Quản Thị Chỉ Mông · Quyển thượng · Thiên 5–6
管氏指蒙 卷之上 · 三奇第五 · 四鎮十坐第六
Tác giả: đề Quản Lộ (管輅, tự Công Minh, đời Tào Nguỵ) · cùng chú: đề Tiêu Cát (蕭吉, đời Tuỳ), Viên Thiên Cương (袁天綱), Lý Thuần Phong (李淳風, đời Đường), Vương Cấp (王伋, đời Tống) · hiệu chính, bổ chú: Uông Thượng Đường (汪尚唐), Uông Thượng Canh (汪尚賡), người Tân An đời Minh
Bản gốc: bản khắc đời Minh, 2 quyển thượng hạ, 100 thiên (bạt năm Vạn Lịch Canh Thìn 1580).
Bài này gom hai thiên đầu tiên của Quản Thị Chỉ Mông nói thẳng vào kỹ thuật tầm long, điểm huyệt: thiên 5 Tam kỳ (三奇) và thiên 6 Tứ trấn thập toạ (四鎮十坐). "Tam kỳ" là ba dáng lạ của long (khởi, ngoạ, bàn) và ba dáng lạ của thuỷ (hoành, triều, nghịch). "Tứ trấn thập toạ" là bốn chỗ trấn trên thân rồng (đầu, cổ, lưng, bụng) và các chỗ "ngồi" (toạ) hay "tránh" (tị) trên đó, tức là bản đồ huyệt vị trên thân con rồng đất. Hai thiên này cho thấy cách người xưa ví núi như một con rồng sống, có đầu, sừng, mắt, mũi, tai, vai, nách, bụng, rốn, đầu gối, móng vuốt, và huyệt phải đặt ở chỗ khí tụ, tránh chỗ khí tán hay sắc nhọn. Bài gồm nguyên văn, bản dịch, phần giảng và phần luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa.
Trả lời nhanh: Thiên Tam kỳ dạy: chỗ huyền vi của long trước hết xét ba dáng lạ: khởi (起, long chạy, nhấp nhô như sợi tơ giăng, như dải lụa), ngoạ (臥, long nằm, ngang rộng, thong thả nghỉ ngơi), bàn (蟠, long cuộn, uốn khúc, đầu đuôi ngoái nhìn nhau như dây đai quấn). Thuỷ cũng có ba dáng lạ: hoành (橫, nước ngang trước mặt), triều (朝, nước chầu vào), nghịch (逆, nước ngược lên đón huyệt). Câu tóm: "Khởi, ngoạ, bàn là tam kỳ của núi; hoành, triều, nghịch là tam kỳ của nước." Thiên Tứ trấn thập toạ dạy: định bốn "trấn" trên thân rồng (đầu, cổ, lưng, bụng), rồi trong mỗi trấn có chỗ nên "ngồi" (toạ) và chỗ phải "tránh" (tị): ngồi trán, tai, mũi, vai, cổ chỗ cong, rốn, vú, nách, đầu gối; tránh đuôi, sừng, răng, mắt, gáy duỗi thẳng, eo, sườn, khuỷu tay, móng vuốt. Nguyên tắc: ngồi chỗ khí tụ, mềm, lõm; tránh chỗ khí tán, nhọn, cứng.
Thầy Vũ Giới giảng: "Người xưa gọi núi là rồng không phải để nói cho hay. Gọi là rồng để người học nhìn núi như một cơ thể sống: có chỗ mềm chỗ cứng, chỗ ấm chỗ lạnh. Huyệt là chỗ ấm, chỗ mạch đập, như rốn, như lòng bàn tay, không phải chỗ móng vuốt hay sừng nhọn."

Thiên 5: ba dáng lạ của long – 三奇之山
Nguyên văn – 原文
龍之玄微,先式三奇:曰起(走也),曰臥(眠也),曰蟠(屈也)。形勢低昂,相其潛飛,以指其要,為尋龍之機。
其起者,王侯端揆,一起一伏,肢腋翼輔,如經絲擺練……
其臥者,橫亘磅礴,迂徐偃息,不挺不拔(「挺」一作「拔」),如長虹隱霧,連城接壘,枕溪渚而遲遲……
其蟠者,蜿蜒蝹蜿,首尾交顧,迴環如鞶帶纏繞,旋根錯節,臨湖澗而規規……

Dịch: Chỗ huyền vi của long, trước hết theo khuôn ba dáng lạ: một là khởi (tức là chạy), hai là ngoạ (tức là ngủ, nằm), ba là bàn (tức là cuộn lại). Hình thế cao thấp, xem nó lặn hay bay, để chỉ ra chỗ cốt yếu; đó là then chốt của việc tìm long.
Long khởi thì như bậc vương hầu ngay ngắn đứng đầu, một lần nổi một lần chìm, có cánh tay, nách, cánh, phò tá hai bên, như sợi tơ kéo thẳng, như dải lụa lay…
Long ngoạ thì nằm ngang bao la, thong thả nghỉ ngơi, không vươn không dựng, như cầu vồng dài ẩn trong sương, như thành nối luỹ, gối lên bãi khe mà chậm rãi…
Long bàn thì uốn lượn quanh co, đầu đuôi ngoái nhìn nhau, vòng quanh như dây đai quấn, rễ xoay đốt chéo, sát bên hồ khe mà tròn trịa…
Giảng: Ba dáng này là ba trạng thái của long khi gần đến chỗ kết:
- Khởi (đi, chạy): long còn đang hành, nhấp nhô lên xuống, có các nhánh phụ hai bên như cánh tay. Long hành thì khí đang chạy, chưa dừng; phải theo đến chỗ nó dừng mới tìm huyệt.
- Ngoạ (nằm): long dàn ngang, thấp, êm, như người nằm nghỉ. Khí đã chậm lại. Huyệt của long nằm thường ở bụng hoặc ở đầu, nơi thân rồng nhô lên chút ít.
- Bàn (cuộn): long uốn khúc vòng lại, đầu ngoái về đuôi, thường bao quanh hồ, khe. Khí cuộn lại mà tụ; đây là dáng hồi long cố tổ (rồng quay đầu nhìn tổ), sẽ gặp lại ở thiên 90.
"Xem nó lặn hay bay" (相其潛飛) là xem long ẩn dưới đồng bằng (lặn) hay nổi thành gò núi (bay). Long lặn khó thấy, phải nhìn đường nước hai bên mới biết; long bay dễ thấy nhưng dễ lầm chỗ nhánh với chỗ chính.
Ba dáng lạ của thuỷ – 三奇之水
Nguyên văn – 原文
玄微亦式三奇:曰橫,曰朝,曰逆。精神氣聚,相其委蛇,以察其山,為躍淵之宜。
其橫者,悠揚寬闊,欲趨而澄瀅……如玄捲簾鋪箔,無衝割而鳴悲;其朝者,委蛇無反無側,如橫琴臥笏,限地脈之披離;其逆者,欲進而卻,欲納而臨,如城郭之環衛,如鞶帶之盤旋。
故曰:起、臥、蟠兮,三奇之山;橫、朝、逆兮,三奇之水。

Dịch: Chỗ huyền vi (của thuỷ) cũng theo khuôn ba dáng lạ: một là hoành (ngang), hai là triều (chầu), ba là nghịch (ngược). Tinh thần khí tụ, xem dòng nước uốn lượn để xét núi, đó là chỗ nên cho rồng nhảy xuống vực.
Nước hoành thì êm dài rộng rãi, như muốn chảy đi mà vẫn trong lặng… như rèm cuốn, chiếu trải, không xung không cắt, không có tiếng réo buồn. Nước triều thì uốn lượn không quay lưng, không nghiêng lệch, như cây đàn đặt ngang, như cái hốt nằm, chặn chỗ địa mạch toả ra. Nước nghịch thì như muốn tiến lại lùi, như muốn nhận lại đến sát, như thành quách bao quanh, như dây đai cuộn vòng.
Cho nên nói: khởi, ngoạ, bàn là tam kỳ của núi; hoành, triều, nghịch là tam kỳ của nước.
Giảng: Ba dáng nước là ba cách nước "giữ khí" cho huyệt:
- Hoành: nước chảy ngang trước huyệt, êm, rộng, không đâm thẳng vào. Như dải lụa ngang trước minh đường.
- Triều: nước từ xa uốn lượn chảy về phía huyệt, không quay lưng bỏ đi. Như quan lại cầm hốt vào chầu.
- Nghịch: nước chảy ngược chiều long, đón lấy khí, "muốn tiến lại lùi" như lưu luyến. Nhiều sách coi nước nghịch là quý nhất, vì nó chặn khí lại.
Điều cấm kỵ cũng được nói rõ: "không xung không cắt, không réo buồn". Nước đâm thẳng (xung), nước cắt chân huyệt (cắt), nước chảy xiết có tiếng réo (bi minh) đều là nước xấu. Đây là nền của phép "thuỷ thành" ở thiên 48.
Vòng sinh vượng của núi nước – 養生沐冠官旺
養生沐冠官旺兮,表相之瀦匯;衰病死墓絕胎兮,像相之所歸。八幹兮鍾天氣之清,二氣兮分真……駁雜之始。四隅四正兮……

Dịch: Dưỡng, sinh, mộc dục, quan đới, lâm quan, đế vượng: là chỗ hiện tướng, chỗ nước tụ lại; suy, bệnh, tử, mộ, tuyệt, thai: là chỗ tượng tướng quay về. Tám can chứa khí trong của trời; hai khí phân chân giả… là đầu mối của sự pha tạp. Bốn góc, bốn chính…
Giảng: Đây là đoạn đáng chú ý nhất với người học Tam Hợp: ngay ở thiên 5, sách đã dùng đủ mười hai cung trường sinh (dưỡng, sinh, mộc dục, quan đới, lâm quan, đế vượng, suy, bệnh, tử, mộ, tuyệt, thai) để nói về núi nước. Nửa đầu vòng (từ dưỡng đến đế vượng) là chỗ khí lớn lên, nước tụ; nửa sau (từ suy đến thai) là chỗ khí thu về. "Tám can" (trừ Mậu Kỷ ở trung ương) và "bốn góc bốn chính" là cách chia 24 sơn trên la kinh. Phái Tam Hợp về sau dùng chính vòng trường sinh này để định nước đến (ở phương sinh, vượng) và nước đi (ở phương suy, mộ, tuyệt). Bản khắc chỗ này mờ nhiều, bản dịch chỉ giữ phần đọc chắc.
Phê phán thuyết "thiên tam kỳ, địa lục nghi" – 三奇六儀之謬
……而三奇六儀,則未之聞。近代以還,易之以棺槨,而三奇六儀又紛于謬詭……
袁曰:近代有「天三奇,地六儀」之說,全無理致……
Dịch: …còn "tam kỳ lục nghi" thì chưa từng nghe. Từ gần đây trở lại, (người ta) đổi (cách táng) sang dùng quan quách, mà thuyết tam kỳ lục nghi lại rối loạn thêm sai lạ…
Viên Thiên Cương chú: Gần đây có thuyết "trời có tam kỳ, đất có lục nghi", hoàn toàn không có lý…
Giảng: "Tam kỳ lục nghi" vốn là thuật ngữ của Kỳ Môn Độn Giáp (Ất Bính Đinh là tam kỳ, Mậu Kỷ Canh Tân Nhâm Quý là lục nghi). Lời chú nói rõ: có người đem tam kỳ lục nghi của Kỳ Môn gán vào địa lý, là sai. "Tam kỳ" của Chỉ Mông là ba dáng của long và của thuỷ, hoàn toàn khác. Đây là lời nhắc quan trọng cho người học: cùng một chữ có thể là thuật ngữ khác nhau ở các môn khác nhau, không được đánh đồng.
Thiên 6: bốn trấn và các chỗ ngồi trên thân rồng – 四鎮十坐第六
Nguyên văn – 原文
自粗而精,自簡而詳,此古人之心法,煉之而至剛;自精而粗,自詳而略,此後人之心術,玩之而不良。問之曰:
鎮龍頭:避龍尾,坐龍額,坐龍耳,避龍角,避龍齒,避龍目(懸壁水),坐龍鼻(拗汙褻),坐龍鬚亦可。
鎮龍項:避龍背……坐龍肩,堪負載;坐龍項,當曲會;避龍頸,如伸……
鎮龍腹:避龍腰,坐龍臍,自然拗;坐龍乳,如垂髻;避龍肋,不堅牢;坐龍腋;避龍肘,勢反散;坐龍膝,聚內氣;避龍爪,前尖利。
是以四鎮十坐,穴龍之法備矣。

Dịch: Từ thô đến tinh, từ giản đến tường, đó là tâm pháp của người xưa, rèn luyện thì đến chỗ cứng chắc; từ tinh mà thô, từ tường mà lược, đó là tâm thuật của người sau, đùa giỡn thì thành không tốt. Hỏi đến thì nói:
Trấn đầu rồng: tránh đuôi rồng; ngồi trán rồng, ngồi tai rồng; tránh sừng rồng, tránh răng rồng, tránh mắt rồng (nước treo vách); ngồi mũi rồng (chỗ lõm, chớ để ô uế); ngồi râu rồng cũng được.
Trấn cổ rồng: tránh lưng rồng… ngồi vai rồng, gánh vác được; ngồi cổ rồng, chỗ cong hội tụ; tránh gáy rồng duỗi thẳng…
Trấn bụng rồng: tránh eo rồng; ngồi rốn rồng, tự nhiên lõm vào; ngồi vú rồng, như búi tóc rủ; tránh sườn rồng, không bền chắc; ngồi nách rồng; tránh khuỷu tay rồng, thế lại tán ra; ngồi đầu gối rồng, tụ khí bên trong; tránh móng vuốt rồng, phía trước nhọn sắc.
Cho nên bốn trấn mười chỗ ngồi, phép đặt huyệt trên long đã đủ.
Giảng: Câu mở thiên là một lời phê bình nghề: người xưa học từ thô đến tinh, càng học càng chắc; người sau làm ngược, từ tinh mà lược đi, đùa giỡn với thuật nên hỏng. Rồi sách đưa ra một "bản đồ huyệt" trên thân rồng. Có thể tóm theo nguyên tắc:
- Chỗ nên ngồi: trán, tai, mũi, vai, cổ chỗ cong, rốn, vú, nách, đầu gối. Điểm chung: chỗ lõm, mềm, có che chở, khí tụ.
- Chỗ phải tránh: đuôi, sừng, răng, mắt, gáy thẳng, lưng, eo, sườn, khuỷu, móng. Điểm chung: chỗ nhọn, cứng, lộ, mỏng, khí tán hoặc khí đang chạy.
Mấy lời chú kèm rất thực tế: "mắt rồng" tránh vì có "nước treo vách" (nước rỉ từ vách đá, ẩm); "mũi rồng" ngồi được nhưng "chỗ lõm chớ để ô uế"; "sườn rồng" không bền chắc; "khuỷu tay" thế tán ra; "móng vuốt" phía trước nhọn sắc. Đây đều là những gì người đi thực địa thấy được bằng mắt.
Bốn dáng long, bốn trấn, mười hai chỗ ngồi – 四龍四鎮十二坐
後達申之,則四鎮改度,而其坐十二,或取諸龍,或擬諸身,其歸一揆。來龍奔赴,宗其顛,曰宗龍之宅;來龍橫臥,仍其肩,曰從龍之腳;來龍蟠環,騎其源,曰驟龍之滂;來龍磅礴,承其頓,曰承龍之勢。四龍已式,則四鎮可擇:曰鎮龍頭,曰鎮龍項,曰鎮龍背,曰鎮龍腹。四鎮已定,則十二坐可以當其正。
……橫臥之腹則又未焉,曰坐龍頭,于以長前人之式而造其優。

Dịch: Người sau thông đạt mở rộng thêm, thì bốn trấn đổi độ, mà chỗ ngồi thành mười hai; hoặc lấy theo hình rồng, hoặc ví với thân người, đều quy về một lẽ. Long đến chạy dồn về, thì theo đỉnh của nó, gọi là "nhà của long chính"; long đến nằm ngang, thì nương vai nó, gọi là "chân của long theo"; long đến cuộn vòng, thì cưỡi lên nguồn nó, gọi là "chỗ nước tràn của long dồn"; long đến bao la, thì đón chỗ nó dừng, gọi là "thế của long đón". Bốn dáng long đã định khuôn thì bốn trấn chọn được: trấn đầu, trấn cổ, trấn lưng, trấn bụng. Bốn trấn đã định thì mười hai chỗ ngồi có thể đặt đúng chính vị.
…riêng bụng của long nằm ngang thì lại chưa (nên ngồi), mà nói ngồi đầu rồng, để nối dài khuôn phép người trước mà làm cho hay hơn.
Giảng: Đoạn này nối hai thiên lại: dáng long (thiên 5) quyết định chọn trấn nào (thiên 6). Long chạy dồn về thì huyệt ở đỉnh (đầu); long nằm ngang thì huyệt ở vai; long cuộn thì huyệt ở chỗ nguồn nước; long bao la thì huyệt ở chỗ nó "đốn" (dừng lại, hạ xuống). Câu "hoặc lấy theo hình rồng, hoặc ví với thân người, đều quy về một lẽ" cho thấy các danh từ "đầu, vai, rốn, gối" chỉ là phương tiện. Lẽ chung là: tìm chỗ khí của long dừng và tụ.
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Phong Thuỷ Liên Hoa đọc hai thiên này với ba ý.
Thứ nhất, núi và nước phải đọc cùng nhau. Thiên 5 đặt "tam kỳ của núi" ngay cạnh "tam kỳ của nước". Long khởi, ngoạ, bàn chỉ có ý nghĩa khi có nước hoành, triều, nghịch giữ khí. Khi khảo sát, Liên Hoa vẽ đồng thời đường sống núi và đường nước trên bản đồ địa hình, xem hai thứ ôm nhau ở đâu.

Thứ hai, huyệt ở chỗ lõm mềm, không ở chỗ nhọn cứng. Danh sách "ngồi" và "tránh" của thiên 6 có thể tóm bằng một câu: chọn chỗ như lòng bàn tay, rốn, nách, nơi ấm và kín; tránh chỗ như móng vuốt, sừng, khuỷu tay, nơi nhọn và lộ. Điều này đúng cho cả mộ phần lẫn nhà ở: nhà trên mỏm đồi nhọn, sống núi hẹp, hay ở chân dốc bị nước xói đều là "tránh".
Thứ ba, đừng lẫn thuật ngữ giữa các môn. Lời chú phê "thiên tam kỳ, địa lục nghi" là bài học về phương pháp: Kỳ Môn có tam kỳ lục nghi, địa lý có tam kỳ của long và thuỷ; trộn hai thứ là "sai lạ". Phong Thuỷ Liên Hoa dạy học trò học từng môn cho rõ gốc rồi mới phối hợp, đúng như câu mở thiên 6: "từ thô đến tinh, từ giản đến tường".

Tóm lại – 總結: Long có ba dáng lạ: khởi (chạy), ngoạ (nằm), bàn (cuộn); thuỷ có ba dáng lạ: hoành (ngang), triều (chầu), nghịch (ngược). Vòng dưỡng, sinh đến đế vượng là chỗ nước tụ, vòng suy đến thai là chỗ khí quy về. Thuyết "thiên tam kỳ, địa lục nghi" là sai. Trên thân rồng định bốn trấn (đầu, cổ, lưng, bụng); ngồi trán, tai, mũi, vai, cổ cong, rốn, vú, nách, gối; tránh đuôi, sừng, răng, mắt, gáy thẳng, eo, sườn, khuỷu, móng. Dáng long quyết định chọn trấn; lẽ chung là tìm chỗ khí dừng và tụ.
Bài trước: Thiên 4 – Tướng thổ độ địa: xem đất, đo đất.
Bài sau: Thiên 7 – Biện chính sóc: phân biệt chính sóc, lịch Hạ Thương Chu 辨正朔第七.
Nguồn: Quản Thị Chỉ Mông (管氏指蒙), bản khắc đời Minh, quyển thượng, thiên Tam kỳ đệ ngũ (三奇第五) và Tứ trấn thập toạ đệ lục (四鎮十坐第六), chính văn, chú âm nghĩa nhỏ và lời chú đề Viên Thiên Cương. Nguyên văn chép lại từ bản khắc, chấm câu mới; chỗ …… là chữ mờ hoặc đoạn lược bớt. Hiệu đính: mục lục đầu sách ghi tên thiên 5 kèm "六儀", trong thân sách tiêu đề chỉ là 三奇第五; đoạn vòng trường sinh cuối thiên 5 bản khắc mờ nhiều, chỉ dịch phần đọc chắc; danh sách "ngồi, tránh" trấn cổ, trấn lưng thiếu vài chữ ở mép trang. Phong Thuỷ Liên Hoa dịch và biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- Mục Lục Quản Thị Chỉ Mông: 66 bài của 100 thiên, theo dõi các bài đã đăng.
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, xem vòng 24 sơn và 12 cung trường sinh.
- Lập Cục Pháp: lập cục theo nguyên lý Liên Hoa, xét long, thuỷ, hướng.
Bài liên quan – 相關文章
- Quản Thị Chỉ Mông, Thiên 4: Tướng thổ độ địa
- Hám Long Kinh: Đề yếu, tổng luận Tu Di Sơn
- Thiết Đạn Tử: Hình khí chương
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Nhận ra long đang khởi, ngoạ hay bàn, và chỉ ra "rốn rồng", "vai rồng" trên một quả đồi thật là kỹ năng phải đi thực địa nhiều lần. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Tam kỳ của long là gì? – 三奇之山
Ba dáng lạ của long: khởi (chạy, nhấp nhô), ngoạ (nằm ngang, êm), bàn (cuộn vòng, đầu đuôi ngoái nhìn nhau).
Tam kỳ của thuỷ là gì? – 三奇之水
Hoành (nước ngang trước huyệt), triều (nước uốn lượn chầu về), nghịch (nước chảy ngược đón khí). Nước không được xung, cắt hay réo.
Tam kỳ ở đây có phải tam kỳ của Kỳ Môn Độn Giáp? – 奇門
Không. Lời chú phê phán thuyết "thiên tam kỳ, địa lục nghi" là không có lý. Tam kỳ của Chỉ Mông là dáng long và dáng thuỷ.
Tứ trấn là gì? – 四鎮
Bốn chỗ trấn trên thân rồng: đầu, cổ, lưng, bụng. Chọn trấn nào tuỳ dáng long đến: chạy dồn thì theo đỉnh, nằm ngang thì nương vai, cuộn thì cưỡi nguồn, bao la thì đón chỗ dừng.
Những chỗ nào trên thân rồng không được đặt huyệt? – 避
Đuôi, sừng, răng, mắt (nước rỉ vách), gáy duỗi thẳng, lưng, eo, sườn (không bền), khuỷu tay (khí tán), móng vuốt (nhọn sắc).








