Địa Lý Đại Thành
地理大成 · 山法全書 (卷之首上 · 太祖 少祖 祖宗父母 · 龍法枝幹 脫卸 剝換 格局 胎伏)
Tác giả: Diệp Thái 葉泰 (tự Cửu Thăng 九升, người Cổ Vụ 古婺, đời Thanh) tập chú · người em Tiều Vân 樵雲 tham duyệt · Trịnh Cung Chấn 鄭宮振 (Hải Xương) đính
Bản gốc: Học Sơn Đường 學山堂 khắc năm Khang Hy 35 (1696), tập một.
Bài trước đã học cách đọc sao trên một mạch long. Bài này của Địa Lý Đại Thành lùi ra xa hơn nữa để hỏi: con long ấy từ đâu mà ra, nó là cán hay chi, nó đã gột bỏ cái thô của tổ chưa, nó có cách cục quý hay không. Diệp Cửu Thăng gom vào một đoạn liền các khái niệm thái tổ, thiếu tổ, tổ tông, phụ mẫu, chi cán, thoát tá bác hoán, cách cục, thai phục, rồi kết bằng "yếu quyết nhận chi cán" và lời phê bình phép xét long theo sinh tử, cường nhược. Đây là phần nền của long pháp, mọi chương Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh về sau đều đứng trên đó.
Trả lời nhanh: Thái tổ là núi cao nhất phát mạch cả một vùng, có hai sông lớn kẹp hai bên, thường là sao Liêm Trinh hay Thuỷ trướng thiên. Thiếu tổ là núi lớn dựng lại sau thái tổ làm tổ cho các nhánh một phương. Tổ tông là tôn tinh của riêng một long, phải là cát tinh khai bình liệt trướng; phụ mẫu là núi che ngay sau huyệt tinh. Thái tổ, thiếu tổ để biện đại địa; tổ tông để biện trung địa; phụ mẫu để biện tiểu địa. Cán long đi giữa, hai nước kẹp tận; chi long tách bên, chỉ thu nước một bên. Long phải thoát tá bác hoán, bỏ thô đổi tú mới kết; có cách cục mới phát quý; thai phục là hai sao trên lưng long quay mặt vào nhau, dấu hiệu thư hùng giao cấu.
Thầy Vũ Giới giảng: "Xem một ngôi nhà, người ta hỏi gia phả: ông tổ là ai, chi nào, đời nào đã đổi nếp. Xem một con long cũng vậy. Ngọn núi sau huyệt chỉ là cha mẹ; muốn biết phúc dày hay mỏng phải lần lên tận ông tổ, xem anh em hai bên có đông không, đường đi đã gột rửa cái hung chưa."
Thái tổ: núi tổ của cả một vùng – 太祖
Diệp Cửu Thăng bắt đầu từ ngọn núi xa nhất, cao nhất. Ông tả nó vừa như một hình tượng địa lý vừa như một khí tượng.

太祖者,最高之山,為一方發脈之祖,羣龍之所從出者是也。大者為一郡之主,或數邑之主,兩傍必有兩大水夾之,其兩水中之諸龍,皆其所分布者也。其星大抵是廉貞火,不則漲天水,非水火二星不能作祖。其星遠望聳秀可觀,近則岩石崚嶒,可驚可怕,蓋是一片罡殺之氣所成。若非罡殺之氣,焉能兀立空中,受八風之吹射耶?
Dịch: Thái tổ là ngọn núi cao nhất, làm tổ phát mạch của một phương, là nơi các long từ đó mà ra. Thái tổ lớn thì làm chủ một quận hay vài huyện; hai bên tất có hai dòng nước lớn kẹp lấy, các long trong khoảng hai dòng nước ấy đều do nó phân bố ra. Sao của thái tổ phần lớn là Liêm Trinh hoả, không thì là Thuỷ trướng thiên; không phải hai sao Thuỷ, Hoả thì không làm tổ được. Sao ấy nhìn xa thì cao vút đẹp mắt, đến gần thì đá núi lởm chởm, đáng kinh đáng sợ, vì nó do một luồng khí cương sát tạo thành. Nếu chẳng phải khí cương sát, sao có thể đứng trơ giữa không trung mà chịu tám phương gió thổi?
太祖之氣亦有厚薄貴賤。欲知其厚薄,看其分布。若分布諸龍行得長遠潤大,則其氣強而厚;若局促短狹,則其氣薄而弱矣。欲知其貴賤,看其局勢。若太祖之傍羣峰簇擁,太祖之星成格成局者,貴也;若孤高無輔,則賤矣。太祖之星端嚴方正,則其所生人物多正人君子;若偏斜歪側,則此方之人多奸邪小人矣。
Dịch: Khí của thái tổ cũng có dày mỏng, sang hèn. Muốn biết dày mỏng, xem cách nó phân bố: các long phân ra đi được dài xa, nhuận lớn thì khí mạnh mà dày; nếu chật chội ngắn hẹp thì khí mỏng mà yếu. Muốn biết sang hèn, xem cục thế: bên thái tổ có nhiều ngọn chen nhau ôm lấy, sao thái tổ thành cách thành cục, là sang; nếu cao trơ trọi không có phụ trợ, là hèn. Sao thái tổ đoan nghiêm vuông vắn thì người phương ấy sinh ra phần nhiều là chính nhân quân tử; nếu lệch nghiêng méo mó thì người phương ấy nhiều kẻ gian tà tiểu nhân.
Giảng: Có ba ý cần giữ. Thứ nhất, thái tổ được xác định bằng nước chứ không chỉ bằng độ cao: hai dòng nước lớn kẹp hai bên chính là ranh giới cái "nhà" của nó. Thứ hai, thái tổ phải là Liêm Trinh hay Thuỷ trướng thiên, tức là núi đá lởm chởm hay một dãy cao rộng như bức trướng giăng ngang trời; Diệp Cửu Thăng gọi thẳng đó là khí "cương sát" (罡殺). Cương sát ở tổ là điều đương nhiên, không phải điều xấu; cái xấu là khi long đi tới huyệt mà vẫn còn mang nguyên cái sát ấy, như phần thoát tá bên dưới sẽ nói. Thứ ba, ông đọc thái tổ để đoán phong khí cả một vùng: tổ ngay ngắn thì người ngay thẳng, tổ nghiêng lệch thì người gian tà. Đó là lối nhìn "địa linh nhân kiệt" ở quy mô lớn, không dùng để phán một ngôi mộ hay một ngôi nhà cụ thể.
Thiếu tổ, tổ tông và phụ mẫu – 少祖 祖宗父母
Từ thái tổ, long chia ra rồi dựng lại từng tầng. Mỗi tầng một tên, và mỗi tầng dùng để biện một cỡ đất.

少祖者,自太祖分落之後,再起大山作此方諸幹枝之祖是也。其星不同太祖,要端正秀麗,精神光彩,方能結作。山若聳秀,多成貴穴;若肥厚,多發丁財也。祖宗父母者,自己一龍之山也。祖宗者,從少祖分落之後,再起一尊星,此星必要得吉星開屏列帳,成格成局,方能結得美穴;若此星無力,必不能成美地矣。父母者,穴星後蓋穴星之山是也,要合得一吉星張得兩翅,方能結作;若無此,便不能穴矣。太祖、少祖是辨大地之用,祖宗山是辨中地之用,父母山則小地之用也。若無父母山,止有一主星結穴者,則是傍落小結,微而又微者矣。
Dịch: Thiếu tổ là núi lớn dựng lên lại sau khi phân lạc từ thái tổ, làm tổ cho các cán, các chi của một phương. Sao thiếu tổ không giống thái tổ, phải đoan chính tú lệ, tinh thần sáng sủa mới kết được; núi cao vút thì phần nhiều thành huyệt quý, nếu béo dày thì phần nhiều phát người phát của. Tổ tông, phụ mẫu là núi của riêng một long mình. Tổ tông là một tôn tinh dựng lên sau khi phân lạc từ thiếu tổ; sao này tất phải là cát tinh mở bình giăng trướng, thành cách thành cục mới kết được huyệt đẹp; nếu sao này vô lực thì tất không thành đất đẹp. Phụ mẫu là núi che ngay sau huyệt tinh, phải hợp một cát tinh giương được hai cánh mới kết; không có thì không thành huyệt. Thái tổ, thiếu tổ dùng để biện đại địa; núi tổ tông dùng để biện trung địa; núi phụ mẫu dùng cho tiểu địa. Nếu không có núi phụ mẫu, chỉ có một chủ tinh kết huyệt, thì đó là tiểu kết lạc bên, nhỏ lại càng nhỏ.
太祖、少祖、祖宗父母之說,一步緊一步。凡擇地,以自己之祖宗父母為重;中下之地,少祖、太祖可置之不問者,此常說也。然山川變化,難以拘定,有等純陽行龍,一路平坦,直至到頭頓起一星穴,便結在此星之上,不特不見祖宗之山,即父母之山亦無,此等結作,又不得以祖宗父母言也。
Dịch: Thuyết thái tổ, thiếu tổ, tổ tông phụ mẫu đi từng bước một bước chặt hơn. Phàm chọn đất thì lấy tổ tông, phụ mẫu của chính mình làm trọng; đất trung hạ thì thiếu tổ, thái tổ có thể bỏ qua không hỏi, đó là nói thường. Nhưng sơn xuyên biến hoá khó câu nệ: có loại long thuần dương đi một đường bằng phẳng, tới đầu long mới bỗng nổi một sao huyệt, huyệt kết ngay trên sao ấy, chẳng những không thấy núi tổ tông, ngay núi phụ mẫu cũng không có. Kết tác như vậy lại không thể lấy tổ tông phụ mẫu mà nói.
Giảng: Bốn tầng tổ là một cái thang thu hẹp dần: thái tổ là cả vùng, thiếu tổ là một phương, tổ tông là một long, phụ mẫu là ngay sau huyệt. Điểm thực dụng là câu "lấy tổ tông phụ mẫu của chính mình làm trọng": khi đi tìm đất cho một gia đình, người thầy không cần leo lên tận thái tổ, chỉ cần thấy tôn tinh của riêng long ấy có mở bình liệt trướng không, và ngọn ngay sau huyệt có giương hai cánh ôm xuống không. Ngoại lệ ông nêu cũng rất quan trọng: long thuần dương ở vùng bằng, đi phẳng mãi rồi nổi một ngọn ở đầu và kết ngay đó. Ở đồng bằng, người học đừng đi tìm "núi cha mẹ" cho bằng được rồi kết luận không có đất.
Chi cán: phép biện long thứ nhất – 枝幹
Diệp Cửu Thăng gọi chi cán là "nghĩa thứ nhất của biện long". Đất lớn hay nhỏ, phân được chi cán là quyết ngay.

枝幹者,辨龍之第一義也。從太祖上辨枝幹,則知大幹大枝;從少祖上辨枝幹,則知此一枝之幹之枝也。幹龍力大福厚,枝龍自然不及。地之大小,幹枝一辨立決也。幹龍多從中行,枝龍如左右手,兩邊護送,兩水夾盡為幹。亦有幹從一邊走,而枝龍俱分在一邊,其一邊幹,則愈行愈有力,而一邊之諸枝俱短縮,不能長遠,此等幹龍,由此一方有兩個祖山,其幹靠在兩界上走,故如是也。枝是幹之傍分,邊輕邊重,止收得一邊水,觀收水而幹枝分矣。
Dịch: Chi cán là nghĩa thứ nhất của việc biện long. Từ thái tổ mà biện chi cán thì biết đại cán, đại chi; từ thiếu tổ mà biện chi cán thì biết cán, chi của riêng một nhánh. Cán long lực lớn phúc dày, chi long tự nhiên không bằng. Đất lớn hay nhỏ, biện chi cán một lần là quyết ngay. Cán long phần nhiều đi giữa, chi long như tay trái tay phải hộ tống hai bên; hai dòng nước kẹp tới tận cùng là cán. Cũng có cán đi theo một bên, các chi đều phân về một bên; bên cán thì càng đi càng có lực, còn các chi bên kia đều ngắn rụt không đi xa được. Loại cán long này là do một phương có hai tổ sơn, cán dựa vào ranh giới giữa hai tổ mà đi nên như thế. Chi là nhánh tách ra bên cán, bên nhẹ bên nặng, chỉ thu được nước một bên; xem chỗ thu nước thì chi cán phân rõ.
又有枝中幹、枝中枝。枝中幹者,雖止收得一邊大水,而自己祖宗另起一帳,帳下之水齊合于面前,而兩傍之砂皆護水入局。枝中枝者,不過小分一枝,止收得一邊小水上堂,一賓一主有情之小結而已。大幹如人身之腹,枝中幹如人手之中指,枝中枝如人手之大小指也。大幹為郡縣將相之龍,枝中幹有格者亦可至二三品,須看其格之高下而分之也;小枝則不過財丁耳。
Dịch: Lại có chi trung cán và chi trung chi. Chi trung cán tuy chỉ thu được nước lớn một bên, nhưng tổ tông của mình dựng riêng một trướng, nước dưới trướng hợp đều trước mặt, sa hai bên đều hộ nước vào cục. Chi trung chi chỉ là một nhánh nhỏ tách ra, thu được nước nhỏ một bên lên minh đường, một khách một chủ hữu tình, là tiểu kết mà thôi. Đại cán như bụng người, chi trung cán như ngón giữa bàn tay, chi trung chi như ngón cái, ngón út. Đại cán là long của bậc quận huyện, tướng soái, tể tướng; chi trung cán có cách cũng có thể lên hàng nhị, tam phẩm, phải xem cách cao thấp mà phân; tiểu chi thì chẳng qua có của có người.
Giảng: Tiêu chuẩn của Diệp Cửu Thăng rất rõ và rất kiểm chứng được: xem nước. Cán long được hai dòng nước lớn kẹp tới tận cùng; chi long chỉ thu nước một bên. Người đứng trên bản đồ địa hình hôm nay có thể làm việc này khá dễ: dò hai đường phân thuỷ lớn, xem dải đất ở giữa có phải là trục chính không. Phép so sánh bụng và ngón tay giúp nhớ thứ bậc: bụng nuôi cả thân, ngón giữa dài và mạnh nhất trong các ngón, còn ngón cái, ngón út chỉ là phụ. Lời ông về phẩm trật quan chức là ngôn ngữ thời xưa để nói cỡ phúc lực của đất; người học hôm nay nên đọc như "lực lớn, vừa, nhỏ", không đọc như lời hứa hẹn.
Thoát tá bác hoán: bỏ thô đổi tú – 脫卸剝換
Nếu thái tổ là cương sát, thì long phải có cách gột cái sát ấy đi trước khi kết. Đó là thoát tá bác hoán.

脫卸剝換者,乃脫去粗老,再換細嫩也。不論枝幹,俱要看。蓋發龍之初,必是粗惡頑蠢,須一跌一斷,脫去兇頑,改換秀美,方能結作。故看龍必要看脫換也。凡龍皆從老剝嫩而穴始成。又有一等龍,既剝嫩,後反換出老來,此有兩法:一則于嫩處結美穴,而剝出之頑星去作水口;一則剝老成祖,於下再剝出嫩枝成穴也。有等凶龍迤迤而走,並不跌斷剝換,直至穴場,氣勢雄強,護從周密,大為俗人所喜,不知不經脫卸,殺氣未除,乃草寇滅族之大凶地也。
Dịch: Thoát tá bác hoán là cởi bỏ cái thô già, đổi lấy cái mịn non. Bất kể chi hay cán đều phải xem. Bởi lúc long mới phát tất thô ác ngoan xuẩn, phải một lần sụp xuống, một lần đứt đoạn, cởi bỏ cái hung ngoan, đổi thành tú mỹ, mới kết được. Cho nên xem long tất phải xem thoát hoán. Phàm long đều từ già bóc ra non thì huyệt mới thành. Lại có loại long đã bóc ra non rồi lại đổi ra già: có hai phép, một là kết huyệt đẹp ở chỗ non, còn sao ngoan bóc ra sau thì đi làm thuỷ khẩu; hai là bóc già làm tổ, phía dưới lại bóc ra nhánh non mà thành huyệt. Có loại long hung lừ đừ mà đi, không hề sụp đoạn bác hoán, cứ thế tới huyệt trường, khí thế hùng mạnh, hộ tòng chu đáo, rất được người thường ưa; không biết rằng không qua thoát tá thì sát khí chưa trừ, là đất đại hung của giặc cỏ, diệt tộc.
Giảng: "Nhất điệt nhất đoạn" (一跌一斷) là hình ảnh then chốt: long sụp thấp xuống rồi đứt lưng ở một quá hiệp, sau đó nổi lên một ngọn mới nhỏ hơn, tròn hơn, mềm hơn. Mỗi lần như thế là một lần "lột da". Câu cảnh báo cuối đoạn đáng chép vào sổ tay: một mạch núi to khoẻ, hộ vệ đầy đủ mà chạy thẳng tới huyệt không hề đứt đoạn, nhìn thì oai, nhưng chính vì oai mà nguy, vì sát khí của tổ còn nguyên. Ở đây, Diệp Cửu Thăng nói cùng một ý với Hám Long Kinh khi dạy rằng long phải "thoát sát" mới tới huyệt.
Cách cục: phân long quý tiện – 格局
Đã bác hoán xong, lại phải xét long có "cách" hay không. Lực mạnh mà không có cách thì chỉ giàu, không sang.

格局者,所以辨龍之貴賤者也。龍經剝換之後,須看其有格無格。有格者則為貴龍;若無格,雖體勢強旺,終不過發富發丁,不能發貴。顧有幹龍而反不發貴,有係枝龍而反發清貴,有格無格之故也。龍格之備,莫備于《玉髓經》、《泄天機》二書,然百千難遇,識之可,不識亦無不可。故余取其尋常必用者于左。
Dịch: Cách cục là để biện long sang hay hèn. Long qua bác hoán rồi thì phải xem có cách hay không. Có cách là quý long; nếu không có cách thì dù thể thế mạnh vượng, rốt cuộc chỉ phát giàu, phát người, không phát quý được. Cho nên có cán long mà lại không phát quý, có chi long mà lại phát thanh quý, ấy là do có cách hay không có cách. Cách của long đầy đủ nhất không gì bằng hai sách Ngọc Tuỷ Kinh và Tiết Thiên Cơ, nhưng trăm nghìn mới gặp một, biết thì tốt, không biết cũng không sao. Vì vậy ta chọn những cách thường gặp, tất dùng, chép ở dưới.
Giảng: Sau đoạn này, bản khắc in một loạt hình cách long thường gặp: long lâu bảo điện, bình, trướng, ngô đồng chi, tam thai, thược dược chi, trướng hạ quý nhân, hoa cái, dương liễu chi, thuỷ mộc lô tiên, quyển liêm điện thí, mã tích, vương tự long, xuyến châu, phong yêu, ngự toà, châu ti, hạc tất, ngọc xích, kim ngưu chuyển xa. Đây là các hình mẫu: dãy núi giăng như bức trướng, nhánh mọc đều như cành ngô đồng, ba ngọn ngang nhau như ba ngôi sao tam thai, lưng long thắt lại như lưng ong, nối liền những gò tròn như chuỗi hạt. Ý chính của Diệp Cửu Thăng là phân biệt lực với cách: lực quyết định giàu và đông người, cách quyết định sang. Vì thế chi long có cách đôi khi hơn cán long không cách. Đây là chỗ ông khéo, vì người học thường chỉ đo lực.
Thai phục: thư hùng trên lưng long – 胎伏
Khái niệm cuối của đoạn là thai phục, mà Diệp Cửu Thăng nói thẳng là "người đời phần nhiều không biết".

胎伏者,龍背上雌雄相顧之星。有此星則雌雄交媾,成胎,前途方好成穴。其形乃一星之面向前,而一星開面向後,兩星之面相向。其後星為雄曰伏,前星為雌曰胎,其龍脈則從胎星背後落去也。《金函》云:伏胎三十六,傳伏有十八格,胎有十八格也。此乃龍上辨結作之妙義,而世人多不識。有等盲術乃于此星及金牛轉車中點天穴,奈之何哉?
Dịch: Thai phục là hai sao trên lưng long, thư hùng ngoảnh nhìn nhau. Có sao này thì thư hùng giao cấu thành thai, phía trước mới dễ thành huyệt. Hình của nó là một sao mặt hướng về trước, một sao mở mặt hướng về sau, hai mặt nhìn nhau. Sao sau là hùng, gọi là phục; sao trước là thư, gọi là thai; long mạch thì từ sau lưng sao thai mà lạc xuống. Kim Hàm nói: phục thai ba mươi sáu cách, phục có mười tám cách, thai có mười tám cách. Đây là nghĩa diệu để biện kết tác trên long, mà người đời phần nhiều không biết. Có bọn thuật mù lại điểm huyệt trên chính sao này và giữa cách kim ngưu chuyển xa, biết làm sao được!
Giảng: Thai phục là dấu hiệu "sắp kết" trên lưng long, không phải chỗ kết. Hai ngọn quay mặt vào nhau là long đang "thụ thai"; huyệt phải tìm ở phía trước, theo mạch lạc xuống từ sau lưng ngọn thai. Lời mắng "thuật mù" là cảnh báo cụ thể: thấy hai ngọn đẹp ôm nhau thì tưởng có huyệt ngay đó, đặt mộ lên lưng long, là sai.
Khởi phục không quý, thẳng dài không quý – 起伏 直長
Ngay sau thai phục, Diệp Cửu Thăng viết một đoạn ngắn đi ngược hẳn quan niệm phổ thông, và tự nói rằng diệu đạo thường trái với lời bàn tầm thường.

世人論龍多喜起伏,不知多起伏,非龍之美也。起伏是枝龍之體度。若大幹龍,不論高山平崗,能挺腰直行,不起星峰,並無起伏,故曰正龍頭上不生峰。若能平行數里,貴不可言;里許亦大貴;半里數箭,亦結上貴之穴。人以起伏為妙,不知其妙處正不在此,在一平直也。世人論龍喜直長,不知直長非龍之貴也。直長是賤龍之體度。若貴龍,不論高山平崗,能張翅橫闊;惟橫闊始能大迎大送,成出許多美格。惟橫闊之龍,不論枝幹,俱出大貴人。人以延長為妙,不知妙處正不在此,在一橫闊也。凡天下妙道,必與庸論相反,一反庸論,便是妙道耳。
Dịch: Người đời bàn long phần nhiều thích khởi phục, không biết nhiều khởi phục không phải cái đẹp của long; khởi phục là thể độ của chi long. Còn đại cán long thì bất kể núi cao hay gò bằng, có thể thẳng lưng đi thẳng, không nổi ngọn sao, chẳng hề khởi phục, cho nên nói "trên đầu chính long không mọc ngọn". Nếu đi bằng được vài dặm thì quý không nói hết; một dặm cũng đại quý; nửa dặm, vài tầm tên bắn cũng kết huyệt thượng quý. Người ta cho khởi phục là diệu, không biết chỗ diệu chính không ở đó mà ở một chữ "bằng thẳng". Người đời bàn long thích thẳng dài, không biết thẳng dài không phải cái quý của long; thẳng dài là thể độ của tiện long. Quý long thì bất kể núi cao gò bằng, giương được cánh rộng ngang; chỉ long rộng ngang mới đón lớn tiễn lớn, thành ra nhiều cách đẹp. Chỉ long rộng ngang, bất kể chi cán, đều ra người đại quý. Người ta cho dài là diệu, không biết chỗ diệu chính không ở đó mà ở một chữ "rộng ngang". Phàm diệu đạo trong thiên hạ tất trái với lời bàn tầm thường; trái lời tầm thường ấy mới là diệu đạo.
Giảng: Đọc kỹ thì hai câu không mâu thuẫn. "Bằng thẳng" là nói cái lưng của đại cán: nó đi đầm đầm, không cần nhấp nhô để khoe. "Không quý thẳng dài" là nói cái hình tổng thể: một con long hẹp mà dài như sợi dây là tiện long, còn quý long phải giương cánh rộng ngang để có chỗ đón chỗ tiễn. Một bên là lưng, một bên là vai. Câu kết "trái lời tầm thường mới là diệu đạo" vừa là lời tự tin của tác giả, vừa nhắc người học đừng lấy cảm giác "nhìn hùng vĩ" làm thước đo.
Yếu quyết nhận chi cán – 認枝幹要訣
Đoạn tiếp theo là một bài yếu quyết khá dài, Diệp Cửu Thăng "phụ" vào sau phép chi cán. Em trích phần cốt lõi.

幹龍之行,不硬長嶺,多不生峰,體度尊嚴,巍峩綿遠,或數千里、數百里,剝換纏度……徑行徑往而不顧人,兩傍護衛,定然繁盛……其隨龍大界水,定是長江大河,源流甚遠。入山之時,當細查此山祖宗始來自何方,行從何方,盡從何方,左右兩水從何處交會,交會之內定有真龍正穴。當登絕頂,遠望諸山,何處起頂,何處過峽,何處圓聚之處,何處散漫,其圓聚之處,實有融結;散漫處定是行龍。
Dịch: Cán long đi thì không cứng thành dải dài, phần nhiều không nổi ngọn, thể độ tôn nghiêm, cao vời liên miên, hoặc vài nghìn dặm, vài trăm dặm, bác hoán quấn quýt… cứ thẳng đường mà đi không ngoảnh lại người, hai bên hộ vệ tất đông đúc… Đại giới thuỷ theo long tất là sông dài sông lớn, nguồn rất xa. Lúc vào núi, phải tra kỹ tổ tông núi này từ phương nào tới, đi theo phương nào, tận ở phương nào, hai dòng nước trái phải giao nhau ở đâu; trong chỗ giao nhau tất có chân long chính huyệt. Phải lên đỉnh cao nhất nhìn xa các núi: chỗ nào nổi đỉnh, chỗ nào quá hiệp, chỗ nào tròn tụ, chỗ nào tản mạn; chỗ tròn tụ thật có dung kết, chỗ tản mạn tất là long đang đi.
枝龍之體,變換無常,形體低小,多生峰巒,左右枝腳多偏……結穴多迴龍局,垣多偏小。……老幹生嫩枝,結穴必近;嫩枝剝老幹,其行必遠。……翻身回顧,局中有結;盡頭砂飛水走,腰間定有堪裁。
Dịch: Thể của chi long biến hoán vô thường, hình thể thấp nhỏ, nhiều ngọn nhiều gò, chân nhánh trái phải phần nhiều lệch… kết huyệt phần nhiều là cục hồi long, viên cục phần nhiều lệch nhỏ… Cán già sinh nhánh non thì huyệt kết tất gần; nhánh non bóc cán già thì nó đi tất xa… Long trở mình ngoảnh lại thì trong cục có kết; đầu cùng mà sa bay nước chạy thì ở lưng long tất có chỗ đáng đặt huyệt.
Giảng: Bài yếu quyết này là một phương pháp khảo sát thực địa hoàn chỉnh: tra tổ từ đâu tới, đi về đâu, tận ở đâu; tìm chỗ hai nước giao; lên đỉnh cao nhất mà nhìn chỗ tụ chỗ tản. Câu "tụ thì kết, tản là long đang đi" là một tiêu chí rất gọn. Phần sau bài quyết còn nói tới bình địa hành long "thảo xà hôi tuyến", "đôn phục đôn", và kết bằng câu "cửu tinh bác hoán, tứ tinh sát mạch, không phải thầy thường biết được", tức là phần cao nhất vẫn phải học thầy.
Phê bình phép sinh tử, cường nhược của Tiết Thiên Cơ – 生死強弱
Đoạn khép lại của mục này là một lời phê bình học thuật hiếm thấy trong sách địa lý cổ.

《泄天機》以生死、強弱、順逆、進退辨龍美惡。其言曰:生是昂首多節目,死是無起伏;強是奔走勢力弘,弱是瘦稜;順是開屏向前往,逆是望後去;進是龍神節節高,退是漸蕭條。生強順進皆為好,富貴兼壽考;死弱逆退最為凶,夭折受貧窮。以此辨龍,未嘗不是,然是庸淺之論。龍法之妙,在辨枝幹以分大小,別星辰以定吉凶,惟《疑龍》、《撼龍》、《望龍》三經,始得山川之真性情、真結法,方見天造地設一定之妙理。
Dịch: Tiết Thiên Cơ lấy sinh tử, cường nhược, thuận nghịch, tiến thoái để biện long tốt xấu. Lời sách nói: sinh là ngẩng đầu nhiều đốt, tử là không khởi phục; cường là chạy mạnh thế lực rộng, nhược là gầy trơ cạnh; thuận là mở bình hướng về trước, nghịch là quay về sau; tiến là long thần từng đốt cao dần, thoái là tiêu điều dần. Sinh, cường, thuận, tiến đều tốt, giàu sang lại thọ; tử, nhược, nghịch, thoái là hung nhất, chết yểu chịu nghèo. Lấy đó biện long không phải sai, nhưng là lời bàn tầm thường nông cạn. Chỗ diệu của long pháp là biện chi cán để phân lớn nhỏ, phân tinh thần để định cát hung; chỉ ba kinh Nghi Long, Hám Long, Vọng Long mới được chân tính tình, chân kết pháp của sơn xuyên, mới thấy được cái lý diệu nhất định do trời đất tạo ra.
Giảng: Diệp Cửu Thăng không bác bỏ tám chữ sinh tử cường nhược thuận nghịch tiến thoái, ông chỉ xếp nó xuống hàng "nông". Lý do: tám chữ ấy chỉ cho biết long khoẻ hay yếu, không cho biết long lớn hay nhỏ, kết gì. Muốn biết lớn nhỏ phải biện chi cán; muốn biết cát hung phải phân tinh thần. Đây cũng là lý do bộ Sơn Pháp Toàn Thư lấy Hám Long Kinh và Nghi Long Kinh làm xương sống sau quyển đầu.
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Phong Thuỷ Liên Hoa coi đoạn này là bài học "xem gốc trước, xem ngọn sau". Thái tổ, thiếu tổ, tổ tông, phụ mẫu là trình tự từ gốc tới ngọn; chi cán là trình tự từ thân tới nhánh. Người học Hình Pháp phải luyện thói quen hỏi hai câu trước khi nhìn huyệt: long này là cán hay chi, và nó đã thoát sát chưa.
Tiêu chí "xem nước để phân chi cán" rất hợp với cách làm hiện nay. Bản đồ địa hình và mô hình độ cao cho phép dò đường phân thuỷ, xem dải đất nào được hai dòng nước lớn kẹp tới cùng. Đó là bước bàn giấy; bước thực địa vẫn là lên đỉnh cao nhìn chỗ tụ chỗ tản như yếu quyết dạy. Ở Việt Nam, các dãy chạy ra đồng bằng Bắc Bộ, Thanh Nghệ, hay các dải đồi trung du rất thích hợp để luyện phép này, vì nhiều dãy có sông kẹp hai bên rõ ràng.
Lời cảnh báo về long hung không bác hoán đáng được nhấn mạnh với người mới học: một dãy núi to khoẻ, đá lởm chởm chạy thẳng tới chỗ đặt mộ, hộ vệ đông đúc, thường được khen "long mạnh". Diệp Cửu Thăng nói đó là đất đại hung. Thoát sát rồi mới kết, đó là nguyên lý. Còn đoán định lực đất, cách cục cụ thể trên một mạch thật là thủ pháp, phải học trực tiếp.
Tóm lại – 總結: Thái tổ là núi cao nhất phát mạch cả vùng, hai sông lớn kẹp hai bên, thường là Liêm Trinh hay Thuỷ trướng thiên, mang khí cương sát. Thiếu tổ làm tổ một phương, phải đoan chính tú lệ. Tổ tông là tôn tinh của riêng một long, phải là cát tinh mở bình liệt trướng; phụ mẫu là núi che sau huyệt, phải giương hai cánh. Chọn đất lấy tổ tông phụ mẫu làm trọng; long thuần dương đất bằng là ngoại lệ. Cán long hai nước kẹp tận, chi long thu nước một bên; có chi trung cán và chi trung chi. Long phải điệt đoạn bác hoán, bỏ thô đổi tú; long hung chạy thẳng không đứt là đất đại hung. Có cách mới phát quý. Thai phục là dấu hiệu thư hùng giao cấu, huyệt ở phía trước chứ không ở trên sao ấy. Đại cán quý ở bằng thẳng và rộng ngang, không quý ở nhấp nhô và dài.
Bài trước: Địa Lý Đại Thành (3) – Ứng tinh, biến tinh, gian tinh và ngũ thể 應星變星間星 五體.
Bài sau: Địa Lý Đại Thành (5) – Âm dương, sinh khí và quá hiệp 陰陽 過峽.
Nguồn: Địa Lý Đại Thành (地理大成), Diệp Cửu Thăng tập chú, bản khắc Học Sơn Đường năm Khang Hy Bính Tý (1696), tập một, Sơn Pháp Toàn Thư quyển đầu thượng: mục Thái tổ, Thiếu tổ, Tổ tông phụ mẫu; mục Long pháp chi cán, thoát tá, bác hoán, cách cục, thai phục; Nhận chi cán yếu quyết. Hiệu đính: 大低 đọc là 大抵; 橫潤 đọc là 橫闊; 博 trong 剝換 theo nghĩa bác hoán. Đoạn yếu quyết có lược bớt, đánh dấu bằng "……". Sách thuộc công cộng; chữ dị thể đổi về chính thể. Hình vẽ là sơ đồ vẽ lại. Thầy Vũ Giới tổng hợp và biên soạn; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, ghi phương vị tổ sơn, hướng đi của long khi khảo sát.
- Lập Cục Pháp: lập cục âm trạch, dương trạch theo nguyên lý Liên Hoa.
- Kệ sách Tam Hợp phái: các sách Tam Hợp khác trên Kho Sách Quý.
Bài liên quan – 相關文章
- Nghi Long Kinh: cán long và chi long
- Nghi Long Kinh: hộ tòng và quan cục
- Hám Long Kinh đề yếu: tổng luận Tu Di Sơn
- Hám Long Kinh: Liêm Trinh làm tổ
- Địa Lý Đại Thành (3): ứng tinh, biến tinh, gian tinh
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Biết thái tổ, thiếu tổ, chi cán, bác hoán là phần Thư; lần một mạch long thật từ tổ xuống, chỉ ra đâu là cán, đâu là chi, đoạn nào đã thoát sát, chỗ nào tụ mà kết là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Thái tổ khác thiếu tổ thế nào? – 太祖少祖之別
Thái tổ là núi cao nhất phát mạch cả một vùng, có hai sông lớn kẹp hai bên, mang khí cương sát; thiếu tổ là núi lớn dựng lại sau thái tổ làm tổ cho các nhánh một phương, phải đoan chính tú lệ mới kết.
Tổ tông phụ mẫu là gì? – 何謂祖宗父母
Là núi của riêng một long. Tổ tông là tôn tinh dựng sau thiếu tổ, phải là cát tinh mở bình liệt trướng; phụ mẫu là núi che ngay sau huyệt tinh, phải giương hai cánh. Chọn đất lấy hai núi này làm trọng.
Làm sao phân cán long với chi long? – 幹枝何以分
Xem nước: cán long được hai dòng nước lớn kẹp tới tận cùng; chi long tách bên, chỉ thu nước một bên. Chi trung cán dựng trướng riêng, nước dưới trướng hợp trước mặt; chi trung chi chỉ là tiểu kết.
Vì sao long mạnh mà không bác hoán lại hung? – 不經脫卸何以凶
Vì long mới phát từ tổ mang khí thô ác cương sát; không qua điệt đoạn bác hoán thì sát khí chưa trừ, tới huyệt vẫn còn nguyên. Diệp Cửu Thăng gọi đó là đất đại hung dù khí thế hùng mạnh, hộ tòng chu đáo.
Thai phục có phải chỗ đặt huyệt không? – 胎伏可點穴否
Không. Thai phục là hai sao trên lưng long quay mặt vào nhau, báo hiệu thư hùng giao cấu, phía trước sắp kết. Huyệt tìm theo mạch lạc xuống từ sau lưng sao thai; điểm huyệt ngay trên sao ấy là sai.








