Mộ treo của người Bặc: quan tài trên vách đá và phong thủy

Ở huyện Củng, phía nam tỉnh Tứ Xuyên, có những vách đá vôi dựng đứng bên bờ sông, cao chót vót. Ngước nhìn lên, du khách sẽ thấy một cảnh tượng khó quên: những cỗ quan tài gỗ sẫm màu nằm chênh vênh giữa lưng chừng vách đá, gác trên những chiếc cọc gỗ cắm vào đá, hoặc nhét trong những hốc đá tự nhiên, cách mặt đất hàng chục mét, có nơi còn cao hơn. Không có bậc thang, không có lối mòn. Người ta gọi đó là huyền quan – quan tài treo – của người Bặc.

Người Bặc là một tộc người từng sinh sống lâu đời ở vùng giáp ranh Tứ Xuyên – Vân Nam – Quý Châu. Đến cuối thế kỷ XVI, sau những cuộc chinh phạt của triều Minh, họ gần như biến mất khỏi sử sách. Thứ còn lại là những cỗ quan tài treo trên vách đá và những hình vẽ màu đỏ nhạt trên đá – như những lời nhắn gửi không ai còn đọc được. Ai đã đưa những cỗ quan tài nặng nề ấy lên cao? Bằng cách nào? Và vì sao một dân tộc lại chọn cách "chôn" người chết lơ lửng giữa trời, thay vì nhập thổ?

Bài thứ chín trong chuỗi "Lăng mộ Trung Quốc huyền bí" sẽ đi tìm lời giải cho những câu hỏi ấy, tách bạch phần khảo cổ đã biết và phần truyền thuyết, rồi đặt tục huyền quan bên cạnh nguyên lý âm trạch của Hình Pháp Liên Hoa – để thấy rằng mỗi nền văn hoá có một cách hiểu riêng về "nơi an nghỉ tốt".

Người Bặc: một tộc người biến mất

Tên gọi "Bặc" xuất hiện trong sử liệu Trung Hoa từ rất sớm, chỉ các cư dân ở vùng tây nam. Qua nhiều thế kỷ, nhóm người được gọi là Bặc hay những nhóm có tục huyền quan ở nam Tứ Xuyên được các triều đình gọi bằng nhiều tên khác nhau. Đến thời Minh, cư dân vùng huyện Củng và xung quanh thường được ghi là "Đô Chưởng". Sau nhiều lần xung đột với quan quân, vào đời Vạn Lịch, triều Minh mở một chiến dịch lớn đánh dẹp vùng này. Theo các tài liệu phổ biến, sau chiến dịch ấy, người Bặc với tư cách một cộng đồng riêng gần như không còn được nhắc tới.

Họ đi đâu? Có thuyết cho rằng phần lớn bị giết trong chiến tranh; thuyết khác cho rằng những người sống sót đã thay tên đổi họ, hoà vào các cộng đồng khác để tránh bị truy lùng. Ngày nay, ở vùng tây nam Trung Quốc thỉnh thoảng có những dòng họ cho rằng mình là hậu duệ người Bặc, nhưng điều này khó kiểm chứng. "Một dân tộc biến mất" vì vậy là cách nói vừa có phần sự thật, vừa mang màu sắc huyền thoại.

Thứ người Bặc để lại rõ ràng nhất chính là các khu huyền quan. Nổi tiếng nhất là vùng Ma Đường Bá và Tô Ma Loan ở huyện Củng, nơi hàng trăm cỗ quan tài từng được ghi nhận trên các vách đá dọc thung lũng. Qua thời gian, nhiều cỗ đã rơi xuống, mục nát hoặc bị lấy đi; số còn lại được bảo vệ như di tích. Bên cạnh quan tài, trên vách đá còn những bức vẽ màu đỏ son: hình người cưỡi ngựa, người múa, vòng tròn, hình mặt trời – mà ý nghĩa đến nay vẫn còn nhiều tranh luận.

Bên trong những cỗ quan tài treo

Một số quan tài rơi xuống hoặc được các nhà khảo cổ đưa xuống để nghiên cứu. Đó thường là quan tài làm từ một khúc gỗ lớn khoét rỗng, nắp ghép, bên trong có hài cốt cùng một ít đồ dùng: vải gai, đồ gốm, đồ tre, đồ sắt nhỏ. Thi thể thường được bọc trong vải. Các quan tài trong một khu không cùng một thời, mà được đặt dần qua nhiều thế hệ – nghĩa là việc treo quan tài là một phong tục kéo dài, không phải một sự kiện nhất thời. Điều đó càng làm nổi bật kỹ thuật và sự kiên trì của cộng đồng: hết thế hệ này đến thế hệ khác, họ tiếp tục đưa người thân lên vách đá, theo cùng một cách mà ông cha đã làm.

Những bức vẽ màu đỏ trên vách gần quan tài cũng gây nhiều suy đoán. Có người cho là tranh ghi lại sinh hoạt, lễ hội; có người cho là ký hiệu đánh dấu dòng họ hay vị trí; có người cho là biểu tượng tôn giáo. Khi không còn ai thuộc cộng đồng ấy để giải thích, mỗi nét vẽ trở thành một câu đố – và chính sự im lặng ấy làm nên vẻ ma mị của vách đá huyện Củng.

Huyền quan không chỉ có ở đất Bặc

Tục treo quan tài trên vách đá không phải riêng của người Bặc. Ở miền nam Trung Quốc, các khu huyền quan được tìm thấy ở nhiều nơi: vùng Long Hổ Sơn tỉnh Giang Tây với những quan tài trong hang đá bên sông Lô Khê, được xác định niên đại khoảng thời Xuân Thu – Chiến Quốc; các hẻm núi Tam Hiệp trên Trường Giang, nơi những "hộp đá" bí ẩn từng được dân gian gọi là nơi giấu binh thư, bảo kiếm, về sau mới biết là quan tài treo. Ra ngoài Trung Quốc, tục này còn thấy ở một số vùng núi Đông Nam Á.

Nhiều học giả liên hệ tục huyền quan ở nam Trung Quốc với các cư dân thuộc khối Bách Việt và các tộc người phương nam cổ. Điều này đặc biệt thú vị với người Việt: một phong tục táng rất khác với tục "nhập thổ vi an" của văn hoá Hán, gắn với những vùng đất ven sông, vách núi – nơi người phương nam xưa sinh sống. Tuy vậy, mối liên hệ cụ thể giữa các nhóm còn đang được nghiên cứu, không nên vội kết luận.

Đưa quan tài lên vách đá bằng cách nào?

Đây là câu hỏi lớn nhất. Các giả thuyết chính gồm: thả từ đỉnh vách xuống bằng dây thừng và ròng rọc; dựng giàn giáo bằng gỗ, tre từ dưới lên rồi tháo đi; đào lối đi tạm men theo vách; hoặc nhờ mực nước sông xưa cao hơn, dùng thuyền đưa quan tài lại gần. Ở Long Hổ Sơn, cuối thế kỷ XX từng có một nhóm nghiên cứu thử nghiệm dùng tời và ròng rọc để đưa một quan tài vào hang đá trên vách, và đã thành công – cho thấy với kỹ thuật thô sơ, con người hoàn toàn làm được điều này. Không cần đến "thần lực" hay "phép bay" mà truyền thuyết kể.

Truyền thuyết dân gian vùng huyện Củng thì có nhiều lời giải thích khác: người Bặc có thể bay, hay có thể "nhờ thần núi" đưa quan tài lên. Lại có chuyện kể rằng sau khi bị diệt, những người cuối cùng đã tự đặt mình vào quan tài trên vách. Những chuyện ấy nên được coi là phần huyền bí của di sản, phản ánh sự kinh ngạc của người đời sau trước một việc làm vượt khỏi hiểu biết thông thường.

Vì sao lại treo người chết lên cao?

Không còn văn bản nào của chính người Bặc giải thích phong tục của họ. Các nhà nghiên cứu dựa vào ghi chép của người Hán, tục lệ của các tộc gần gũi và chính vị trí các quan tài để đưa ra các giả thuyết:

• Quan niệm linh hồn lên trời: đặt người chết càng cao, càng gần trời, linh hồn càng dễ siêu thoát.
• Càng cao càng hiếu thảo: một số ghi chép xưa nói rằng người vùng này cho rằng quan tài đặt càng cao thì con cháu càng tốt lành, càng thể hiện lòng hiếu.
• Bảo vệ thi thể: trên vách đá cao, quan tài tránh được thú hoang, lũ lụt và kẻ phá mộ.
• Gắn với sông nước: các khu huyền quan hầu như đều ở vách đá nhìn xuống sông – có thể vì sông là con đường của cộng đồng, cũng là con đường của linh hồn.

Tất cả các giả thuyết đều có lý một phần. Điều đáng chú ý là ý niệm "đặt cao để con cháu tốt" nghe rất giống một dạng "phong thuỷ âm trạch" của người Bặc – nhưng với logic hoàn toàn khác với Táng Thư của người Hán. Người Hán tin rằng sinh khí đi trong lòng đất, nên phải chôn xuống đất mới "thừa sinh khí". Người Bặc, nếu theo các ghi chép, lại tin vào sự cao vời và bầu trời.

Đặt huyền quan cạnh nguyên lý Hình Pháp

Hình Pháp Liên Hoa không dùng để "phán" phong tục nào đúng, phong tục nào sai. Nhưng việc đặt huyền quan bên cạnh các khái niệm long – huyệt – sa – thuỷ giúp ta hiểu rõ hơn cả hai bên.

Yếu tố	Huyền quan của người Bặc	Âm trạch nhập thổ theo Táng Thư
Long	Vách đá vôi dựng đứng, núi cao phía sau	Mạch đồi núi dẫn khí tới huyệt
Huyệt	Hốc đá, cọc gỗ trên vách – không chôn	Huyệt trong đất, nơi khí tụ
Che chở	Mái đá nhô ra che mưa, gió	Sa tả hữu, hậu chẩm che gió
Thuỷ	Sông chảy dưới chân vách	Thuỷ tụ trước minh đường
Mục tiêu	Gần trời, tránh thú, tránh lũ	"Thừa sinh khí", huyệt khô, ấm, kín

Nhìn vào bảng, ta thấy một điểm chung đáng ngạc nhiên: cả hai đều tìm nơi khô ráo, được che chắn, tránh lũ, nhìn ra sông nước. Những hốc đá được chọn để đặt quan tài thường nằm dưới mái đá nhô ra, tránh được mưa trực tiếp – nhờ vậy nhiều cỗ quan tài gỗ tồn tại được hàng trăm năm. Đó chính là tinh thần "tàng phong" ở một hình thức khác. Còn vị trí cao, nhìn xuống dòng sông, giống như một minh đường mở rộng. Có thể nói, dù quan niệm tâm linh khác nhau, con người ở các nền văn hoá đều cảm nhận được những phẩm chất cơ bản của một nơi an nghỉ tốt: khô, yên, cao, có tầm nhìn.

Khi một dân tộc mất đi, cuộc đất còn lại

Có người sẽ hỏi: nếu người Bặc chọn nơi táng "tốt" như vậy, sao dân tộc ấy lại biến mất? Câu hỏi này giống với câu hỏi về Thanh Đông Lăng: phong thuỷ âm trạch không phải tấm khiên chống lại chiến tranh và áp bức. Người Bặc biến mất vì những cuộc chinh phạt của một triều đình hùng mạnh, không phải vì quan tài treo cao hay thấp. Bài truyền thuyết chém long mạch từng phân tích lối nghĩ đổ lỗi số phận một cộng đồng cho "đất" – lối nghĩ cần được tỉnh táo nhìn lại.

Bài học cho người hôm nay

Không ai hôm nay treo quan tài lên vách đá, và cũng không nên. Nhưng câu chuyện người Bặc gợi ra vài suy nghĩ có ích:

1. Tôn trọng tập quán táng khác nhau. Ở Việt Nam, mỗi vùng, mỗi dân tộc có tục táng riêng: địa táng, cải táng, hoả táng, mộ nhà mồ Tây Nguyên. Không có cách nào "duy nhất đúng"; điều quan trọng là phù hợp văn hoá gia đình và quy định địa phương.
2. Những phẩm chất chung của nơi an nghỉ. Khô ráo, được che chắn, yên tĩnh, có tầm nhìn thoáng – đó là những tiêu chí đúng với cả mộ đất, tháp tro cốt hay ô gửi tro cốt trong chùa.
3. Ghi lại lịch sử gia đình. Người Bặc mất đi, để lại quan tài mà không ai đọc được tên. Hãy ghi rõ bia mộ, lưu gia phả, ảnh chụp khu mộ để con cháu hiểu cội nguồn.
4. Khi cần định hướng, kích thước: dùng la kinh web ghi toạ hướng sau khi đọc hình thế, và thước Lỗ Ban âm phần 38,8 cm trên phần mềm thước Lỗ Ban Liên Hoa cho bia, mộ, bàn thờ.

Chiều xuống trên thung lũng Ma Đường Bá, bóng vách đá đổ dài xuống mặt sông, những cỗ quan tài treo trên cao như những con thuyền neo giữa trời. Người Bặc không còn, tiếng nói của họ không còn, nhưng những cỗ quan tài vẫn nằm đó, lặng lẽ thách thức trí tò mò của mọi thế hệ – một lời nhắc rằng còn rất nhiều cách con người tìm về với đất trời, và mỗi cách đều có câu chuyện riêng của nó.

Ảnh bìa: Nyx Ning, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Mộ Tăng Hầu Ất và bộ biên chung
• Lăng Thành Cát Tư Hãn: mộ chưa tìm thấy
• Truyền thuyết chém long mạch
• Lăng mộ nhà Trần ở An Sinh – Đông Triều
• Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ

Câu hỏi thường gặp

Mộ treo (huyền quan) là gì?

Là tục đặt quan tài trên vách đá cao – gác trên cọc gỗ cắm vào đá hoặc đặt trong hốc đá tự nhiên – thay vì chôn xuống đất. Nổi tiếng nhất là huyền quan của người Bặc ở huyện Củng, Tứ Xuyên.

Người Bặc đã đi đâu?

Sau chiến dịch đánh dẹp của triều Minh đời Vạn Lịch, người Bặc gần như không còn được ghi nhận như một cộng đồng riêng. Có thuyết cho là bị giết nhiều, có thuyết cho là đổi tên họ, hoà vào cộng đồng khác.

Người xưa đưa quan tài lên vách đá bằng cách nào?

Các giả thuyết: thả từ đỉnh vách bằng dây và ròng rọc, dựng giàn giáo, đào lối tạm, hoặc dùng thuyền khi nước sông cao. Thử nghiệm ở Long Hổ Sơn cho thấy làm được bằng kỹ thuật thô sơ.

Huyền quan có giống phong thuỷ âm trạch không?

Quan niệm khác (gần trời thay vì nhập thổ), nhưng có điểm chung: chọn nơi khô, được che mưa gió, tránh lũ và thú, nhìn ra sông nước.