💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Địa Lý Đại Thành (5): Âm dương, sinh khí và quá hiệp 陰陽 過峽

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Địa Lý Đại Thành (5): Âm dương, sinh khí và quá hiệp 陰陽 過峽

Địa Lý Đại Thành
地理大成 · 山法全書 (卷之首上 · 陰陽 · 生氣 · 過峽穿田 · 四落五結騎龍斬關三勢四殺)
Tác giả: Diệp Thái 葉泰 (tự Cửu Thăng 九升, người Cổ Vụ 古婺, đời Thanh) tập chú · người em Tiều Vân 樵雲 tham duyệt · Trịnh Cung Chấn 鄭宮振 (Hải Xương) đính
Bản gốc: Học Sơn Đường 學山堂 khắc năm Khang Hy 35 (1696), tập một.

Bài trước lần long từ tổ xuống. Bài này của Địa Lý Đại Thành đi vào hai chữ mà Diệp Cửu Thăng gọi là "thần tuỷ" và "chủ" của địa lý: âm dương và sinh khí. Rồi ông dùng hai chữ ấy để đọc chỗ long đứt lưng (quá hiệp, xuyên điền), các kiểu long hạ huyệt (tứ lạc, ngũ kết, kỵ long, trảm quan), ba thế của núi huyệt và bốn phép điểm huyệt tránh sát. Đây là phần cuối của mục long pháp trong quyển đầu, nối sang phần huyệt pháp.

Trả lời nhanh: Theo Dương công (Dương Quân Tùng), mà Diệp Cửu Thăng theo, long cao gầy có sống, huyệt nhũ đột, sa bên lưng, thuỷ dài hẹp chảy gấp là âm (cương, hùng); long thấp bằng béo nhuận, huyệt oa kiềm, sa bên mặt, thuỷ tròn lắng tụ là dương (nhu, thư). Long và huyệt phải âm dương xen nhau; chỗ làm huyệt thì ưa dương nhiều âm ít. Liêu công gọi ngược lại; Diệp cho là sai vì đạo đất ngược đạo trời. Sinh khí sinh ra từ âm dương giao cấu, thuỷ hoả ký tế; lệch thì thành bốn ác khí sát, tử, bệnh, bại. Quá hiệp là đại bác hoán của long: hiệp âm phải ngắn gọn kẹp chặt, xuyên điền dương thì bằng rộng. Hiệp cao thì huyệt thấp, hiệp chính thì huyệt chính.

Thầy Vũ Giới giảng: "Âm dương trong Hình Pháp không phải chuyện chữ nghĩa trên la kinh. Đó là cứng với mềm, lồi với lõm, gấp với chậm mà mắt thấy được trên đất. Cứng gặp mềm, lồi có lõm, gấp có chỗ dừng, thì đất mới sống."

Âm dương: thần tuỷ của địa lý – 陰陽

Diệp Cửu Thăng mở mục bằng một câu đặt âm dương lên hàng đầu, rồi nói ngay rằng có hai thuyết trái ngược.

Đồi núi trong sương ở Hà Giang
Đồi núi trong sương ở Hà Giang: núi cao có sống gầy cứng và đồi thấp tròn béo nằm cạnh nhau, đúng cặp âm dương theo cách gọi của Dương công. Ảnh: Vuong Tri Binh, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

陰陽者,地理家之神髓,了得此二字,則觸目便通,無餘事矣。蓋地理之道,不過陰中求陽,陽中覓陰而已。凡龍穴砂水四者,俱要辨其陰陽,而論峽論穴尤緊。將次論峽與穴,故于此先辨明焉。但陰陽有楊廖二說,兩家相反。楊以龍之高峻起脊瘦勁為陰,以穴之覆掌乳突為陰,以砂之突背邊為陰,以水之長狹急流處為陰。陰者剛而雄也。以龍之低平坦夷肥潤為陽,以穴之仰掌窩鉗為陽,以砂之凹面邊為陽,以水之圓潤澄聚處為陽。陽者柔而雌也。

Dịch: Âm dương là thần tuỷ của nhà địa lý; hiểu được hai chữ này thì nhìn đâu cũng thông, không còn việc gì nữa. Bởi đạo địa lý chẳng qua là trong âm tìm dương, trong dương tìm âm mà thôi. Phàm bốn thứ long, huyệt, sa, thuỷ đều phải biện âm dương, mà bàn hiệp, bàn huyệt thì càng gấp. Sắp bàn tới hiệp và huyệt nên ở đây biện rõ trước. Nhưng âm dương có hai thuyết của Dương công và Liêu công, hai nhà trái nhau. Dương công lấy long cao vút nổi sống gầy cứng làm âm, huyệt úp bàn tay nhũ đột làm âm, sa bên lưng gồ làm âm, thuỷ chỗ dài hẹp chảy gấp làm âm; âm là cương mà hùng. Lấy long thấp bằng phẳng lặng béo nhuận làm dương, huyệt ngửa bàn tay oa kiềm làm dương, sa bên mặt lõm làm dương, thuỷ chỗ tròn nhuận lắng tụ làm dương; dương là nhu mà thư.

Giảng: Định nghĩa của Dương công hoàn toàn dựa vào hình: gồ là âm, lõm là dương; cứng là âm, mềm là dương; gấp là âm, tụ là dương. Không có chữ nào về phương vị hay can chi. Người học có thể đứng trước một quả đồi mà chỉ ngay đâu là âm, đâu là dương. Diệp Cửu Thăng nói rõ mục đích: biện âm dương trước để bàn hiệp và bàn huyệt, hai chỗ mà âm dương quyết định nhiều nhất.

Âm dương tương sinh trong long, huyệt, sa, thuỷ – 陰陽相生

Định nghĩa xong, ông nói tới cách âm dương phải phối nhau để thành sinh khí.

Bảng âm dương trong long, huyệt, sa, thuỷ theo Dương công và Liêu công
Dương công lấy cao, gầy, gấp làm âm, thấp, béo, tụ làm dương; Liêu công làm ngược lại. Diệp Cửu Thăng theo Dương công, dẫn lời Chu Văn công rằng đạo đất ngược đạo trời. Vẽ lại theo Địa Lý Đại Thành – Phong Thuỷ Liên Hoa

龍要陰陽間行:陽龍要陰穴,陰龍要陽穴;穴要陰內含陽,乳突上開凹口;陽內生陰,窩鉗內生突泡;砂要陽面向穴,陰背當風;水要陽聚面前,陰作來源去口。此則為陰陽相生,牝牡交媾,始為生氣也。大抵陰剛則帶罡殺,陽柔則恐散漫,故不宜偏勝。但作穴之場,則喜陽多陰少:主星宜開面舒陽,不宜頑罡;四砂俱宜陽面向穴,不宜反背;明堂宜平圓,忌直狹;水宜澄聚,忌直射。立在穴中,滿目俱見陽氣為吉,若一處見陰,便是刑殺宜避也。

Dịch: Long phải âm dương xen nhau mà đi: long dương cần huyệt âm, long âm cần huyệt dương. Huyệt phải trong âm có dương, trên nhũ đột mở miệng lõm; trong dương sinh âm, trong oa kiềm sinh bọt nổi. Sa phải mặt dương hướng vào huyệt, lưng âm chịu gió. Thuỷ phải dương tụ trước mặt, âm làm nguồn đến và cửa đi. Như thế là âm dương tương sinh, tẫn mẫu giao cấu, mới thành sinh khí. Đại để âm cương thì mang cương sát, dương nhu thì sợ tản mạn, nên không được lệch thắng. Nhưng ở trường làm huyệt thì ưa dương nhiều âm ít: chủ tinh nên mở mặt giãn dương, không nên ngoan cương; bốn sa đều nên mặt dương hướng huyệt, không nên quay lưng; minh đường nên bằng tròn, kỵ thẳng hẹp; thuỷ nên lắng tụ, kỵ chọc thẳng. Đứng trong huyệt mà đầy mắt thấy dương khí là cát; nếu một chỗ thấy âm, đó là hình sát, nên tránh.

廖公以剛雄為陽,柔雌為陰,故與楊公之論反,而用法實不相遠也。讀二公書者宜分辨觀之。……朱文公曰:天之道,陽剛而陰柔,故陽雄而陰雌;地之道,陰剛而陽柔,故陰雄而陽雌。天地二道相反者也。廖公不知天道地道之不同,將地理俱以天道陰陽論,故云爾也。楊說是萬世不易正論,如天下平地曰平陽,豈曰平陰乎?

Dịch: Liêu công lấy cương hùng làm dương, nhu thư làm âm, nên trái với lời Dương công, nhưng cách dùng thực ra không xa nhau. Người đọc sách hai ông nên phân biệt mà xem… Chu Văn công nói: đạo trời dương cương mà âm nhu, nên dương hùng mà âm thư; đạo đất âm cương mà dương nhu, nên âm hùng mà dương thư. Đạo trời và đạo đất trái nhau. Liêu công không biết đạo trời đạo đất khác nhau, đem cả địa lý theo âm dương của đạo trời mà bàn, nên mới nói vậy. Thuyết của Dương công là chính luận muôn đời không đổi; như đất bằng trong thiên hạ gọi là "bình dương", có ai gọi là "bình âm" đâu?

Giảng: Hai đoạn này cho người học một quy tắc thực hành rất gọn: đứng ở huyệt, đầy mắt thấy dương. Dương ở đây là mặt lõm ôm vào, minh đường bằng tròn, nước lắng tụ. Chỗ nào gồ lưng quay ra, sống nhọn chĩa vào, nước chảy thẳng tới là âm, là sát. Còn cuộc tranh luận Dương công với Liêu công thì Diệp Cửu Thăng giải bằng một câu của Chu Hy: trên trời cái mạnh là dương, dưới đất cái cứng là âm. Ông cũng thừa nhận "cách dùng không xa nhau", chỉ tên gọi đảo ngược. Người đọc các sách khác của phái Liêu nên nhớ điều này để khỏi lẫn.

Tứ tượng quật, đột, cô, tức của Liêu công – 窟突胍息

Dù chê Liêu công gọi ngược âm dương, Diệp Cửu Thăng lại bênh Liêu công ở một điểm khác: chữ nghĩa của tứ tượng bị người sau chép sai.

Ruộng lúa lòng chảo giữa các đồi tròn
Ruộng lúa lòng chảo giữa các đồi tròn: chỗ lõm là oa, gò nổi là đột, hai trong bốn tượng quật, đột, cô, tức mà Liêu công dùng. Ảnh: Vyacheslav Argenberg, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.

廖公以凸起為陽,凹下為陰,其論四象,取胍息窟突四者為老陰、老陽、少陰、少陽。窟者,窩凹也,為老陰;突者,峯泡也,為老陽;胍者,突上之微凹,為少陰;息者,窟內之微突,為少陽。其胍字音孤,乃腹上之脈是也,與脈字大不同。後人不明字義,誤認做脈字,更寫作此脉字而訛以傳訛,竟說不明矣。若是脈字,則是落穴之總名焉,可取為四象乎?

Dịch: Liêu công lấy chỗ lồi nổi làm dương, chỗ lõm xuống làm âm. Khi bàn tứ tượng, ông lấy bốn thứ cô, tức, quật, đột làm lão âm, lão dương, thiếu âm, thiếu dương. Quật là oa lõm, là lão âm; đột là ngọn bọt nổi, là lão dương; cô là chỗ hơi lõm trên đột, là thiếu âm; tức là chỗ hơi nổi trong quật, là thiếu dương. Chữ 胍 đọc là "cô", là đường gân trên bụng, khác hẳn chữ 脈 (mạch). Người sau không hiểu nghĩa chữ, nhận lầm thành chữ 脈, lại viết thành chữ 脉, sai truyền sai, rốt cuộc không nói rõ được. Nếu là chữ mạch thì đó là tên chung của chỗ lạc huyệt, sao lấy làm một tượng được?

Giảng: Đây là một ghi chú khảo chứng quý. Bốn tượng của Liêu công thực ra là một cách phân bậc âm dương của mặt đất ngay tại huyệt: lõm lớn, lồi lớn, lõm nhỏ trên lồi, lồi nhỏ trong lõm. Hai tượng sau chính là điều Dương công gọi là "trong âm có dương, trong dương sinh âm" ở đoạn trên. Như vậy hai nhà khác tên mà cùng thấy một hình. Chữ 胍 (cô) bị chép thành 脈 (mạch) là lỗi mà người đọc sách Liêu công cần lưu ý.

Sinh khí: chủ của địa lý – 生氣

Sau âm dương là sinh khí. Diệp Cửu Thăng viết đoạn này với giọng gần như của người tu thiền.

Tranh Phú Xuân sơn cư đồ của Hoàng Công Vọng đời Nguyên
Phú Xuân sơn cư đồ (富春山居圖) của Hoàng Công Vọng (黃公望), khoảng 1350, Bảo tàng Cố Cung Đài Bắc: núi đồi lớp lớp mà mềm, sông lặng, cái sinh động của sinh khí mà sách nói chỉ có thể thấy bằng mắt. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

生氣者,地理之主,葬不過乘生氣而已。生氣者,從陰陽交媾,水火既濟中出者也。一有偏枯,生氣便索,愈偏愈索。偏至純陰純火,則成尖利之殺氣;偏至純陽純水,則成散漫之死氣;純陰純水,則為壅腫之病氣;純陽純火,則為枯燥之敗氣。四種惡氣,俱不可犯,故察生氣為第一義也。生氣不可言傳,止可目識。識得生氣,則不必能認星辰、分枝幹、察穴情、辨砂水,而為人下穴,決無不當。何也?蓋種種等法,不過為求生氣而設,既得生氣,則諸法原可不論矣。

Dịch: Sinh khí là chủ của địa lý; táng chẳng qua là cưỡi sinh khí mà thôi. Sinh khí sinh ra từ âm dương giao cấu, thuỷ hoả ký tế. Hễ có chỗ lệch khô thì sinh khí liền cạn, càng lệch càng cạn. Lệch tới thuần âm thuần hoả thì thành sát khí nhọn sắc; lệch tới thuần dương thuần thuỷ thì thành tử khí tản mạn; thuần âm thuần thuỷ thì thành bệnh khí sưng ủng; thuần dương thuần hoả thì thành bại khí khô ráo. Bốn thứ ác khí đều không được phạm, cho nên xét sinh khí là nghĩa thứ nhất. Sinh khí không thể truyền bằng lời, chỉ có thể nhận bằng mắt. Nhận được sinh khí thì không cần biết nhận tinh thần, phân chi cán, xét huyệt tình, biện sa thuỷ, mà điểm huyệt cho người quyết không sai. Vì sao? Bởi mọi phép kia chẳng qua đặt ra để tìm sinh khí; đã được sinh khí thì các phép vốn có thể không bàn.

生氣之所在,其形色土石,亦有可見者:其形則生動而不蠢死,其色則光彩而不暗晦,其土則堅潤而不鬆散,其石則細膩而不燥,此其可言者也。其不可言者,亦可從此而漸明。凡龍有生氣則吉,穴有生氣則真,砂有生氣則有情,水有生氣則澄聚,故生氣為要也。堪輿者能認生氣,則地理無餘事矣。

Dịch: Chỗ có sinh khí thì hình, sắc, đất, đá cũng có cái thấy được: hình thì sinh động mà không đờ chết, sắc thì sáng sủa mà không tối sẫm, đất thì chắc nhuận mà không tơi rời, đá thì mịn mà không khô ráp; đó là phần nói được. Phần không nói được cũng có thể từ đây mà dần sáng ra. Phàm long có sinh khí thì cát, huyệt có sinh khí thì thật, sa có sinh khí thì hữu tình, thuỷ có sinh khí thì lắng tụ; cho nên sinh khí là cốt yếu. Người làm kham dư nhận được sinh khí thì địa lý không còn việc gì.

Giảng: Ông so phép nhận sinh khí với thiền của nhà Phật: "đơn đao trực nhập", không cần một chữ. Nhưng ông vẫn cho bốn dấu hiệu nhìn được: hình động, sắc sáng, đất chắc nhuận, đá mịn. Bốn ác khí thì là bốn cách lệch: âm cứng gặp hoả thành nhọn sắc; dương mềm gặp thuỷ thành tản mạn; âm gặp thuỷ thành sưng ủng; dương gặp hoả thành khô cháy. Đây là cái khung để đọc lại toàn bộ phép âm dương ở trên: mục đích của phối âm dương là sinh khí.

Quá hiệp và xuyên điền: đại bác hoán của long – 過峽穿田

Bài trước đã học bác hoán. Ở đây Diệp Cửu Thăng nói chỗ long đứt lưng là chỗ bác hoán lớn nhất, và mọi tình ý của long, huyệt đều lộ ra ở đó.

Đèo yên ngựa thắt giữa hai sườn núi
Đèo yên ngựa thắt giữa hai sườn núi: quá hiệp là chỗ long đứt lưng, sách dạy hiệp âm phải ngắn, gọn, hai bên kẹp chặt, kỵ gió thổi. Ảnh: Thennicke, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

過峽穿田,即龍法之大剝換也。然龍之大小貴賤,穴之正側順逆高低,其情俱露于峽中,故另立一法講也。過峽、穿田兩者雖俱是龍之大斷處,而穿田是陽氣,過峽是陰氣。陽氣喜舒,故穿田宜平坦長潤展舒,一邊有護則一邊不必有護,不畏風吹,惟大幹龍真貴龍始有此。蓋由係陰體而能兼陽氣以行,自然好也。陰氣喜斂,故峽宜短宜緊,兩邊俱要緊夾,大忌風射。不論枝幹龍俱有之,蓋不過峽則不能大剝換也。

Dịch: Quá hiệp, xuyên điền là đại bác hoán trong long pháp. Long lớn nhỏ sang hèn, huyệt chính lệch thuận nghịch cao thấp, tình ý đều lộ ở trong hiệp, nên lập riêng một phép mà giảng. Quá hiệp và xuyên điền tuy đều là chỗ đứt lớn của long, nhưng xuyên điền là dương khí, quá hiệp là âm khí. Dương khí ưa giãn, nên xuyên điền nên bằng phẳng, dài nhuận, giãn ra; một bên có hộ thì bên kia không cần hộ, không sợ gió thổi; chỉ đại cán long, chân quý long mới có. Ấy vì thể âm mà kiêm được dương khí để đi, tự nhiên tốt. Âm khí ưa thu, nên hiệp nên ngắn, nên gọn, hai bên đều phải kẹp chặt, rất kỵ gió bắn vào. Chi long cán long đều có, vì không qua hiệp thì không đại bác hoán được.

大龍之峽,大開大帳,大迎大送,兩邊天乙太乙吉星拱夾,峽中前後多結好穴,所謂峽前峽後好尋龍也。此等之峽,前去必結上等貴穴。若大勢長狹而不開張,護從單薄而不重疊,夾拱空缺而不周密,則漸殺而漸下矣。

Dịch: Hiệp của đại long thì mở trướng lớn, đón lớn tiễn lớn, hai bên có cát tinh Thiên Ất, Thái Ất chầu kẹp; trước sau hiệp nhiều huyệt tốt, đúng như câu "trước hiệp sau hiệp dễ tìm long". Hiệp như thế thì phía trước tất kết huyệt quý bậc thượng. Nếu đại thế dài hẹp mà không mở rộng, hộ tòng mỏng mà không trùng điệp, chầu kẹp trống khuyết mà không chu đáo, thì dần kém, dần hạ bậc.

Giảng: Hiệp là cổ họng của long. Hiệp âm ở núi phải như eo lưng ong, ngắn và kín gió; xuyên điền ở đồng bằng thì ngược lại, mạch chìm xuống ruộng mà đi, bằng rộng, không sợ gió vì đã là dương khí. Một ý đáng nhớ: xuyên điền dài chỉ có ở đại cán chân quý, vì phải có khí rất mạnh mới đi ngầm qua đồng ruộng mà không tan.

Đọc long, khí và huyệt ở trong hiệp – 峽中測龍測氣測穴

Phần hay nhất của mục quá hiệp là ba phép "đo" (測) ngay tại hiệp.

Sơ đồ năm kiểu quá hiệp và cách đoán huyệt từ hiệp
Hiệp đi chính thì huyệt chính, đi lệch thì huyệt lệch, đi vòng thì hồi long cố tổ; đến lớn đi nhỏ thì huyệt gần, đến nhỏ đi lớn thì huyệt còn xa. Vẽ lại theo Địa Lý Đại Thành – Phong Thuỷ Liên Hoa

凡峽中測龍來大去小者,其作穴必近;來小去大者,其作穴尚遠。峽中測氣:陽峽平坦,而坦中有珠絲馬跡之形;陰峽緊細,而細中有蜂腰鶴膝之格,此為清秀之氣發現,其結穴必貴。若庸庸無奇,則為平常之氣也。峽中測穴:凡高過者結穴必低,低過者結穴必高;正過者結穴必正,側過者結穴必側;一邊過而迴顧,必結迴龍顧祖之穴也。峽法諸家議論紛紛,大要亦不出此。

Dịch: Phàm trong hiệp đo long: đến lớn đi nhỏ thì làm huyệt tất gần; đến nhỏ đi lớn thì làm huyệt còn xa. Trong hiệp đo khí: hiệp dương bằng phẳng, trong bằng có hình châu ti mã tích (sợi tơ, chuỗi hạt, dấu chân ngựa); hiệp âm gọn nhỏ, trong nhỏ có cách phong yêu hạc tất (lưng ong, gối hạc); đó là khí thanh tú phát lộ, kết huyệt tất quý. Nếu tầm thường không có gì lạ thì là khí bình thường. Trong hiệp đo huyệt: phàm hiệp đi cao thì kết huyệt tất thấp, đi thấp thì kết huyệt tất cao; đi chính thì huyệt tất chính, đi lệch thì huyệt tất lệch; đi một bên mà ngoảnh lại thì tất kết huyệt hồi long cố tổ. Phép hiệp các nhà bàn nhiều, đại yếu cũng không ra ngoài mấy điều này.

Giảng: Ba phép đo này biến quá hiệp thành một "trạm dự báo". Đứng ở hiệp nhìn hai đầu: đầu tới to mà đầu đi nhỏ là long sắp dừng, huyệt gần; ngược lại thì long còn đi xa. Nhìn chính hiệp: có dấu châu ti mã tích hay lưng ong gối hạc là khí thanh. Nhìn hướng hiệp: cao thấp, chính lệch của hiệp báo trước cao thấp, chính lệch của huyệt. Bản khắc in kèm năm hình: hiệp đi lệch, đi vòng, đi chính, đến thấp nhỏ đi cao lớn, đến cao lớn đi thấp nhỏ; sơ đồ ở trên vẽ lại theo ý đó.

Tứ lạc và ngũ kết – 四落 五結

Qua hiệp rồi, long hạ huyệt ở đâu? Diệp Cửu Thăng chia bốn chỗ lạc và năm kiểu kết.

Sơ đồ tứ lạc, ngũ kết và tam thế của huyệt
Sơ lạc gần tổ, trung lạc ở lưng long, mạt lạc ở tận long, phân lạc là chi kết; năm kiểu kết trực, hoành, hồi, phi, tiềm; ba thế lập, toạ, miên ứng thiên, nhân, địa huyệt. Vẽ lại theo Địa Lý Đại Thành – Phong Thuỷ Liên Hoa

四落者,大龍之結穴有四種落法也。初落者,于近祖處即結。此處氣勢雄猛,大忌粗頑,以秀嫩為妙,主發福速而不久耐。中落者,大龍之腰結,古云大地多從腰裏落,回轉餘枝作城郭是也。此處氣旺勢聚,只忌四勢逼窄,以寬展為妙,主發福厚大。末落者,盡龍之結也。山龍近陽,恐氣零散,要局勢強旺,羅城周密,方為大龍盡結,力量極大,發福極久也。若于脈盡氣散之處誤認盡龍,必敗絕矣。分落者,枝結也。枝結亦有高下,以氣勢龍格辨之。五結者,直、橫、回、飛、潛也。四落之脈各自有龍,從龍正頭結者曰直結;側身向一邊結者曰橫結;翻身逆轉向祖宗者曰回結;在山巔結者曰飛結;落平田結者曰潛結。

Dịch: Tứ lạc là bốn cách lạc kết huyệt của đại long. Sơ lạc là kết ngay chỗ gần tổ; ở đây khí thế hùng mãnh, rất kỵ thô ngoan, lấy tú nộn làm diệu, chủ phát phúc nhanh mà không bền. Trung lạc là kết ở lưng đại long; người xưa nói "đất lớn phần nhiều lạc ở trong lưng, quay nhánh thừa lại làm thành quách" là thế; ở đây khí vượng thế tụ, chỉ kỵ bốn thế bức hẹp, lấy rộng giãn làm diệu, chủ phát phúc dày lớn. Mạt lạc là kết ở tận long; sơn long gần dương, sợ khí rời rạc, phải cục thế mạnh vượng, la thành chu đáo mới là đại long tận kết, lực rất lớn, phát phúc rất lâu. Nếu ở chỗ mạch tận khí tán mà nhận lầm là tận long thì tất bại tuyệt. Phân lạc là chi kết; chi kết cũng có cao thấp, lấy khí thế và cách long mà biện. Ngũ kết là trực, hoành, hồi, phi, tiềm. Mạch của bốn lạc đều có long riêng: kết ngay đầu chính của long là trực kết; nghiêng mình về một bên mà kết là hoành kết; trở mình quay ngược về tổ tông là hồi kết; kết trên đỉnh núi là phi kết; lạc xuống ruộng bằng mà kết là tiềm kết.

Giảng: Tứ lạc trả lời câu hỏi "ở đoạn nào của long", ngũ kết trả lời "huyệt quay mặt thế nào". Ghép lại thành một lưới khá đầy đủ. Lời cảnh báo ở mạt lạc rất thực tế: nhiều người cứ đi tới tận cùng dãy núi rồi cho là "tận long tận kết", nhưng nếu ở đó mạch đã cạn, khí đã tán, không có la thành ôm lại, thì đặt mộ ở đó là bại tuyệt. Trung lạc ở lưng long là chỗ "đất lớn" hay nằm, vì khí còn vượng.

Kỵ long và trảm quan – 騎龍 斬關

Hai kiểu kết đặc biệt: một do trời đất tự tạo, một do người khéo mà làm.

Eo núi lõm giữa hai đoạn sống núi
Eo núi lõm giữa hai đoạn sống núi: kỵ long kết ngay trên sống, trảm quan thì cắt ngang lưng long ở chỗ có cục tròn tụ. Ảnh: Bill Boaden, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

又有結騎龍者,在山脊上結;有結斬關者,在龍界停處結。騎龍有三,皆在龍脊上:若來大去小,山開面成星結穴,坐來朝去,曰順騎龍;若來小去大,山開面向轉以來龍為案,曰倒騎龍;若龍脊側向一邊成星結穴,前有堂氣,朝堂立向,曰橫騎龍。斬關亦象騎龍作法相同,但騎龍係山川原自結作,斬關則由于人巧也。斬關者,龍腰中間有圓聚局面可穴,則斬其氣而用其局。……斬關無有定法,存乎人之目明心巧而已。

Dịch: Lại có kết kỵ long, kết trên sống núi; có kết trảm quan, kết ở chỗ ranh dừng của long. Kỵ long có ba, đều ở trên sống long: nếu đến lớn đi nhỏ, núi mở mặt thành sao mà kết huyệt, ngồi chỗ đến nhìn chỗ đi, gọi là thuận kỵ long; nếu đến nhỏ đi lớn, núi mở mặt quay lại lấy long đến làm án, gọi là đảo kỵ long; nếu sống long nghiêng về một bên thành sao kết huyệt, phía trước có đường khí, hướng về minh đường mà lập hướng, gọi là hoành kỵ long. Trảm quan cũng như kỵ long, cách làm giống nhau, nhưng kỵ long là sơn xuyên tự kết, còn trảm quan là do sự khéo của người. Trảm quan là giữa lưng long có cục diện tròn tụ có thể làm huyệt, thì cắt lấy khí mà dùng cục… Trảm quan không có phép nhất định, ở chỗ mắt sáng lòng khéo của người mà thôi.

Giảng: Kỵ long là "cưỡi trên lưng rồng": huyệt nằm trên sống long chứ không ở đầu long. Ba kiểu phân theo hướng ngồi so với hướng long đi. Trảm quan táo bạo hơn: long đi qua một chỗ có cục tròn tụ, người thầy chặn ngang mà dùng. Diệp Cửu Thăng đặt cả hai vào hàng "kết tác thường", còn các kiểu thiểm kết, thâu kết, cô kết, lộ kết là biến quái, để giảng ở sau. Câu "không có phép nhất định, ở mắt sáng lòng khéo" là lời nói thẳng rằng phần này không học bằng sách được.

Tam thế của núi huyệt: lập, toạ, miên – 三勢

Núi kết huyệt có ba tư thế, và mỗi tư thế cho khí đi lên, ở giữa hay xuống dưới.

Cánh đồng Mường Thanh giữa vòng núi
Cánh đồng Mường Thanh (Điện Biên) giữa vòng núi: núi ở xa như người đứng, chân núi như người ngồi, rồi mạch nằm xuống đất bằng, ba thế lập, toạ, miên. Ảnh: Tycho, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

三勢者,結穴之山有坐、立、眠三勢也。立者,如人挺身而立,其氣上浮,則結天穴,作仰高、凭高、騎龍等穴;坐者,如人曲身而坐,其氣中藏,則結人穴,作壓殺、藏殺等穴;眠者,如人平臥,其氣下行,結地穴,作脫殺、懸乳、藏龜等穴。

Dịch: Tam thế là ba thế ngồi, đứng, nằm của núi kết huyệt. Đứng là như người thẳng mình mà đứng, khí nổi lên trên, thì kết thiên huyệt, làm các huyệt ngưỡng cao, bằng cao, kỵ long; ngồi là như người cong mình mà ngồi, khí giấu ở giữa, thì kết nhân huyệt, làm các huyệt áp sát, tàng sát; nằm là như người nằm thẳng, khí đi xuống dưới, kết địa huyệt, làm các huyệt thoát sát, huyền nhũ, tàng quy.

Giảng: Phép này rất dễ dùng ngoài thực địa. Núi dựng đứng thì khí nổi lên, tìm huyệt ở trên cao; núi khom như người ngồi thì tìm ở giữa sườn; núi nằm dài thì tìm ở chân. Ba thế này cũng dẫn thẳng sang tứ sát ở dưới: áp sát và tàng sát thuộc nhân huyệt, thoát sát thuộc địa huyệt.

Tứ sát huyệt pháp: thừa sinh tị sát – 四殺穴法

Đoạn cuối của mục là bốn phép điểm huyệt để cưỡi sinh khí mà tránh sát khí.

Sơ đồ bốn phép điểm huyệt tránh sát: áp sát, tàng sát, thoát sát, thiểm sát
Nhũ nhọn cứng thì điểm cao đè sát, ngoài sa có sát thì giấu huyệt ở giữa, mặt huyệt cứng thì xuống chỗ bằng, một bên cứng thì tránh sang bên mềm. Vẽ lại theo Địa Lý Đại Thành – Phong Thuỷ Liên Hoa

四殺者,扞穴乘生避殺之法也。殺者,尖利直硬是也。穴中垂乳尖硬,或龍虎頭尖硬,則向高處坦中點穴,壓殺氣于下,曰壓殺穴也。左右二砂,外邊有殺氣,則于中停不見殺處點穴,穴不見殺,曰藏殺也。穴星硬面,脈氣尖利,宜于下邊裀褥平中下穴,脫離殺氣,曰脫殺穴也。穴星一邊硬直,或龍虎一邊尖硬,則舍殺一邊,于一邊秀嫩處立穴,閃過其殺,曰閃殺也。亦是蓋粘倚撞之意。

Dịch: Tứ sát là phép đặt huyệt cưỡi sinh tránh sát. Sát là nhọn sắc, thẳng cứng. Trong huyệt nhũ rủ xuống nhọn cứng, hoặc đầu Long Hổ nhọn cứng, thì điểm huyệt ở chỗ bằng phía cao, đè sát khí xuống dưới, gọi là huyệt áp sát. Hai sa trái phải phía ngoài có sát khí thì điểm huyệt ở khoảng giữa chỗ không thấy sát, huyệt không thấy sát, gọi là tàng sát. Huyệt tinh mặt cứng, mạch khí nhọn sắc, nên hạ huyệt ở chỗ bằng như chiếu nệm phía dưới, thoát khỏi sát khí, gọi là huyệt thoát sát. Huyệt tinh một bên cứng thẳng, hoặc Long Hổ một bên nhọn cứng, thì bỏ bên sát, lập huyệt ở chỗ tú nộn bên kia, lách qua cái sát, gọi là thiểm sát. Đây cũng là ý của cái, niêm, ỷ, chàng.

Giảng: Bốn phép là bốn cách đổi vị trí huyệt khi gặp sát: lên cao đè, vào giữa giấu, xuống thấp thoát, sang ngang lách. Câu cuối nối với bốn phép cái, niêm, ỷ, chàng (đậy, dính, tựa, chạm) mà các sách điểm huyệt khác dạy. Diệp Cửu Thăng đặt tứ sát ngay sau tam thế để người học thấy: thế của núi quyết định khí ở đâu, còn sát ở đâu thì quyết định huyệt phải dịch đi thế nào.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Phong Thuỷ Liên Hoa coi định nghĩa âm dương của Dương công trong đoạn này là một trong những định nghĩa thuần Hình Pháp nhất trong sách cổ: âm dương được đọc bằng mắt từ hình đất, không cần la kinh. Quy tắc "đứng trong huyệt đầy mắt thấy dương" là bài tập thực địa đầu tiên mà người học nên làm: đứng ở một điểm, xoay một vòng, chỉ ra mọi chỗ gồ lưng, sống nhọn, nước chảy thẳng.

Phép đo long, đo khí, đo huyệt trong hiệp có giá trị lớn ở vùng đồi núi Việt Nam, nơi nhiều dãy có eo yên ngựa rõ ràng. Còn phép xuyên điền thì hợp với đồng bằng: mạch đi ngầm dưới ruộng, nổi lên ở một gò. Ở đây, câu của Diệp Cửu Thăng rằng xuyên điền dài chỉ có ở đại cán chân quý là một lời nhắc khiêm tốn: không phải gò nào giữa ruộng cũng là long xuyên điền.

Phần sinh khí, nhất là câu "không thể truyền bằng lời, chỉ có thể nhận bằng mắt", là chỗ ranh giới giữa lý pháp và thủ pháp mà Liên Hoa vẫn nói. Bốn dấu hiệu hình, sắc, đất, đá có thể học qua sách; nhận được sinh khí trên một sườn đồi thật thì phải học trực tiếp, đi nhiều, so nhiều.

Tóm lại – 總結: Âm dương là thần tuỷ của địa lý; theo Dương công, gồ cứng gấp là âm, lõm mềm tụ là dương; Liêu công gọi ngược, Diệp Cửu Thăng theo Dương công vì đạo đất ngược đạo trời. Long và huyệt phải âm dương xen nhau; huyệt trường ưa dương nhiều âm ít. Tứ tượng của Liêu công là quật, đột, cô, tức; chữ 胍 bị chép sai thành 脈. Sinh khí sinh từ âm dương giao cấu; lệch thì thành bốn ác khí sát, tử, bệnh, bại. Quá hiệp là âm khí, phải ngắn gọn kẹp chặt; xuyên điền là dương khí, bằng rộng. Trong hiệp đo được long gần xa, khí thanh hay thường, huyệt cao thấp chính lệch. Tứ lạc là sơ, trung, mạt, phân; ngũ kết là trực, hoành, hồi, phi, tiềm; kỵ long kết trên sống, trảm quan do người khéo. Tam thế lập, toạ, miên ứng thiên, nhân, địa huyệt; tứ sát là áp, tàng, thoát, thiểm.

Bài trước: Địa Lý Đại Thành (4) – Tổ tông phụ mẫu, chi cán, thoát tá bác hoán, cách cục, thai phục 祖宗父母 枝幹.

Bài sau: Địa Lý Đại Thành (6) – Thai tức dựng dục, ngũ tinh nhập thủ, huyệt vựng 胎息孕育 (sắp đăng).

Nguồn: Địa Lý Đại Thành (地理大成), Diệp Cửu Thăng tập chú, bản khắc Học Sơn Đường năm Khang Hy Bính Tý (1696), tập một, Sơn Pháp Toàn Thư quyển đầu thượng: mục Âm dương, Sinh khí, Quá hiệp xuyên điền, Tứ lạc ngũ kết kỵ long trảm quan tam thế tứ sát. Hiệu đính: 純陽純木 đọc là 純陽純水 cho khớp bốn cặp âm dương thuỷ hoả; chữ cuối câu tả đá (不燥) bản khắc mờ, dịch theo nghĩa "không khô ráp"; 穿田 có chỗ khắc 串田; 博換 đọc là 剝換. Các đoạn lược đánh dấu "……". Sách thuộc công cộng; chữ dị thể đổi về chính thể. Hình vẽ là sơ đồ vẽ lại. Thầy Vũ Giới tổng hợp và biên soạn; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具

Bài liên quan – 相關文章

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習

Biết âm dương, sinh khí, quá hiệp, tứ lạc ngũ kết, tứ sát là phần Thư; đứng trong hiệp mà đo được long gần xa, đứng ở huyệt mà nhận được sinh khí, dịch huyệt tránh sát cho đúng là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Âm dương theo Dương công là gì? – 楊公陰陽

Long cao gầy có sống, huyệt nhũ đột, sa bên lưng gồ, thuỷ dài hẹp chảy gấp là âm (cương, hùng); long thấp bằng béo nhuận, huyệt oa kiềm, sa bên mặt lõm, thuỷ tròn lắng tụ là dương (nhu, thư).

Vì sao Liêu công gọi âm dương ngược lại? – 廖說何以相反

Theo Diệp Cửu Thăng, Liêu công đem âm dương của đạo trời (dương cương, âm nhu) áp vào đất, trong khi đạo đất ngược lại (âm cương, dương nhu). Tên gọi ngược nhưng cách dùng không xa nhau.

Bốn ác khí là gì? – 四種惡氣

Thuần âm thuần hoả thành sát khí nhọn sắc; thuần dương thuần thuỷ thành tử khí tản mạn; thuần âm thuần thuỷ thành bệnh khí sưng ủng; thuần dương thuần hoả thành bại khí khô ráo. Cả bốn đều không được phạm.

Quá hiệp khác xuyên điền thế nào? – 過峽穿田之別

Quá hiệp là âm khí, ở núi, phải ngắn, gọn, hai bên kẹp chặt, kỵ gió. Xuyên điền là dương khí, mạch đi ngầm qua ruộng, bằng rộng dài, không sợ gió; chỉ đại cán chân quý long mới có.

Tứ sát huyệt pháp gồm những phép nào? – 四殺穴法

Áp sát (điểm cao đè sát xuống), tàng sát (giấu huyệt ở giữa chỗ không thấy sát), thoát sát (hạ xuống chỗ bằng như nệm), thiểm sát (bỏ bên cứng, lập huyệt bên mềm).

Từ khoá: địa lý đại thành · 地理大成 · âm dương phong thủy · sinh khí · quá hiệp · xuyên điền · tứ lạc ngũ kết · kỵ long · trảm quan · tứ sát huyệt pháp · phong thủy long mạch

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…