Địa Lý Đại Thành
地理大成 · 山法全書 · 龍法格局部 · 玉髓經 (龍格 · 龍格圖象)
Tác giả kinh: Trương Tử Vi 張子微 (đời Tống) · chú: Lưu thị 劉註 · tập chú và lời dẫn: Diệp Thái 葉泰 (tự Cửu Thăng 九升, người Cổ Vụ 古婺, đời Thanh)
Bản gốc: Học Sơn Đường 學山堂 khắc năm Khang Hy 35 (1696), tập một.
Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh và Biện Long Ca đã dạy cách phân cán chi, tức là đo sức đất dày hay mỏng, phúc dài hay ngắn. Nhưng có một câu hỏi các sách ấy chưa trả lời trọn: vì sao có chi long nhỏ mà vẫn sinh quý nhân, có cán long lớn mà chỉ ra giàu, ra đông người? Diệp Cửu Thăng trả lời bằng một chữ: cách 格. Để dạy về cách, ông chép gần trọn chương long cách trong Ngọc Tủy Kinh 玉髓經 của Trương Tử Vi, kèm lời chú của Lưu thị và một loạt tranh khắc gỗ gọi là Long cách đồ tượng. Bài này dịch và giảng những đoạn chính của chương ấy trong Địa Lý Đại Thành.
Trả lời nhanh: Ngọc Tủy Kinh dạy rằng sức đất dày mỏng do cán chi, còn quý tiện do long có cách hay không. Cách sinh ra từ sự xuyên biến của năm sao kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ trên thân long. Long xuyên tâm hai bên đối tiết như cành ngô đồng là quý nhất, nhưng long lệch như lá lau, cành thược dược cũng là chân long nếu sao đắc địa. Long một bên khô cần hộ long sát bên, không thì chịu gió. Kinh kể hàng chục cách quý (quyển liêm, ngọc giai, ngự giai, phi bạch, ngô công tiết, thiên thê, lâu thuyền...) và cảnh báo ba loại long hỏng: khi diệt, không vong, phá bại.
Thầy Vũ Giới giảng về đoạn này: "Cán chi cho biết đất nặng hay nhẹ, cách cho biết đất sang hay hèn. Học long mà chỉ biết cán chi thì như cân được vàng mà không biết vàng mấy tuổi."
Cán chi định dày mỏng, cách định quý tiện – 枝幹與龍格
Đầu chương, Diệp Cửu Thăng viết một lời dẫn ngắn, giải thích vì sao sau các sách phân cán chi lại phải có một quyển riêng về cách cục.

凡地力量之厚薄、福蔭之長短,皆由于枝幹。枝則薄而蔭短,幹則厚而福久也。獨貴賤之蔭,雖在枝幹,卻不全在枝幹:有枝而反貴者,有幹而反止出大財丁者,此其故由于龍之有格無格。枝有格亦發貴,但福蔭不久;幹無格亦不貴,但福力綿遠也。……見大山分落一小枝,其龍甚短,其局亦甚偏,但後坐御屏,主山尊嚴,同行者認為小結。……問之果出一御史。則格之係于龍不小也。蓋內有貴氣,方外顯貴格;若內無其氣,豈外有其格哉?
Dịch: Phàm sức đất dày hay mỏng, phúc ấm dài hay ngắn, đều do cán chi. Chi thì mỏng mà ấm ngắn, cán thì dày mà phúc lâu. Riêng cái ấm quý hay tiện thì tuy ở cán chi mà không hoàn toàn ở cán chi: có chi mà lại quý, có cán mà chỉ ra nhiều của nhiều người. Cớ ấy là do long có cách hay không có cách. Chi có cách cũng phát quý, nhưng phúc ấm không lâu; cán không cách thì cũng không quý, nhưng sức phúc kéo dài. (Tôi từng đi trong núi,) thấy núi lớn chia rơi một nhánh nhỏ, long rất ngắn, cục cũng rất lệch, nhưng phía sau tựa ngự bình, chủ sơn tôn nghiêm; bạn đồng hành cho là tiểu kết. Hỏi ra quả nhiên sinh một vị ngự sử. Vậy cách gắn với long không nhỏ. Bởi bên trong có quý khí thì bên ngoài mới hiện quý cách; nếu trong không có khí ấy thì ngoài đâu có cách ấy.
Giảng: Đây là chỗ Ngọc Tủy Kinh bổ sung cho Hám Long và Nghi Long. Hai kinh của Dương Quân Tùng đo long bằng tầm vóc: dài, rộng, nhiều hộ vệ thì lớn. Ngọc Tủy Kinh thêm một trục thứ hai: hình tướng của sao trên thân long. Diệp Cửu Thăng tóm gọn thành công thức dễ nhớ: cán chi định lượng, cách định phẩm. Chi có cách thì phát quý mà không bền; cán không cách thì bền mà không quý. Câu cuối "trong có quý khí thì ngoài mới hiện quý cách" chặn trước một hiểu lầm: cách không phải là trang sức dán lên núi, mà là dấu hiệu bên ngoài của khí bên trong. Vì thế ông chép trọn chương này, kể cả phần mà sách trước bỏ đi.
Ngọc lâu kim điện và năm sao xuyên biến – 玉樓金殿 五星穿變
Lời kinh của Trương Tử Vi mở đầu bằng tổ tông của long, rồi nói ngay tới cái khó nhất là xuyên biến.

龍是祖宗本根地,分定五星人識易,只有穿變少人知,說了精微君須記:穿變之中有名字,此分貧賤與富貴。玉樓金殿起星辰,火星木星都得地。
[註] 初起星辰,稱重疊登,廣袤方圓,縈迴周匝,動輒一山二三十里,而秀尖者,此為玉樓金殿。
……一二百里作都邑,皆有五星穿變理。小龍不下五十里,三十二十皆好地。分龍定起大星辰,不起星辰不生氣。
[註] 星辰高大,龍力長而穿變眾,山方有統攝也。
Dịch: Long là đất gốc rễ của tổ tông; chia định năm sao thì người ta dễ nhận, chỉ có xuyên biến là ít người biết. Nói ra chỗ tinh vi, anh phải nhớ: trong xuyên biến có tên gọi, chính đó phân nghèo hèn với giàu sang. Ngọc lâu kim điện khởi tinh thần, hoả tinh mộc tinh đều đắc địa. (Chú: tinh thần mới khởi, lớp lớp chồng lên, rộng dài vuông tròn, quanh co bao bọc, thường một núi hai ba mươi dặm mà có ngọn nhọn đẹp, ấy là ngọc lâu kim điện.) Một hai trăm dặm làm đô ấp, đều có lý năm sao xuyên biến. Long nhỏ không dưới năm mươi dặm; ba mươi, hai mươi dặm đều là đất tốt. Chỗ chia long ắt khởi tinh thần lớn; không khởi tinh thần thì không sinh khí. (Chú: tinh thần cao lớn thì sức long dài mà xuyên biến nhiều, núi mới có chỗ thống nhiếp.)
Giảng: Kinh phân hai tầng hiểu biết. Tầng một là "chia định năm sao": nhìn một ngọn núi mà gọi được nó là kim (tròn), mộc (thẳng cao), thuỷ (gợn sóng), hoả (nhọn), thổ (vuông bằng); việc này kinh nói là dễ. Tầng hai là "xuyên biến": trên đường long đi, sao này chuyển sang sao kia ra sao, chuyển theo thế sinh hay thế khắc, và cả chuỗi chuyển ấy mang tên gì. Cái tên ấy mới quyết định sang hèn. Câu "chỗ chia long ắt khởi tinh thần lớn" cũng là một phép thử thực địa: nơi long phân nhánh mà không có ngọn núi lớn đứng làm chủ thì nhánh ấy thiếu khí.
Xuyên tâm hay lệch: lá lau, cành thược dược, cành ngô đồng – 穿心 蒹葭 芍藥 梧桐
Đoạn này là trung tâm của chương: phân biệt long xuyên tâm (đi giữa, hai bên đều có chân) với long lệch, và khẳng định long lệch vẫn có thể là chân long.

穿心中出是真龍,龍不穿心力量細,雖然難可執一論,左右迭出交互勢,左有右無過一節,右有左無本非異。此名元是蒹葭樣,但要星辰得地位,星辰得地是真龍,避會生枝不偏廢。……一等名為芍藥枝,左右相生亦相似,分處光圓有枝葉,此是木星生帶水。……又有蔡芽杞柳枝,半有半無似人字,此龍全是木星傳,只喜星辰無變異。停勻惟有梧桐枝,雙送雙迎兩手勢,對節分生作穿心,祖宗兒子都皆類,此是木星最貴處,此龍百中無一二。若言執一去尋龍,行遍江河無一地。
Dịch: Xuyên tâm mà ra ở giữa là chân long; long không xuyên tâm thì sức nhỏ. Tuy vậy khó chấp một lẽ: thế tả hữu thay nhau mọc ra, giao nhau; bên trái có bên phải không qua một đốt, bên phải có bên trái không, vốn chẳng phải lạ. Tên gọi vốn là dạng lá lau (kiêm gia); chỉ cần tinh thần đắc vị, tinh thần đắc địa là chân long, tránh né mà sinh cành, không phải lệch bỏ. Một hạng tên là cành thược dược, trái phải sinh nhau cũng tương tự, chỗ chia sáng tròn có cành lá, đó là mộc tinh sinh, đới thuỷ. Lại có cành khởi liễu mầm thái, nửa có nửa không như chữ nhân, long này hoàn toàn do mộc tinh truyền, chỉ mừng tinh thần không biến dị. Cân đối chỉ có cành ngô đồng, hai tay đưa, hai tay đón, đối đốt chia sinh thành xuyên tâm, tổ tông con cháu đều cùng loại; đó là chỗ quý nhất của mộc tinh, long này trăm cái không có một hai. Nếu chấp một cách mà đi tìm long, đi khắp sông hồ không được một đất.
Giảng: Lời chú giải thích: lá lau thì đốt chân lệch trái lệch phải, nhọn và nửa lá, nên hay sinh ra thuỷ tinh (chân bằng) và hoả tinh (chân nhọn); cành thược dược thì ngắn hơn, đốt nhiều, mở lá ba chạc. Kinh xếp thứ bậc rõ ràng: ngô đồng chi, hai bên đối nhau như hai tay ngồi chắp, là quý nhất; nhưng ngay sau đó lại cảnh báo đừng chấp vào nó. Đây là một nét rất thực tế của Ngọc Tủy Kinh. Người mới học hay đi tìm long "chuẩn sách" đối xứng hoàn hảo, rồi bỏ qua hết các long lệch. Kinh nói: long lệch mà sao đắc địa, không bị thương hãm, thì gọi là "tỵ hội", tức là long né tránh mà đi, vẫn là chân long.

Long thiên khô và những cách lệch mà vẫn quý – 偏枯 捲簾 玉階 金鎖甲
Sau khi bênh long lệch, kinh lại phân biệt hai loại lệch: lệch vì long đang quay đầu (hồi long) và lệch vì khí không đủ (thiên khô).

又有偏生楊柳枝,邊有邊無極乖異,此名本是愛偏處,半枯半榮無意味。一邊榮處生枝葉,一邊枯處如削壁。枯處定有護龍近,若少護龍出風痺,……多生婦女少兒男,正為偏枯非全氣。
[註] 手足挽掉,全歸一邊,皆是回龍轉過處。若是退卸方好,若非回轉過處,則當以榮枯而論。偏處有護龍相近乃吉,無則此向偏受風寒……龍受氣不全而偏,故生女不生男也。
却有偏生極貴龍,名曰捲簾登殿試。此是金星巧傳變,舞蹈橫斜大復細。又有名為玉階級,偏拔九層斜上陛,亦是金星出貴形,變化精微已成器。[註] ……凡是偏龍,但要合此名法,便是貴氣,不可拘泥。又有名為金鎖甲,小山磊砢互相壓……過處有脈似絲懸。
Dịch: Lại có cành dương liễu mọc lệch, bên có bên không, rất trái lạ; tên này vốn là chỗ ưa lệch, nửa khô nửa tươi, không có ý vị. Một bên tươi sinh cành lá, một bên khô như vách gọt. Chỗ khô ắt phải có hộ long gần; nếu thiếu hộ long thì sinh bệnh phong tê… sinh nhiều con gái, ít con trai, chính vì thiên khô, khí không trọn. (Chú: tay chân vung quặt về một bên đều là chỗ hồi long chuyển qua; nếu là thoái tá thì mới tốt; nếu không phải chỗ hồi chuyển thì phải luận theo tươi khô. Bên lệch có hộ long gần thì lành, không có thì hướng ấy chịu gió lạnh lệch một bên… long nhận khí không trọn mà lệch, nên sinh gái không sinh trai.) Lại có long lệch mà cực quý, tên là quyển liêm đăng điện thí (cuốn rèm lên điện thi), đó là kim tinh khéo truyền biến, múa nhảy ngang xiên, to rồi lại nhỏ. Lại có tên là ngọc giai cấp (bậc ngọc), lệch vượt chín tầng xiên lên thềm, cũng là kim tinh ra hình quý, biến hoá tinh vi đã thành khí. (Chú: phàm long lệch mà hợp các tên phép này thì là quý khí, không được câu nệ.) Lại có tên kim toả giáp (áo giáp khoá vàng): núi nhỏ lổn nhổn đè lên nhau… chỗ qua có mạch như sợi tơ treo.
Giảng: Hai đoạn đặt cạnh nhau tạo thành một phép phân định gọn: long lệch phải hỏi lệch vì sao. Nếu đó là đoạn long quay đầu, chân tay dồn về một phía để ôm huyệt, thì lệch là tốt. Nếu không phải, thì xét bên khô có hộ long che hay không. Bên khô trơ như vách mà không có núi kèm sát, gió lạnh lùa một phía, đó là thiên khô thật. Lời kinh gắn thiên khô với chuyện con cái nhiều gái ít trai; ở đây ta ghi lại đúng như sách cổ, coi đó là cách người xưa diễn đạt "khí không trọn". Ngược lại, quyển liêm và ngọc giai là hai cách lệch của kim tinh, lớp lớp xiên lên như rèm cuốn, như bậc thềm, lệch mà vẫn quý. Kim toả giáp thì là chuỗi núi nhỏ chồng vảy, chỗ qua hiệp có mạch nhỏ như tơ; lời chú dặn phải xem mạch tơ ấy vào huyệt thành sao gì, sinh hay khắc, mà định hoạ phúc.
Thổ tinh và thuỷ tinh: ngự giai, phi bạch, đốt rết – 御階 飛帛 蜈蚣節
Không chỉ mộc và kim mới có cách. Kinh tiếp tục với những dáng long thấp, bằng, dễ bị bỏ qua.

又有御階人少知,似築城牆結堦地,山低平頂長百尺,宛轉平洋無特起。此是土星巧過處,似直似斜龍最貴。[註] 百尺低平之山頂,有平路如結堦可行。
九天飛帛宛曲生,活似飛蛇背上行,此是水星穿過處,貴脈精微最要明。
更有一樣蜈蚣節,七個八個十個生,個個小山微有脚,不作穿心樣度行。此是土星出金子,漸漸秀異轉見清,却有兩傍迎送護,方見貴氣秀分明。
Dịch: Lại có ngự giai (thềm vua) ít người biết, giống như đắp tường thành, kết thành bậc đất; núi thấp đỉnh bằng dài trăm thước, uốn quanh nơi bình dương, không ngọn nào nổi vọt. Đó là chỗ thổ tinh khéo đi qua; tựa thẳng tựa xiên, long rất quý. (Chú: đỉnh núi thấp bằng dài trăm thước, có lối bằng như bậc thềm đi được.) Dải lụa bay chín tầng trời uốn khúc mà sinh, sống động như rắn bay trên lưng mà đi; đó là chỗ thuỷ tinh xuyên qua, mạch quý tinh vi phải nhận cho rõ. Lại có một dạng đốt rết, bảy cái, tám cái, mười cái mọc ra, cái nào cũng là núi nhỏ hơi có chân, không đi theo kiểu xuyên tâm. Đó là thổ tinh sinh kim con, dần dần đẹp lạ, chuyển thành thanh; nhưng phải có hai bên nghênh tống hộ vệ thì quý khí mới đẹp rõ.
Giảng: Ba cách này dạy một điều: long thấp và bằng không có nghĩa là long yếu. Ngự giai là thổ tinh trải dài, đỉnh phẳng như mặt thành; phi bạch là thuỷ tinh uốn như dải lụa; ngô công tiết là chuỗi đốt nhỏ đều nhau như thân con rết. Người quen nhìn núi cao vọt dễ bỏ qua những dáng này. Riêng đốt rết, kinh đặt điều kiện: phải có hai bên đưa đón. Một chuỗi gò nhỏ trơ trọi giữa đồng thì chỉ là chuỗi gò; có núi hai bên đi kèm thì mới là long đang hành độ.
Văn tinh, ngọc cầm lĩnh và lửa trên mộc – 文星 玉琴嶺 火燄
Đoạn tiếp theo đi vào những ngọn sao nhỏ đứng thành hàng, gọi chung là văn tinh, và những dạng nhọn dễ bị chê là hung.

又有一字文星變,玉璪珠旒天冕見,此中定是出王侯,都是木星弄針線。……又有文星從直行,三個五個圓珠顆,不分兩件不停勻,只在一邊排作片,此星名為玉琴嶺,只出清高精筆硯。或為處士或高士,宣詔布衣直上殿。正緣龍氣有偏枯,乃是木星和土變。
又有穿出棕櫚葉,木星變火燄燁燁,或是火星逢著土,火燄奔迸去無數。夜叉頭上出尖筍,亦是火星傳變處。此龍皆是帶秀氣,莫聽時師便不取。[註] 夜叉頭上本可畏,而又有尖筍,人必畏之,然却是秀耀所生,不可不詳。
Dịch: Lại có văn tinh hình chữ nhất biến ra, thấy ngọc tảo châu lưu như mũ miện của trời; trong đó ắt sinh vương hầu, đều là mộc tinh múa kim chỉ. Lại có văn tinh đi thẳng, ba hạt năm hạt châu tròn, không chia hai bên, không cân đối, chỉ xếp thành mảng ở một bên; sao này tên là ngọc cầm lĩnh (đèo đàn ngọc), chỉ sinh người thanh cao giỏi bút nghiên, hoặc làm xử sĩ, cao sĩ, áo vải được chiếu vời thẳng lên điện. Chính vì long khí có phần thiên khô, đó là mộc tinh hoà với thổ mà biến. Lại có lá cọ xuyên ra, mộc tinh biến thành lửa bừng bừng; hoặc hoả tinh gặp thổ, ngọn lửa phun ra vô số. Trên đầu dạ xoa mọc măng nhọn, cũng là chỗ hoả tinh truyền biến. Các long này đều mang tú khí, chớ nghe tục sư mà bỏ. (Chú: đầu dạ xoa vốn đáng sợ, lại có măng nhọn, người ắt sợ; nhưng đó là do tú diệu sinh ra, không thể không xét kỹ.)
Giảng: Hai đoạn này cho thấy một nguyên tắc của Ngọc Tủy Kinh: cùng một hình mà khác chỗ đứng thì khác nghĩa. Văn tinh tròn xếp đều hai bên như chuỗi châu trên mũ miện là cách vương hầu; cũng văn tinh ấy mà chỉ xếp một bên thì thành ngọc cầm lĩnh, quý mà thanh, sinh người có chữ nghĩa nhưng không nắm quyền, vì khí lệch. Dạng nhọn rối như lá cọ, như măng mọc trên đầu dạ xoa, nhìn qua thì dữ, nhưng kinh nói đó là tú khí của hoả tinh. Bảng tóm ở trên xếp lại các cách đã gặp tới đây theo sao gốc và sao biến để người đọc dễ đối chiếu.
Thuyền vàng, lầu thuyền, cửa các tuyên chỉ và cầu vồng – 金船 樓船 閣門 貫天虹
Phần giữa chương là một chuỗi cách mang tên đồ vật trong cung đình, mỗi cách gắn với một tổ hợp sao.

金船出峽隨水落,貴氣中間高一著。樓船出峽是木星,此是朝家萬歲城,凡人不許輕尋踏……[註] 峽中有水星形,水星中間突起為船;水山平澤中間有土星根脚,中起木星,連屬尖秀,是為樓船。
閣門宣旨土星出,貴秉中書內相筆,山面壁立如閶闔,却有小山從此出……此龍定出上相才,更看穴是何星出。……金雞啣詔火穿木,木變文星火相逐……金鍾玉釜是金變,貴極人臣狀元選。
又有星名貫天虹,紫赤石生如几硯,坦城樣舒百十丈,橫出後龍相貫串,短者為几長者虹……此是木星傳火變,貴極人臣有大凶……寶劍出匣是火氣,却是金剛煉成器,時師錯指作鎗刀,貴骨安名作賤地。
Dịch: Thuyền vàng ra hiệp theo nước mà xuống, quý khí ở giữa cao lên một bậc. Lầu thuyền ra hiệp là mộc tinh, đó là thành vạn tuế của triều đình, người thường không được tuỳ tiện tìm đến. (Chú: trong hiệp có hình thuỷ tinh, giữa thuỷ tinh nhô lên là thuyền; giữa vùng nước núi bằng phẳng có chân thổ tinh, giữa đó khởi mộc tinh nối liền nhọn đẹp, ấy là lầu thuyền.) Cửa các tuyên chỉ do thổ tinh sinh ra, quý nắm bút trung thư nội tướng: mặt núi đứng như vách như cửa cung, lại có núi nhỏ từ đó sinh ra… long này ắt sinh tài thượng tướng, còn phải xem huyệt là sao gì. Gà vàng ngậm chiếu là hoả xuyên mộc… Chuông vàng nồi ngọc là kim biến, quý tột bậc nhân thần, chọn trạng nguyên. Lại có sao tên quán thiên hồng (cầu vồng xuyên trời): đá tím đỏ mọc như cái kỷ cái nghiên, dạng như mặt thành trải trăm chục trượng, ngang ra xuyên nối với hậu long; ngắn là kỷ, dài là cầu vồng… đó là mộc tinh truyền biến thành hoả, quý tột bậc mà có hung lớn. Bảo kiếm ra khỏi bao là hoả khí, nhưng là kim cương đã luyện thành khí; tục sư chỉ nhầm là dao giáo, xương quý lại đặt tên đất hèn.
Giảng: Những tên gọi như lầu thuyền, cửa các, gà vàng ngậm chiếu nghe như văn chương, nhưng mỗi tên đều kèm một công thức sao: lầu thuyền là thuỷ, thổ làm chân, mộc nổi lên; cửa các là thổ đứng vách, mộc nhỏ sinh ra; gà ngậm chiếu là hoả đi với mộc. Học các cách này nên học công thức sao trước, tên gọi sau. Quán thiên hồng là một ví dụ hay về tính hai mặt của cách: cùng một dải đá đỏ trải ngang, phúc có thể là quyền lớn mà hoạ cũng là biến lớn. Câu về bảo kiếm thì lặp lại ý đã thấy ở đoạn dạ xoa: hình sắc nhọn chưa chắc là hung, xem nó có "luyện thành khí" hay không.
Thiên thê, thôi xa tiến bảo và những long dễ bị chê – 上天梯 推車進寶 天螺 蘆鞭
Gần cuối phần cách quý, kinh dành nhiều lời cho những long mà người thường hay đánh giá sai.

真龍似死形不同,木星天上起高峰,高峰之畔六七個,個個漸低尋木蹤,上天梯名人未識,只道直來非活龍,不知貴氣勢無敵,定有皇都卿與公。[註] 初有一高峰,一高峰之下七個八個小峰巒,一個粘一個,一個低一個,愈下而愈正……看如梯堦之有級,而峻極于天,是謂之天梯也。推車進寶龍亦直,前大後小來勢力,此名木星傳變生,貴極升朝藩鎮格。
又有天螺出殼形,此是土星露玄精,玉蟬出蛻又精絕,皆是土星祖宗生。……精微要妙談不盡,更看變得是何星,只從生尅論純雜,然後入穴定功名。單龍有凶亦有吉,鑑辨不精易相失。
蘆花鞭與筇竹杖,兩個木星同一樣。蘆鞭生活有傍龍,騎馬朝天為將相;筇杖曲節一頭轉,數丈孤單自生強,傍無遮護受風寒,多出師巫及遊蕩。
Dịch: Chân long tựa chết mà hình khác: mộc tinh khởi ngọn cao chạm trời, bên ngọn cao sáu bảy ngọn, ngọn nào cũng thấp dần theo dấu mộc; tên là thang lên trời, người chưa biết, chỉ nói long đi thẳng không phải long sống, không biết quý khí thế vô địch, ắt có kinh đô, khanh và công. (Chú: đầu tiên có một ngọn cao, dưới ngọn cao bảy tám ngọn nhỏ, ngọn nọ dính ngọn kia, ngọn sau thấp hơn ngọn trước, càng xuống càng ngay… trông như bậc thang có cấp mà cao vút tận trời, gọi là thiên thê.) Đẩy xe tiến báu, long cũng thẳng, trước lớn sau nhỏ, thế đến có lực; đó là mộc tinh truyền biến sinh ra, quý tột lên triều, cách phiên trấn. Lại có hình ốc trời ra khỏi vỏ, đó là thổ tinh lộ tinh huyền; ve ngọc lột xác lại càng tuyệt, đều do tổ tông thổ tinh sinh ra… Chỗ tinh vi mầu nhiệm nói không hết; còn phải xem biến thành sao gì, chỉ theo sinh khắc mà luận thuần tạp, rồi vào huyệt mà định công danh. Long một mình có hung cũng có cát; giám biện không tinh thì dễ lầm. Roi hoa lau với gậy trúc cùng là hai mộc tinh như nhau: roi lau sống động có long bên cạnh, cưỡi ngựa chầu trời làm tướng tướng; gậy trúc đốt cong một đầu quặt, vài trượng cô đơn tự cứng, bên không che chở chịu gió lạnh, phần nhiều sinh thầy cúng và kẻ lêu lổng.
Giảng: Thiên thê trả lời một định kiến phổ biến: long thẳng là long chết. Kinh phân biệt cái thẳng cứng (một sống trơn tuột, không khởi phục) với cái thẳng có bậc: ngọn cao rồi từng ngọn thấp dần, mỗi ngọn là một lần thu khí. Thẳng kiểu ấy là long mạnh, không phải long chết. Cặp roi lau, gậy trúc là bài học đối chiếu đẹp nhất của chương: cùng là mộc tinh nhỏ nằm ngang, roi lau mềm, cong sống, có long bên cạnh; gậy trúc cứng, đốt quặt, một mình chịu gió. Khác nhau ở sinh khí và hộ vệ, không phải ở sao. Câu "chỉ theo sinh khắc mà luận thuần tạp, rồi vào huyệt mà định công danh" nhắc rằng cách của long chưa phải là kết luận cuối: còn phải xem huyệt.
Ba loại long hỏng: khi diệt, không vong, phá bại – 欹滅龍 空亡 破敗
Chương long cách kết thúc bằng phần cảnh báo. Diệp Cửu Thăng ghi chú rằng bản trích trong Hội Nguyên đã cắt bỏ đoạn này, còn ông thì chép trọn vì "bản thiên đâu cho phép xoá".

別有一等欹滅龍,倒地木星生死同,半有半無半出没,似是貴龍欲藏蹤,高處纔高一二尺,草木不生名曰童,低處或為冷泉地,沙石丸礫生重重,時師指名龍退卸,誤殺世人論真假。……若作人居定孤寡……
又有一等交互勢,似送似迎却非是,名作空亾曲木星,無氣無神非福地,縱饒作穴亦成空,消散人家財不豐……更有一等名破敗,木星受地受災害,掘鑿坑窟左右逢,或是住基曾冷退,或為窰竈或糞瀦,或是墓埋已遷改,田家取土日夕鋤,或崩或鑿截脅背,或斬頭尾及手足,僅有瘡瘢痕跡在……此龍已死無氣骨,縱有貴穴亦破碎。
Dịch: Riêng có một hạng khi diệt long: mộc tinh ngã đất, sống chết như nhau, nửa có nửa không, nửa hiện nửa ẩn, tựa như long quý muốn giấu dấu; chỗ cao chỉ cao một hai thước, cỏ cây không mọc, gọi là đồng (núi trọc); chỗ thấp hoặc là đất suối lạnh, cát đá sỏi viên lớp lớp. Tục sư gọi tên là long thoái tá, làm lầm người đời bàn chân giả… nếu làm nhà ở thì ắt cô quả. Lại có một hạng thế giao nhau, tựa đưa tựa đón mà không phải, tên là không vong khúc mộc tinh, không khí không thần, không phải đất phúc; dù có làm huyệt cũng thành không, nhà cửa tan tác, của cải không đầy. Lại có một hạng tên là phá bại: mộc tinh nhận đất mà chịu tai hại, gặp hầm hố đào khoét hai bên; hoặc là nền nhà từng suy thoái, hoặc là lò gạch, hố phân, hoặc là mộ đã dời đi, nhà nông lấy đất ngày đêm cuốc, hoặc lở hoặc đục cắt sườn lưng, hoặc chặt đầu đuôi tay chân, chỉ còn vết sẹo… long ấy đã chết, không còn khí cốt, dù có huyệt quý cũng vỡ nát.
Giảng: Ba loại này có một điểm chung: bề ngoài vẫn có dáng long. Khi diệt long giống long quý đang ẩn mạch, nhưng phân biệt được nhờ hai dấu hiệu thực địa là núi trọc không cây và suối lạnh sỏi đá ở chỗ thấp. Không vong khúc mộc giống thế nghênh tống mà không có thần, tức là núi hai bên không thực sự hướng về. Phá bại thì do tay người: đào đất, làm lò, lấy đất, cắt sườn núi. Đoạn này rất gần với điều người làm phong thuỷ ngày nay gặp thường xuyên: một long xưa có thể tốt, nhưng mỏ đá, đường cắt núi, bãi lấy đất đã làm nó chết. Xem long thì phải xem hiện trạng, không chỉ xem bản đồ.

Long cách đồ tượng: tranh khắc gỗ theo thứ tự kinh – 龍格圖象
Sau lời kinh, Diệp Cửu Thăng cho khắc lại toàn bộ tranh các cách và viết một lời dẫn ngắn về cách dùng tranh.

精微全在黑囊經。[註] 此玉髓第三卷也,專論格局,故崗陵纂此入會元,而欹滅龍後則削而不錄,然本篇豈容刪,故錄其全文。
龍格圖象:玉髓諸格,非圖不明,而舊所傳諸圖,多不依經文序次,難于簡閱,今悉改正,一依經文序去。又圖象傳久亦多失真,其中有不合本經立名之義者,畧為改定。雖然,山之形象非紙筆所能逼肖,在讀者心領神悟,而得之于圖象之外可也。
Dịch: Chỗ tinh vi đều ở Hắc Nang Kinh. (Chú: đây là quyển thứ ba của Ngọc Tủy, chuyên bàn cách cục, nên Cương Lăng soạn đưa vào Hội Nguyên, nhưng từ đoạn khi diệt long trở đi thì cắt bỏ không chép; song bản thiên đâu cho phép xoá, nên chép toàn văn.) Long cách đồ tượng: các cách của Ngọc Tủy không có tranh thì không rõ, mà các tranh truyền xưa phần nhiều không theo thứ tự lời kinh, khó tra; nay sửa hết, một theo thứ tự lời kinh. Lại tranh truyền lâu nhiều chỗ mất thật, trong đó có chỗ không hợp nghĩa đặt tên của kinh, nay sửa định đôi chút. Tuy vậy, hình tượng núi non không phải giấy bút vẽ giống được; cốt ở người đọc lĩnh hội trong lòng, mà nắm được nó ở ngoài tranh vẽ.
Giảng: Bức tranh ở trên là trang đầu của Long cách đồ tượng: ngọc lâu long và năm dạng bảo điện. Lời ghi dưới mỗi ô cho biết cách ấy làm quan cỡ nào, và vì sao: bảo điện thứ nhất vai không đều, ít ngọn nhọn, thế thấp hẹp nên chỉ làm huyện trấn; bảo điện thứ tư có "quý nhân trong điện" nên làm vương hầu, hậu phi, tể tướng. Bức tranh lá lau và cành thược dược ở mục xuyên tâm cũng lấy từ phần này, có ghi chữ ngũ hành ngay trên từng đốt. Lời dẫn của Diệp Cửu Thăng đáng nhớ nhất ở câu cuối: tranh chỉ là cái thang. Ra thực địa, không ngọn núi nào giống hệt ô tranh; người học phải nắm cái lý sao biến, không phải thuộc hình vẽ.
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Chương long cách của Ngọc Tủy Kinh làm một việc mà các kinh trước chưa làm rõ: tách sức đất ra hai trục. Trục thứ nhất là lượng, do cán chi quyết định; trục thứ hai là phẩm, do cách quyết định. Khi xét một long, Phong Thuỷ Liên Hoa giữ thứ tự: phân cán chi trước để biết đất nặng nhẹ, rồi mới xét cách để biết đất thanh hay trọc, sang hay hèn. Đảo thứ tự ấy thì dễ rơi vào tình trạng thấy một hình đẹp nhỏ mà tưởng là đại địa.
Điều đáng mang theo nhất từ chương này là tinh thần không chấp. Kinh xếp ngô đồng chi lên đầu rồi lập tức dặn đừng đi tìm nó; kinh khen long lệch rồi lại phân biệt lệch vì hồi long với lệch vì thiên khô; kinh nói hình nhọn là tú khí rồi lại chỉ ra quán thiên hồng có hung lớn. Mỗi cách đều phải đặt trong ba câu hỏi: sao gì biến thành sao gì, có sinh khí (sống, mềm, có khởi phục) hay không, có hộ vệ hay không. Các tên gọi như lầu thuyền, cửa các, gà ngậm chiếu chỉ là nhãn để nhớ. Phần lý pháp này có thể chia sẻ; còn đứng trước một dãy núi mà gọi đúng sao, đúng cách, phân được long lệch nào là chân, long thẳng nào là thiên thê, thuộc phần thủ pháp phải học trực tiếp.
Tóm lại – 總結: Ngọc Tủy Kinh dạy cán chi định sức đất dày mỏng, cách định quý tiện; chi có cách phát quý mà không bền, cán không cách bền mà không quý. Cách sinh ra từ năm sao xuyên biến. Ngô đồng chi xuyên tâm đối tiết là quý nhất, nhưng lá lau, thược dược lệch mà sao đắc địa vẫn là chân long; dương liễu thiên khô thì cần hộ long. Quyển liêm, ngọc giai, ngự giai, phi bạch, đốt rết, văn tinh, lầu thuyền, cửa các, thiên thê là các cách quý; roi lau với gậy trúc khác nhau ở sinh khí và hộ vệ. Khi diệt, không vong, phá bại là long hỏng. Tranh đồ tượng chỉ là thang, lý sao biến mới là gốc.
Bài trước: Địa Lý Đại Thành (17) – Biện Long Ca kèm đồ thuyết 辨龍歌.
Bài sau: Địa Lý Đại Thành (19) – Vọng Long Kinh 望龍經 (sắp đăng).
Nguồn: Địa Lý Đại Thành (地理大成), Diệp Cửu Thăng tập chú, bản khắc Học Sơn Đường năm Khang Hy Bính Tý (1696), tập một, Sơn Pháp Toàn Thư, long pháp cách cục bộ: Ngọc Tủy Kinh (Trương Tử Vi soạn, Lưu thị chú) phần long cách, gồm lời dẫn của Diệp Cửu Thăng, lời kinh và lời chú về năm sao xuyên biến, các cách quý, ba loại long hỏng, và Long cách đồ tượng. Đoạn văn Hán trích có lược bớt, chỗ lược đánh dấu "……"; vài trang trong phần này của bản sách bị mờ nên bài chỉ dịch những đoạn đọc được rõ. Sách thuộc công cộng; chữ dị thể đổi về chính thể. Hai tranh khắc gỗ lấy từ chính bản sách; ảnh thật ghi tác giả và giấy phép dưới từng hình; các hình còn lại là sơ đồ vẽ lại. Thầy Vũ Giới tổng hợp và biên soạn; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, ghi hướng long, hướng các ngọn sao khi khảo sát.
- Lập Cục Pháp: lập cục âm trạch, dương trạch theo nguyên lý Liên Hoa.
- Kệ sách Tam Hợp phái: các sách Tam Hợp khác trên Kho Sách Quý.
Bài liên quan – 相關文章
- Địa Lý Đại Thành (17): Biện Long Ca kèm đồ thuyết
- Địa Lý Đại Thành (16): Nghi Long Kinh chú, hạ thiên và thập vấn
- Địa Lý Đại Thành (15): Nghi Long Kinh chú, thượng và trung thiên
- Địa Lý Đại Thành (4): tổ tông phụ mẫu, chi cán
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Thuộc tên các cách và công thức sao biến là phần Thư; đứng trước một dãy núi mà gọi đúng sao, đúng cách, phân được long lệch nào là chân, long thẳng nào là thiên thê, chỗ nào là phá bại là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Ngọc Tủy Kinh là sách gì? – 玉髓經
Là sách long pháp tương truyền của Trương Tử Vi đời Tống, có lời chú của Lưu thị. Địa Lý Đại Thành chép trọn phần long cách của sách này, kèm lời dẫn của Diệp Cửu Thăng và tranh khắc Long cách đồ tượng.
"Cách" của long khác "cán chi" thế nào? – 格與枝幹
Cán chi quyết định sức đất dày mỏng, phúc dài ngắn; cách quyết định quý hay tiện. Chi có cách vẫn phát quý nhưng không bền; cán không cách bền mà không quý.
Long không xuyên tâm có phải là long xấu? – 穿心
Không. Kinh nói long xuyên tâm hai bên đối tiết như cành ngô đồng là quý nhất nhưng trăm long không có một hai; long lệch như lá lau, cành thược dược mà sao đắc địa, không thương hãm, vẫn là chân long.
Long thiên khô nhận biết thế nào? – 偏枯
Một bên tươi có cành lá, một bên khô trơ như vách. Nếu không phải đoạn hồi long và bên khô không có hộ long sát bên, thì đó là thiên khô, khí không trọn, chịu gió lạnh một phía.
Long đi thẳng có phải là long chết? – 上天梯
Không hẳn. Cách thiên thê là một ngọn mộc tinh cao, dưới có nhiều ngọn thấp dần, ngọn nọ dính ngọn kia như bậc thang; thẳng mà có bậc là long mạnh. Thẳng cứng trơn tuột không khởi phục mới là long chết.
Ba loại long hỏng trong Ngọc Tủy Kinh là gì? – 欹滅 空亡 破敗
Khi diệt long nửa có nửa không, núi trọc, suối lạnh; không vong khúc mộc tựa nghênh tống mà không có thần; phá bại là long bị đào khoét, lấy đất, cắt sườn, chặt đầu đuôi. Cả ba đều không nên dùng.
Có nên học thuộc tranh Long cách đồ tượng? – 龍格圖象
Diệp Cửu Thăng nói tranh chỉ giúp nhớ; giấy bút không vẽ giống núi được. Người học phải lĩnh hội lý sao biến để nhận ra cách ở ngoài tranh.








