Cấn, trên dưới cân địch mà ứng với nhau, nhị thể in như nhất thể, không bỉ thử tương đối.

Vậy nên, trong thời không thấy mình khác người mà biết là mình, ngoài thời không thấy người khác mình, mà biết là người. Trong ngoài quên cả hai bên, nhân ngã chỉ là nhất thể. Nên nói rằng: Bất hoạch kì thân, hành kì đình, bất kiến kì nhân, vô cựu.

Đại Tượng truyện: Kiêm sơn – 大象傳

Tượng viết: kiêm sơn, Cấn; quân tử, dĩ tư bất xuất kì vị.
象曰:兼山,艮;君子以思不出其位。

Trên Cấn là sơn, dưới Cấn cũng là sơn, gồm cả hai thể sơn, gọi bằng Cấn.

Cấn, tượng là chỉ, quân tử xem Tượng ấy, mà nghĩ một cách chỉ. Hễ những tư tưởng gì không ra khỏi vị nó.

Tỉ như, phận làm người, thời lo làm sao cho đúng phận một con người, mà chớ trật ra ngoài phận làm người. Như thế là Tư bất xuất kì vị. (Vị, nghĩa là ngôi, cũng nghĩa là phận; Tư, nghĩa là lo nghĩ, lo nghĩ cho vừa đúng bổn phận).

Năm chữ "Tư bất xuất kì vị" giảng sơ qua thiệt rất tầm thường, giảng cho kĩ thời ý nghĩa rất cao xa.

Tỉ như, làm vua lo cho đúng bổn phận làm vua; làm tôi lo cho đúng bổn phận làm tôi; làm quốc dân lo cho đúng bổn phận làm quốc dân.

Tư làm sao cho đúng kì vị, thế là vừa hết đạo làm người.

Xưa Tiên hiền có câu: Việc trong Vũ trụ, tất thảy là làm việc trong bổn phận người.

Chữ Phận nội, tức là nghĩa chữ Vị ở đây, người ta thường nhận lầm chữ Vị bằng chức vị, tước vị, thời lầm lỗi quá lớn. Vì chốn lầm lỗi đó, mà bỏ bết bổn phận làm người, chỉ bo bo ở nơi tước vị, chức vị mà thôi.

Ôi! Trời vị ở trên, đất vị ở dưới, người thành vị ở giữa, có gì quý trọng hơn vị làm người nữa ru?

Vậy nên Dịch nói rằng: Quân tử tư bất xuất kì vị. Xuất, nghĩa là trật ra ngoài. Tư bất xuất kì vị nghĩa là nghĩ làm sao cho đừng trật ra ngoài vị.

Sơ đồ kiêm sơn: Cấn trên Cấn dưới
Kiêm sơn: hai lớp núi chồng nhau – quân tử dĩ tư bất xuất kì vị. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Hào từ và Tiểu Tượng truyện – 爻辭・小象傳

1. Sơ Lục: Cấn kì chỉ – 艮其趾

Sơ Lục, Cấn kì chỉ, vô cựu, lị vĩnh trinh.
初六:艮其趾,无咎,利永貞。

Sơ Lục, ở dưới hết quẻ Cấn, tượng như ngón chân; người ta đứng dậy đi, tất trước động ngón chân. Sơ Lục bắt đầu vào thì Cấn, chính là động chi Sơ, mà biết cẩn thận hay chỉ, ấy là Cấn kì chỉ, nghĩa là: Lúc đầu thoạt ra động mà đã biết chỉ ngay. Thế thời được vô cựu. Nhưng mà nghĩa ở thì Cấn, cốt nên chỉ mà chỉ, tất phải thường kiên cố lâu dài, hữu thỉ hữu chung, không bao giờ mắc lỗi táo động; như thế, mới được hoàn toàn mĩ mãn. Nên hào từ lại răn rằng: Lị vĩnh trinh.

Vĩnh trinh, nghĩa là thường lâu bền chánh.

Tượng viết: Cấn kì chỉ, vị thất chính dã.
象曰:艮其趾,未失正也。

Chỉ hư lúc đầu, tượng như chỉ ở ngón chân, thời không đến nỗi sai mất chính đạo vậy. Vì Lục cư Sơ, có nghi là thất chính, nên Tượng từ răn cho như thế.

2. Lục Nhị: Cấn kì phi – 艮其腓

Lục Nhị, Cấn kì phi, bất chửng kì tùy, kì tâm bất khoái.
六二:艮其腓,不拯其隨,其心不快。

Lục Nhị cư trung đắc chính, vẫn là hạng người đúng được đạo chỉ, nhưng chỉ vì trên không người ứng viện.

Nhị lại ở dưới Cửu Tam, Tam dương cương bất trung mà lại có quyền hạn chế được Nhị, Nhị đã không sức hạn chế được Tam, thế tất phải thuận theo với Tam, thành ra Nhị tượng như bắp chân, chỉ theo vào vế chấn mà động, nên nói rằng: Cấn kì phi, nghĩa là: Chỉ bằng một cách cái bắp chân. Tam có quyền chỉ được mình, mà mình thời không sức chỉ được Tam, dầu có biết Tam lầm lỗi mà không thể chữa

được, té ra Nhị chỉ một kẻ tùy mà thôi. Nên nói rằng: Bất chửng kì tùy. Nhị đã là một người tùy với Tam, nên trong lòng Nhị không lấy gì làm vui thích.

PHỤ CHÚ: Hào từ này in như việc thầy Mạnh với Tề Tuyên Vương. Vương nói hiếu sắc, thầy cũng chiều mà nói: Thái Vương hiếu sắc; Vương nói hiếu hóa, thầy cũng chiều mà nói: Công lưu hiếu hóa. Há thầy không muốn chửng cứu Tề Vương đâu, nhưng kết quả Tề Vương không biết nghe lời, thầy phải bỏ nước Tề mà đi, ấy là Bất chửng kì tùy, kì tâm bất khoái.

Tượng viết: bất chửng kì tùy, vị thối thính dã.
象曰:不拯其隨,未退聽也。

Lục Nhị tùy với Cửu Tam, mà không cứu chửng được Lục Tam. Nhưng há phải tội tại Nhị đâu, chỉ vì Tam ở trên mà chẳng chịu lui xuống nghe Nhị đó vậy.

3. Cửu Tam: Cấn kì hạn – 艮其限

Cửu Tam, Cấn kì hạn, liệt kì dần, lệ huân tâm.
九三:艮其限,列其夤,厲薰心。

Cửu Tam ở trên hết Nội quái, làm chủ quẻ Cấn, xử vào địa vị trung đoạn. Theo về thể người, chính là đương ở chốn yêu hạn. (Hạn, là vừa khoảng phân cách trên dưới, tục ta gọi bằng lưng quần). Cửu Tam dương cương bất trung, mà ở vào chốn hạn, chỉ vào chốn phân cách trên dưới. Như thế, thời tiến lên mà kẻ trên không nghe, lui xuống mà kẻ dưới không phục, in như một người mắc bệnh quan cách, đứt ngang ở giữa xương sống, nguy khốn biết chừng nào, e đến nỗi buồn bã âu sầu, mà lo đến nỗi cháy cả ruột. Nên nói rằng: Cấn kì hạn, liệt kì dần lệ, huân tâm.

Dần, nghĩa là xương sống vừa ngang lưng; Liệt, nghĩa là chia xé; Huân, nghĩa là un đốt; chia xé xương sống nguy đến nỗi cháy cả ruột. Hình dung tình hình của Tam, mất lòng trên dưới, nên nỗi kết quả nguy khốn như thế.

Tượng viết: Cấn kì hạn, nguy, huân tâm dã.
象曰:艮其限,危薰心也。

Cấn bằng một cách hạn tuyệt trên dưới, kết quả chỉ nguy cháy lòng mà thôi.

4. Lục Tứ: Cấn kì thân – 艮其身

Lục Tứ, Cấn kì thân, vô cựu.
六四:艮其身,无咎。

Lục Tứ, bắt đầu vào Thượng quái, ở về đoạn giữa quẻ là vừa đúng với thân người.

Lục cư Tứ là đắc chính, ở vào thì Cấn, nên biết chỉ mà chỉ, chỉ vừa đúng chốn chỉ, tượng như Cấn kì thân. Vì hào từ ở đoạn giữa, nên thủ tượng bằng thân, thân đã chỉ được đúng, tuy không công nghiệp gì lớn, nhưng cũng khỏi tội lỗi.

PHỤ CHÚ: Chữ "Cấn kì thân" ở đây, cũng tương tự như "Cấn kì bối" ở Quái từ, duy Quái từ thời Bất hoạch kì thân, là quên được cả mình.

Lục Tứ thời chỉ Cấn kì thân, là còn biết có mình, khác nhau chỉ hai chữ, mà giới hạn Thánh với Phàm rất xa; đọc Dịch nên biết ý ấy.

Tranh ngắm hoa mai dưới trăng của Mã Viễn, tranh công cộng
Mã Viễn 馬遠 (Nam Tống), Nguyệt hạ quán mai – người lặng ngắm dưới trăng, gợi "Cấn kì thân": dừng được ở chính mình. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tượng viết: Cấn kì thân, chỉ chư cung dã.
象曰:艮其身,止諸躬也。

(Cung, nghĩa là bản thân riêng của mình).

Lục Tứ Cấn thân là hay chỉ được giữa bản thân, mà không công nghiệp gì đến ai. Nên Tượng truyện nói rằng: Chỉ chư cung dã.

Chữ Chư cũng như nghĩa chữ Ư, thay chữ Kì cũng là đại danh từ. Ba chữ "Chỉ chư cung" là nói Lục Tứ tự mình chỉ lấy mình, mà không vì ai hạn chế.

5. Lục Ngũ: Cấn kì phụ – 艮其輔

Lục Ngũ, Cấn kì phụ, ngôn hữu tự, hối vong.
六五:艮其輔,言有序,悔亡。

Sơ đồ sáu hào quẻ Cấn và lời đoán từng hào
Sáu hào quẻ Cấn theo lời giảng của cụ Phan: lấy thân người từ ngón chân lên đầu – đến hào Thượng "đôn cấn" mới được chữ Cát. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Lục Ngũ ở giữa quẻ trên. Theo thể người thời hào Thượng ở trên đầu, hào Ngũ chính đương vào chốn miệng mép, nên nói rằng: Cấn kì phụ.

Phụ, là mép ở bên miệng; Cấn kì phụ, nghĩa là miệng mép không khinh dị nói phô, dầu có khi nói, nhưng nói có thứ tự, việc đáng nói mới nói, việc gì chưa đáng nói thời không nói. Ngôn hữu tự như thế, tất được hối vong.

Tượng viết: Cấn kì phụ, dĩ trung chính dã.
象曰:艮其輔,以中正也。

Lục Ngũ chỉ ở miệng mép. Nếu chưa nói, nói tất nhiên hay, là vì Ngũ có đức Trung vậy.

PHỤ CHÚ: Đức Khổng Tử nói rằng: Người có đức tất có lời nói hay, người chỉ có lời nói, không chắc là người có đức.

Xưa vua Cao Tôn ba năm không nói, đến khi nói một lời thời bốn bể thảy tín ngưỡng.

Tề Uy Vương ba năm không gáy, đến khi gáy một tiếng, mà nước Tề chấn kinh.

Đó chính là Ngôn hữu tự, mà hối vong như hào này vậy.

6. Thượng Cửu: Đôn cấn – 敦艮

Thượng Cửu, đôn cấn, cát.
上九:敦艮,吉。

Thượng Cửu ở cuối cùng quẻ Cấn, là Cấn chi chung, chỉ chi cực, vả lại bản thân Thượng Cửu có đức dương cương, có tính dốc thực, mà làm

chủ cho quẻ Cấn, thiệt là người đức thịnh nết dày, chỉ ư rất lành nên được cát, nên hào từ nói rằng: Đôn cấn, cát.

Đôn, nghĩa là dày dặn, dày dặn ư đạo Cấn, có gì tốt hơn.

Người ta ở đời quý trọng nhất chữ Hậu, bao nhiêu người phù hiêu, dầu làm việc nhỏ có hay chăng. Nếu gánh nặng mang lớn, tất cần phải có người trọng hậu.

Sử Tàu như: Chu Bột phò Hán Cao Đế, Hoắc Quang phò Chiêu Đế. Sử ta như: Trần Hưng Đạo, Lê Cương Quốc Công (Nguyễn Xí) thảy là người trọng hậu rất mực, mà làm nên sự nghiệp to lớn.

Xem suốt sử Đông, Tây, chẳng một người nào khinh táo phụ bạc, mà làm nên việc lớn. Thế mới biết: Đôn cấn cát, vẫn là sự thiệt. Xem Tượng truyện lại càng rõ lắm.

Tượng viết: Đôn cấn chi cát, dĩ hậu chung dã.
象曰:敦艮之吉,以厚終也。

Sáu hào quẻ Cấn, duy đến hào Thượng Cửu: Đôn cấn, mới được chữ Cát. Bởi vì, việc thiên hạ tất có hoàn toàn đến lúc chung mới là cát, tất phải dày dặn cho đến lúc chung mới là hữu chung, lấy đức hậu mà hữu chung, nên được Cát.

PHỤ CHÚ: Đọc Dịch đến Quái từ quẻ Cấn là quẻ rất tốt. Đọc hào từ quẻ Cấn, đến hào từ Thượng Cửu thiệt là hào rất tốt.

Cấn là tượng bằng núi, núi là một giống rất trọng hậu. Người có đức trọng hậu, còn gì tốt hơn. Lời Soán truyện nói rằng: Động tĩnh bất thất kì thì, kì đạo quang minh. Khi động mà nhằm vào Thì, khi tĩnh cũng nhằm vào Thì, đạo Cấn ngày càng rực rỡ. Quẻ Đại Súc là quẻ Ngoại Cấn cũng nói: Đốc thực huy quang, nhật tân kì đức. Đã đốc thực mà lại có huy quang, ngày ngày càng mới được đức Minh, đủ bấy nhiêu lời tốt, chẳng phải vì trọng hậu mà được thế ru?

Thánh nhân sợ người ta nhận lầm người trọng hậu là người không tài. Nhưng xưa nay những người đại tài bao nhiêu, thời lại là người trọng hậu bấy nhiêu. Vì có uẩn súc được dày dặn, thời đến khi phát triển mới rõ ràng, duy đốc thực mới huy quang, chính là điểm rất tốt của Cấn. Vì vậy, nên trong Dịch gồm tám quẻ Ngoại Cấn, đến hào Thượng thảy là cát, mà chính giữa bản thân Cấn thời lại nói rằng: Dĩ hậu chung. Thượng Cửu quẻ Bí: Thượng đắc chí dã. Thượng Cửu quẻ Bác: Dân sở tái dã. Thượng Cửu quẻ Đại Súc: Đạo đại hành dã. Thượng Cửu quẻ Cổ: Chí khả tắc dã. Thượng Cửu quẻ Di: Đại hữu khánh dã. Thượng Cửu quẻ Tổn: Đại đắc chí dã. Thượng Cửu quẻ Mông: Lị ngự khấu dã.

Tất thảy những hào Thượng ở Ngoại Cấn, hào từ đã tốt, Tượng truyện lại hết sức tán dương. Tổng chi, nạp vào hai chữ Hậu Chung. Bởi vì, đốc thực lại huy quang, chính là kết quả của một chữ Hậu.

Hậu là phản đối với chữ Bạc. Hậu, chỉ nghĩa là dày, đất sở dĩ chở được núi sông, dung được bốn bể, nuôi được muôn vật, chỉ vì có đức Hậu mà thôi, nền móng dày mới dựng được nhà lớn, lực lượng dày mới cất nổi được gánh nặng.

Tranh Phú Xuân sơn cư của Hoàng Công Vọng, tranh công cộng
Hoàng Công Vọng 黃公望 (đời Nguyên), Phú Xuân sơn cư đồ (đoạn) – núi dày dặn chở cả sông, gợi "đôn cấn, cát – dĩ hậu chung". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Xưa nay chẳng thấy hạng người nào mỏng mảnh mà làm nên nghiệp lớn, ý nghĩa ba chữ "Đôn cấn cát", học giả chẳng nên thể nhận hay sao, đó là nói về sự thật vẫn như thế, còn nói về phần Triết lí, thời bốn câu Soán từ ở đầu quẻ, càng nên nghiên cứu.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Quẻ Cấn là núi – trong Phong Thuỷ Liên Hoa, núi là "long", là chỗ dựa của cục. Thầy Vũ Giới giảng nhà cần có hậu chẩm vững như núi sau lưng – chính là "Cấn kì bối": lưng có chỗ dựa thì người mới yên, theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục. Theo Hậu thiên, Cấn ở Đông Bắc, là chỗ "thành chung thành thuỷ" của vạn vật.

Lời cụ Phan về chữ Hậu – "nền móng dày mới dựng được nhà lớn" – trùng với điều Thầy Vũ Giới vẫn dạy từ nghề xây dựng: móng, nền là gốc của căn nhà, Hình Pháp Liên Hoa xét móng, dầm, cột trước rồi mới bàn lý khí. "Tư bất xuất kì vị" cũng nhắc người học: mỗi môn phái có chỗ đúng của nó, đặt đúng chỗ thì không môn nào sai. Hậu chẩm, nền móng cụ thể phải khảo sát tại chỗ.

Bài trước: Quẻ Chấn – Bát Thuần Chấn. Bài sau: Quẻ Tiệm – Phong Sơn Tiệm. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Vì sao quẻ Cấn đứng sau quẻ Chấn? – 艮何以次震

Theo Tự quái, Chấn là động, vật không thể động mãi, động cực thì phải dừng; Cấn nghĩa là dừng. Nên sau Chấn là Cấn.

"Cấn kì bối" nghĩa là gì? – 艮其背

Cụ Phan giảng: tai mắt miệng mũi tay chân đều hay động, động vì tình dục mà sinh ác; chỉ cái lưng thường tĩnh nên không động cơ làm ác. Dừng ở lưng là hình dung "chỉ ư chí thiện" – dừng ở chỗ rất lành.

"Bất hoạch kì thân, hành kì đình bất kiến kì nhân" dạy điều gì? – 不獲其身不見其人

Là quên mình và quên người – không phân giới hạn ta với người nên không sinh lòng tự tư tự lợi. Cụ Phan so với câu "vô ngã tướng, vô nhân tướng" trong kinh Kim Cang và cho rằng Phật với Dịch chỉ là một lý.

"Tư bất xuất kì vị" có phải là đừng nghĩ vượt chức vị của mình? – 思不出其位

Cụ Phan giảng chữ "vị" ở đây là bổn phận chứ không phải chức tước: làm vua lo đúng phận vua, làm dân lo đúng phận dân, làm người lo cho đúng phận làm người. Hiểu "vị" thành chức vị là lầm lớn.

Vì sao chỉ hào Thượng Cửu quẻ Cấn mới có chữ Cát? – 敦艮吉

Thượng Cửu "đôn cấn" – dày dặn ở đạo dừng cho đến cuối, nên được cát "dĩ hậu chung". Cụ Phan chỉ ra các hào Thượng của tám quẻ có ngoại Cấn đều tốt, và giảng chữ Hậu: nền dày mới dựng được nhà lớn.

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Hạ Kinh – Quẻ Bát Thuần Cấn (bản in trang 545–553). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.

Từ khoá: quẻ cấn · bát thuần cấn · cấn vi sơn · kinh dịch phan bội châu · cấn kì bối · tư bất xuất kì vị · phong thủy

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…