💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Địa Lý Đại Thành (111): Vô Sự quyết hạ: tiểu nguyên không, tiến thoái thần 無事訣

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Địa Lý Đại Thành (111): Vô Sự quyết hạ: tiểu nguyên không, tiến thoái thần 無事訣

Địa Lý Đại Thành · Lý Khí Tam Quyết
地理大成 · 理氣三訣 卷二下 無事訣 · 小元空水路 · 進退神 · 司馬頭陀水格 · 祿馬上御街
Tác giả: Diệp Thái 葉泰 (tự Cửu Thăng 九升, người Cổ Vụ 古婺, đời Thanh) soạn · Hoàng Hằng 黃恒 (Thường Cát, Bạch Nhạc) tham · Trịnh Cung Chấn 鄭宮振 (Hải Xương) đính · Trương Tằng Chỉ 張曾祉 (Dĩ Trù) hiệu
Bản gốc: Học Sơn Đường 學山堂 khắc năm Khang Hy 35 (1696), tập 4.

Vô Sự quyết hạ (無事訣下) là phần "chính châm thuỷ pháp" của Lý Khí Tam Quyết. Quyển trên dùng tam hợp sinh vượng mộ để định đại cục thuỷ pháp; quyển này đi vào chi tiết từng khúc nước: tiểu nguyên không (小元空) đo từng bước nước sinh nhập khắc nhập, mười bốn tiến thần và mười thoái thần, thuỷ cách của Tư Mã Đầu Đà (tứ tham lang, tam kỳ, tam hợp liên châu, trực lưu), và phép "lộc mã thượng ngự nhai". Trong bản khắc đời Khang Hy, chữ 玄 được viết tránh thành 元, nên "huyền không" ghi là "nguyên không".

Trả lời nhanh: Tam hợp định lành dữ của đại cục; tiểu nguyên không định từng khúc nước cong. Lấy ngũ hành tam hợp của hướng làm chủ, đem từng chữ nước đi qua (chính châm) so với hướng (phùng châm): sinh nhập, khắc nhập là cát (tiến thần), sinh xuất, khắc xuất là hung (thoái thần). Nước đến đo ở "thiên quan" để đoán tài lộc, nước đi đo ở "địa trục" để đoán nhân đinh; bốn thước năm tấc là một bước, mỗi bước ứng một năm. Thuỷ cách Tư Mã Đầu Đà quý ở chỗ nước đi theo bát can tứ duy, "tiểu thần vào trung thần, trung thần vào đại thần", không chảy ra địa chi.

Thầy Vũ Giới giảng: "Tam hợp như bản đồ cả vùng, tiểu nguyên không như từng khúc đường trong bản đồ ấy. Có bản đồ mà không biết từng khúc thì đi lạc; biết từng khúc mà không có bản đồ thì không biết mình đi đâu."

Tiểu nguyên không thuỷ lộ: vì sao đã có tam hợp còn cần nguyên không – 小元空水路說

Thiên mở đầu trả lời câu hỏi: lành dữ của thuỷ pháp đã định bằng sinh vượng mộ của hướng, nguyên không có thừa không?

Kênh nước chảy trước nhà ở Vụ Nguyên
Kênh nước chảy dọc dãy nhà ở Vụ Nguyên, Giang Tây: đã có tam hợp, người xưa còn xét nước từng khúc theo tiểu nguyên không. Ảnh: Siyuwj, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
水法之禍福,既以向家之生旺墓而定矣,而何以復有小元空之說乎?則元空之說不已贅乎?抑知小元空之說,自有不可廢者。蓋三合論水神倒左倒右之大局,而小元空則定水路屈曲之細情也。如水從東流西,此大局也;而流神屈曲之中,亦有從南投北、自西轉東之處,則不得概以為自東投西也。小元空之法,從水路屈曲之中,逐節格定其方位,取其生向尅向者為吉,生出尅出者為凶。經所謂五行實無係于龍家,禍福須取明于水路。又云「予之奪之,彼無心而易濟」,生入尅入,情既去而復留。蓋三合論生旺之理,而元空論顧復之情也。……故從明堂逆步來水,得生入尅入之水步,主其年發財祿;順步去水,得生入尅入之水路,主其年發人丁。經云「天關開財祿之源,地軸濬化生之竇」也。故無三合之法,則無以定大局之禍福;無小元空之法,則無以定逐年丁財之興替。

Dịch: Hoạ phúc của thuỷ pháp đã định bằng sinh vượng mộ của hướng, sao còn có thuyết tiểu nguyên không? Thuyết nguyên không chẳng là thừa sao? Phải biết thuyết tiểu nguyên không tự có chỗ không bỏ được. Tam hợp bàn đại cục nước chảy sang trái hay sang phải, còn tiểu nguyên không định tình tiết nhỏ của đường nước quanh co. Như nước từ đông chảy sang tây, đó là đại cục; nhưng trong lúc quanh co cũng có chỗ từ nam đâm sang bắc, từ tây quay về đông, thì không thể gộp hết là từ đông sang tây. Phép tiểu nguyên không, trong đường nước quanh co, đo từng khúc định phương vị: chỗ sinh hướng, khắc hướng là cát, chỗ sinh xuất, khắc xuất là hung. Kinh nói "ngũ hành thật không dính gì với long, hoạ phúc phải xem rõ ở đường nước". Lại nói "cho đó lấy đó, nó vô tâm mà dễ thành": sinh nhập khắc nhập thì tình đã đi mà còn lưu lại. Tam hợp bàn lý sinh vượng, nguyên không bàn tình quyến luyến. Cho nên từ minh đường bước ngược theo nước đến, gặp bước nước sinh nhập khắc nhập thì năm ấy phát tài lộc; bước xuôi theo nước đi, gặp đường nước sinh nhập khắc nhập thì năm ấy phát nhân đinh. Kinh nói "thiên quan mở nguồn tài lộc, địa trục khơi lỗ hoá sinh". Không có phép tam hợp thì không định được hoạ phúc đại cục; không có phép tiểu nguyên không thì không định được hưng suy đinh tài từng năm.

Giảng: Ông chia việc rõ ràng: tam hợp là "lý" của đại cục, nguyên không là "tình" của từng khúc. Một dòng nước từ đông sang tây có thể là nước dương tả toàn hợp cục, nhưng dọc đường có khúc vòng ngược. Khúc ấy có lợi hay hại thì phải đo riêng. Hai đầu dòng nước còn có vai trò khác nhau: đầu đến gọi là thiên quan (天關), chủ tài; đầu đi gọi là địa trục (地軸), chủ đinh. Đây là chỗ thuỷ pháp chuyển từ "cục này tốt hay xấu" sang "năm nào phát, năm nào suy".

Bảng tiểu nguyên không: bốn nhóm hướng, cát thuỷ và hung thuỷ – 小元空用法

Ông lập bảng cho bốn nhóm hướng tam hợp. Hướng đọc ở phùng châm, đường nước đọc ở chính châm.

元空之法,以生入尅入為吉,主發丁財;生出尅出為凶,主退丁財。其論生論尅,則以向家之三合五行為主,以論玄空五行之生尅,此秘妙也。
乾亥甲卯丁未六木(向係縫針,水路係正針)
 吉水:生入子寅辰巽辛巳申壬水;克入乾坤卯午水
 凶水:生出丙丁乙酉水;克出戌庚丑未水
艮寅丙午辛戌六火向
 吉水:生入亥癸艮甲水;克入子寅辰巽辛巳申壬水
 凶水:生出戌庚丑未水;克出乾坤卯午水
巽巳庚酉癸丑六金向
 吉水:生入戌庚丑未水;克入丙丁乙酉水
 凶水:生出子寅辰巽辛巳申壬水;克出亥癸艮甲水
坤申壬子乙辰六水向
 吉水:生入乾坤卯午水;克入戌庚丑未水
 凶水:生出亥癸艮甲水;克出丙丁乙酉水
右吉水生入尅入之進神也;凶水生出尅出之退神也。

Dịch: Phép nguyên không lấy sinh nhập, khắc nhập làm cát, chủ phát đinh tài; sinh xuất, khắc xuất làm hung, chủ thoái đinh tài. Bàn sinh khắc thì lấy ngũ hành tam hợp của hướng làm chủ, mà xét sinh khắc theo ngũ hành huyền không; đó là chỗ bí diệu. Sáu hướng mộc Càn Hợi Giáp Mão Đinh Mùi (hướng theo phùng châm, đường nước theo chính châm): cát thuỷ là sinh nhập Tý Dần Thìn Tốn Tân Tị Thân Nhâm, khắc nhập Càn Khôn Mão Ngọ; hung thuỷ là sinh xuất Bính Đinh Ất Dậu, khắc xuất Tuất Canh Sửu Mùi. Sáu hướng hoả Cấn Dần Bính Ngọ Tân Tuất: cát thuỷ sinh nhập Hợi Quý Cấn Giáp, khắc nhập Tý Dần Thìn Tốn Tân Tị Thân Nhâm; hung thuỷ sinh xuất Tuất Canh Sửu Mùi, khắc xuất Càn Khôn Mão Ngọ. Sáu hướng kim Tốn Tị Canh Dậu Quý Sửu: cát thuỷ sinh nhập Tuất Canh Sửu Mùi, khắc nhập Bính Đinh Ất Dậu; hung thuỷ sinh xuất Tý Dần Thìn Tốn Tân Tị Thân Nhâm, khắc xuất Hợi Quý Cấn Giáp. Sáu hướng thuỷ Khôn Thân Nhâm Tý Ất Thìn: cát thuỷ sinh nhập Càn Khôn Mão Ngọ, khắc nhập Tuất Canh Sửu Mùi; hung thuỷ sinh xuất Hợi Quý Cấn Giáp, khắc xuất Bính Đinh Ất Dậu. Cát thuỷ trên đây là tiến thần sinh nhập khắc nhập; hung thuỷ là thoái thần sinh xuất khắc xuất.

Vòng hai mươi bốn sơn tô màu theo ngũ hành tiểu nguyên không
Thuỷ có tám chữ, kim, hoả, thổ, mộc mỗi hành bốn chữ; lấy hướng làm chủ, xét nước đến đi sinh khắc hướng. Vẽ lại theo Địa Lý Đại Thành – Phong Thuỷ Liên Hoa

Giảng: Đọc bảng ngược lại sẽ ra ngũ hành huyền không mà sách dùng cho đường nước: thuỷ có tám chữ Tý Dần Thìn Tốn Tân Tị Thân Nhâm; kim có Càn Khôn Mão Ngọ; hoả có Bính Đinh Ất Dậu; thổ có Tuất Canh Sửu Mùi; mộc có Hợi Quý Cấn Giáp. Đúng như câu sau của Diệp Thao: "tứ hoả, tứ kim, tứ mộc, tứ thổ, bát thuỷ". Trong khi đó ngũ hành của hướng lại theo tam hợp (Hợi Mão Mùi là mộc, Dần Ngọ Tuất là hoả…). Hai hệ ngũ hành chồng lên nhau là cái "bí diệu" ông nói. Cũng chú ý chuyện ba kim: hướng đọc phùng châm, nước đọc chính châm, đúng phân công của Diệp Cửu Thăng ở La Kinh Bát Vụ Tập.

Tiểu nguyên không ngũ hành thuỷ lộ: lời Diệp Thao – 小元空五行水路說

Thiên này do Diệp Thao (Thiên Đồ) viết, phê lối hiểu "huyền không là một thứ thuỷ pháp riêng để cứu khi các phép khác bế tắc".

Tranh Phú Xuân sơn cư đồ của Hoàng Công Vọng
Tranh "Phú Xuân sơn cư đồ" (phần đầu), Hoàng Công Vọng đời Nguyên: sông Phú Xuân chảy qua từng lớp núi, mỗi khúc nước một tình. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.
天徒氏曰:余每聞時師云:元空水法,以濟諸水法之窮。諸水法不能用,則用元空。……蓋元空者,水法之總名也。楊公云:晉世景純傳此術,演經立義出元空。朱雀發源生旺氣,一一講說開愚蒙。……若夫元者,北方之水色;空者,不從山而從向。合元空云者,即所云水在向上也。是法也,有體有用,有綱領,有節目,不可有此而無彼,不可倒行而逆施。……于是向生則弔動旺墓,向旺則弔動生墓,向墓則弔動生旺。二十四山俱生旺墓三字括之。……青囊曰:若論玄空分五行,知得榮枯死與生。分五行者,將玄空又分為四火、四金、四木、四土、八水,小元空也。以此五行用周度四尺五寸為一步,一步管一年。到丙向明堂步水,逆格其來,逐節格之:得甲是木,為丙向之生入;得寅是水,為丙向之尅入;遇卯是金,為丙向之尅出;遇丑是土,為丙向之生出。生入尅入之步吉,生出尅出之步凶。來處曰天關,以卜財祿榮枯;又到丙向明堂,順格其去,逐節格之:遇坤是金,為丙向之尅出;遇庚是土,為丙向之生出;得辛是水,為丙向之尅入;得亥是木,為丙火向之生入。……去處曰地軸,以卜人丁生死。……蓋生旺墓之五行,理也;生尅出入之五行,情也。生旺墓為體,為綱領;生尅出入為用,為節目。

Dịch: Ông Thiên Đồ nói: Ta thường nghe thầy đời nói: thuỷ pháp nguyên không để cứu chỗ bế tắc của các thuỷ pháp; các phép khác không dùng được thì dùng nguyên không. Thật ra nguyên không là tên chung của thuỷ pháp. Dương công nói: "Đời Tấn Cảnh Thuần truyền thuật này, diễn kinh lập nghĩa ra huyền không; Chu Tước phát nguồn khí sinh vượng, từng điều giảng nói mở kẻ mê." Chữ nguyên (huyền) là màu nước phương bắc; chữ không là không theo núi mà theo hướng. Gộp lại "nguyên không" tức là "nước ở trên hướng". Phép này có thể có dụng, có cương lĩnh có tiết mục, không thể có cái này thiếu cái kia, không thể làm ngược. Cho nên hướng sinh thì kéo động vượng và mộ, hướng vượng thì kéo động sinh và mộ, hướng mộ thì kéo động sinh và vượng: hai mươi bốn sơn đều gói trong ba chữ sinh vượng mộ. Thanh Nang nói: "Nếu bàn huyền không chia ngũ hành, biết được tươi héo chết và sống." Chia ngũ hành là đem huyền không chia ra tứ hoả, tứ kim, tứ mộc, tứ thổ, bát thuỷ: đó là tiểu nguyên không. Dùng ngũ hành này, lấy bốn thước năm tấc làm một bước, một bước quản một năm. Đến minh đường của hướng Bính bước nước, đo ngược chiều nước đến, từng khúc: gặp Giáp là mộc, là sinh nhập của hướng Bính; gặp Dần là thuỷ, là khắc nhập; gặp Mão là kim, là khắc xuất; gặp Sửu là thổ, là sinh xuất. Bước sinh nhập khắc nhập là cát, bước sinh xuất khắc xuất là hung. Chỗ nước đến gọi là thiên quan, để đoán tài lộc tươi héo. Lại đến minh đường hướng Bính, đo xuôi chiều nước đi: gặp Khôn là kim, khắc xuất; gặp Canh là thổ, sinh xuất; gặp Tân là thuỷ, khắc nhập; gặp Hợi là mộc, sinh nhập. Chỗ nước đi gọi là địa trục, để đoán nhân đinh sống chết. Ngũ hành sinh vượng mộ là lý; ngũ hành sinh khắc xuất nhập là tình. Sinh vượng mộ là thể, là cương lĩnh; sinh khắc xuất nhập là dụng, là tiết mục.

Sơ đồ ví dụ hướng Bính xét nước đến và nước đi theo tiểu nguyên không
Ngược dòng nước đến: Giáp sinh nhập, Dần khắc nhập là cát; Mão khắc xuất, Sửu sinh xuất là hung. Xuôi dòng nước đi: Khôn, Canh hung; Tân, Hợi cát. Vẽ lại theo Địa Lý Đại Thành – Phong Thuỷ Liên Hoa

Giảng: Diệp Thao định nghĩa lại "huyền không" theo nghĩa gốc: nước (huyền, màu phương bắc) ở trên hướng (không). Như thế huyền không không phải một phái đối lập, mà là toàn bộ thuỷ pháp xét từ hướng. Phần thao tác rất cụ thể: đứng ở minh đường, đi ngược dòng nước đến từng bước bốn thước năm tấc (khoảng một mét rưỡi theo thước thời Thanh), mỗi bước đặt la kinh xem nước đang chảy qua chữ nào, ghi sinh nhập hay sinh xuất; mỗi bước là một năm. Rồi đi xuôi dòng nước đi cũng thế. Ví dụ hướng Bính hoả cho đủ bốn loại: Giáp mộc sinh hoả (sinh nhập), Dần thuỷ khắc hoả (khắc nhập), Mão kim bị hoả khắc (khắc xuất), Sửu thổ được hoả sinh (sinh xuất).

Mười bốn tiến thần: nước nên đến – 十四進神訣

Phần phụ "tiến thoái thần thuỷ pháp". Sách nói tên gọi gần với nguyên không nên đặt kèm, nhưng nghĩa khác: đây là nước nên đến, nên đi theo hướng, không phải đến đi đều mừng tiến thần như nguyên không.

經云:生入尅入是進神,生出尅出是退神。而經中又有十四進神十退神之說,則又取宜來忌去、宜去忌來之義,與元空來去皆喜進神者不同。余細詳其理,究不外生旺墓之法,是法中而更取其相宜之水路者也。
丙向午水朝,富貴保千秋。(倒右係旺向旺水出墓口;倒左係生向生水出沐口)
坤向申水至,亦出文章貴。
未向坤水朝,大富出官僚。(倒左係衰向旺水出墓口;倒右則非)
丁向午水入,田地金銀積。
申向申水來,富貴有梯媒。
庚向申水至,百寶金銀聚。
亥向亥水朝,富貴永無休。
壬向子水朝,田地遍他州。
子向子水入,官職登科甲。
癸向亥水朝,也自旺田牛。
艮向甲水朝,巨富足錢財。
寅向水來丙,百口庄田進。
甲向卯水至,富貴應無比。
乙向甲水來,財穀成堆積。
右十四進神,宜來忌去,故曰進神。經云「進水須教近戶庭」也。然十四之外,甲庚丙壬四向,本向水來,亦是進神,忌流去也。

Dịch: Kinh nói: sinh nhập khắc nhập là tiến thần, sinh xuất khắc xuất là thoái thần. Nhưng trong kinh lại có thuyết mười bốn tiến thần, mười thoái thần, lấy nghĩa nên đến kỵ đi, nên đi kỵ đến; khác với nguyên không đến đi đều mừng tiến thần. Ta xét kỹ lý ấy, rốt cuộc không ngoài phép sinh vượng mộ; là trong phép ấy chọn thêm đường nước hợp nhau. Hướng Bính nước Ngọ chầu, giàu sang giữ nghìn thu (chảy phải là vượng hướng vượng thuỷ ra cửa mộ; chảy trái là sinh hướng sinh thuỷ ra cửa mộc dục). Hướng Khôn nước Thân đến, cũng sinh người văn chương quý hiển. Hướng Mùi nước Khôn chầu, đại phú sinh quan liêu (chảy trái là suy hướng vượng thuỷ ra cửa mộ; chảy phải thì không phải). Hướng Đinh nước Ngọ vào, ruộng đất vàng bạc chứa. Hướng Thân nước Thân đến, giàu sang có thang mối. Hướng Canh nước Thân đến, trăm báu vàng bạc tụ. Hướng Hợi nước Hợi chầu, giàu sang mãi không thôi. Hướng Nhâm nước Tý chầu, ruộng đất khắp châu khác. Hướng Tý nước Tý vào, quan chức đỗ khoa giáp. Hướng Quý nước Hợi chầu, cũng tự vượng ruộng trâu. Hướng Cấn nước Giáp chầu, cự phú đủ tiền tài. Hướng Dần nước đến từ Bính, trăm miệng trang trại tiến. Hướng Giáp nước Mão đến, giàu sang không gì sánh. Hướng Ất nước Giáp đến, của thóc thành đống chứa. Mười bốn tiến thần trên nên đến kỵ đi, nên gọi là tiến thần. Kinh nói "nước tiến phải cho gần sân cửa". Ngoài mười bốn này, bốn hướng Giáp Canh Bính Nhâm, nước của chính hướng đến cũng là tiến thần, kỵ chảy đi.

Suối chảy vào làng ở Giang Tây
Suối chảy vào một làng ở Giang Tây: nước nên đến ở tiến thần, là sinh nhập, khắc nhập của hướng. Ảnh: Pauloleong2002, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Giảng: Mỗi câu của bài ca đều kèm lời chú nhỏ cho biết nước chảy trái hay phải thì ứng với cục nào (vượng hướng ra mộ, sinh hướng ra mộc dục, suy hướng ra mộ). Ví dụ hướng Bính nước Ngọ: Ngọ là vượng của Bính, nước vượng chầu thẳng vào hướng, chảy sang phải ra Tuất là mộ, đúng cục hậu thiên. Khi chảy sang trái thì lại là sinh hướng của Ất (Ất sinh Ngọ), ra mộc dục, cục tiên thiên. Điều đó chứng minh lời ông: tiến thần không phải phép mới, mà là những trường hợp đẹp nhất của sinh vượng mộ, khi nước sinh vượng chầu thẳng vào hướng.

Mười thoái thần: nước nên đi – 十退神訣

巳向水流丁,打馬去朝京。(係倒右斜水生向沐口)
午向水流丙,五馬坐專城。(係倒左斜水生向沐口)
酉向水流辛,富貴足金銀。(係倒右斜水旺向衰口)
辛向水流丑,也自足田牛。(係倒右橫水衰向墓口)
戌向水流乾,金銀如砂積。(直流局衰向衰口)
乾向水流乾,富貴出雙全。(乾向加戌,亦衰向衰口)
丑向水流艮,富貴聲名遠。(直流局衰向衰口)
卯向水流乙,財穀自然聚。(係倒右斜水旺向衰口)
辰向水流巽,富貴庄田進。(直流局衰向衰口)
巽向水流巽,富貴自然定。(向宜加辰,亦衰向衰口)
右十退神,宜去忌來,故曰退神。經曰「退水宜流千百步」也。然乾坤卯午四向及四維兼加四庫者,皆以本向水去為退神,亦忌朝來也。此法甚驗,究正庫借庫文庫之法畢備,最能長人學識。習水法者,宜熟玩而細思之,不得輕輕看過去也。

Dịch: Hướng Tị nước chảy ra Đinh, cưỡi ngựa về chầu kinh (nước xiên chảy phải, sinh hướng, cửa mộc dục). Hướng Ngọ nước chảy ra Bính, năm ngựa ngồi giữ thành (nước xiên chảy trái, sinh hướng, cửa mộc dục). Hướng Dậu nước chảy ra Tân, giàu sang đủ vàng bạc (nước xiên chảy phải, vượng hướng, cửa suy). Hướng Tân nước chảy ra Sửu, cũng tự đủ ruộng trâu (nước ngang chảy phải, suy hướng, cửa mộ). Hướng Tuất nước chảy ra Càn, vàng bạc như cát chứa (cục nước chảy thẳng, suy hướng, cửa suy). Hướng Càn nước chảy ra Càn, giàu sang được song toàn (hướng Càn kiêm Tuất, cũng suy hướng cửa suy). Hướng Sửu nước chảy ra Cấn, giàu sang tiếng tăm xa (chảy thẳng, suy hướng cửa suy). Hướng Mão nước chảy ra Ất, của thóc tự nhiên tụ (nước xiên chảy phải, vượng hướng cửa suy). Hướng Thìn nước chảy ra Tốn, giàu sang trang trại tiến (chảy thẳng, suy hướng cửa suy). Hướng Tốn nước chảy ra Tốn, giàu sang tự nhiên định (hướng nên kiêm Thìn, cũng suy hướng cửa suy). Mười thoái thần trên nên đi kỵ đến, nên gọi là thoái thần. Kinh nói "nước lui nên chảy nghìn trăm bước". Bốn hướng Càn Khôn Mão Ngọ và tứ duy kiêm tứ khố đều lấy nước của chính hướng chảy đi làm thoái thần, cũng kỵ chầu đến. Phép này rất nghiệm, gồm đủ phép chính khố, tá khố, văn khố, rất mở mang học thức. Người học thuỷ pháp nên đọc kỹ nghĩ kỹ, không được xem lướt.

Sông ra khỏi hẻm núi
Sông Columbia ra khỏi hẻm núi, Mỹ: nước nên đi ở thoái thần, đi sai phương thì hao tài tổn đinh. Ảnh: inkknife_2000 (7.5 million views +), Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Giảng: Mười thoái thần gom ba loại cửa: văn khố (mộc dục) ở hai câu đầu, tá khố (suy phương) ở phần lớn các câu, và chính khố (mộ) ở câu hướng Tân. Đáng chú ý là loại "trực lưu cục" (nước chảy thẳng đi): hướng Tuất nước ra Càn, hướng Sửu nước ra Cấn, hướng Thìn nước ra Tốn. Đây đều là suy hướng, nước đi ra suy phương bên cạnh, đúng lời quyển trên "chỉ có suy phương đến đi đều được". Hai danh sách tiến thần, thoái thần vì thế là bài tập tổng hợp toàn bộ thuỷ pháp quyển trước.

Thuỷ cách Tư Mã Đầu Đà: thiên can nhẹ trong, địa chi nặng đục – 司馬頭陀水格說

Tư Mã Đầu Đà (司馬頭陀) là vị tăng đời Đường, tương truyền giỏi xem đất, để lại các "thuỷ cách". Diệp Cửu Thăng nói các cách ấy không có gì kỳ, chỉ là lý sinh vượng dùng khéo ở bát can tứ duy.

天干輕清,地支重濁而有煞,逢太歲冲動則凶,故水喜流天干。青囊言之詳矣。歌中有貪狼奇貴之格,故司馬氏因之著水法,人皆言公之水法奇。然公之水法,悉皆生旺之理,而妙于用干維之輕清者也,何奇之有哉?

Dịch: Thiên can nhẹ trong, địa chi nặng đục mà có sát, gặp thái tuế xung động thì hung; nên nước ưa chảy theo thiên can. Thanh Nang đã nói kỹ. Trong ca có cách tham lang kỳ quý, nên Tư Mã thị theo đó soạn thuỷ pháp; người ta đều nói thuỷ pháp của ông kỳ lạ. Nhưng thuỷ pháp của ông đều là lý sinh vượng, chỉ khéo ở chỗ dùng cái nhẹ trong của can và duy; có gì là kỳ?

Tranh Khê sơn thanh viễn của Hạ Khuê
Tranh "Khê sơn thanh viễn" (Suối núi trong xa), Hạ Khuê đời Nam Tống: nước từ khe nhỏ ra suối, từ suối ra sông, như tiểu thần vào trung thần, trung thần vào đại thần. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Giảng: Ý "nước theo can không theo chi" là nền của cả phần này. Chi (Tý Sửu Dần…) gắn với năm tháng, nên khi thái tuế đến chữ ấy thì xung động. Can và tứ duy không bị năm tháng xung trực tiếp, khí nhẹ trong. Vì vậy các thuỷ cách đều đặt nguồn nước, hướng và cửa nước ở can và duy.

Tứ tham lang, tam kỳ, tam hợp liên châu: tiểu thần vào trung thần, trung thần vào đại thần – 四貪狼 · 三奇 · 三合連珠

Ba cách đầu có chung một khuôn: hướng ở Giáp Canh Bính Nhâm hoặc Ất Tân Đinh Quý, nước đến từ can kia, cửa nước ở Càn Khôn Cấn Tốn.

四貪狼例 訣曰:巽庚癸與乾甲丁,艮丙辛與坤乙壬,四貪狼格真奇異,定出科名及第人。
巽庚癸者,正針庚向,得癸水上堂,倒左出巽是也。餘倣此。甲丙庚壬是向,乙辛丁癸是來水,乾坤艮巽是去口。小神過中神而入大神也。此係四陰之旺向,生水上堂,出墓方而去。立正針甲庚丙壬,串縫針寅申巳亥向。

三奇格例 訣曰:乾癸坤辛正是奇,艮乙巽丁過度時,若是相逢依順逆,為官早折桂中枝。
乾癸者,正針丙向,得癸水上堂,倒右出乾是也。……此係四陽之旺向,生水上堂,出墓而去。立正針甲丙庚壬,串縫針甲丙庚壬向。

三合連珠例 訣曰:甲乙艮兼丁丙巽,辛庚坤與癸壬乾,貴人三合連珠水,三合連珠攔了錢。
甲乙艮者,正針甲向,得乙水來朝,倒左出艮是也。……立正針甲庚丙壬向,左右兼加俱可。
又訣曰:辛入乾宮百萬庄,癸歸艮位發文章,乙向巽流清富貴,丁坤終是萬斯箱。
辛乾者,正針辛向,得庚水上堂,倒右出乾是也。……乙辛丁癸是向,甲丙庚壬是來水,乾坤艮巽是水口。……立正針乙辛丁癸向,左右兼加俱可。

Dịch: Lệ tứ tham lang, quyết rằng: "Tốn Canh Quý cùng Càn Giáp Đinh, Cấn Bính Tân cùng Khôn Ất Nhâm; bốn cách tham lang thật kỳ lạ, định sinh người đỗ đạt khoa danh." Tốn Canh Quý là: chính châm hướng Canh, được nước Quý lên minh đường, chảy sang trái ra Tốn. Còn lại phỏng theo. Giáp Bính Canh Nhâm là hướng, Ất Tân Đinh Quý là nước đến, Càn Khôn Cấn Tốn là cửa đi: tiểu thần qua trung thần mà vào đại thần. Đây là vượng hướng của bốn âm, nước sinh lên minh đường, ra phương mộ mà đi. Lập chính châm Giáp Canh Bính Nhâm, xuyên phùng châm Dần Thân Tị Hợi.

Lệ tam kỳ, quyết rằng: "Càn Quý, Khôn Tân chính là kỳ, Cấn Ất, Tốn Đinh lúc qua độ; nếu gặp nhau theo thuận nghịch, làm quan sớm bẻ cành quế." Càn Quý là: chính châm hướng Bính, được nước Quý lên minh đường, chảy sang phải ra Càn. Đây là vượng hướng của bốn dương, nước sinh lên minh đường, ra mộ mà đi. Lập chính châm Giáp Bính Canh Nhâm, xuyên phùng châm Giáp Bính Canh Nhâm.

Lệ tam hợp liên châu, quyết rằng: "Giáp Ất Cấn kiêm Đinh Bính Tốn, Tân Canh Khôn cùng Quý Nhâm Càn; quý nhân tam hợp liên châu thuỷ, tam hợp liên châu chặn được tiền." Giáp Ất Cấn là: chính châm hướng Giáp, được nước Ất chầu đến, chảy sang trái ra Cấn. Lập chính châm hướng Giáp Canh Bính Nhâm, kiêm trái phải đều được. Lại quyết: "Tân vào cung Càn trăm vạn trang, Quý về vị Cấn phát văn chương, Ất hướng ra Tốn giàu sang thanh, Đinh Khôn rốt cuộc vạn kho lương." Tân Càn là: chính châm hướng Tân, được nước Canh lên minh đường, chảy sang phải ra Càn. Ất Tân Đinh Quý là hướng, Giáp Bính Canh Nhâm là nước đến, Càn Khôn Cấn Tốn là thuỷ khẩu. Lập chính châm hướng Ất Tân Đinh Quý, kiêm trái phải đều được.

Sơ đồ ba lớp tiểu thần, trung thần, đại thần trong thuỷ cách Tư Mã Đầu Đà
Can âm là tiểu thần, can dương là trung thần, tứ duy là đại thần; nước từ trung thần qua hướng tiểu thần ra đại thần là cách tam hợp liên châu. Vẽ lại theo Địa Lý Đại Thành – Phong Thuỷ Liên Hoa

Giảng: "Tiểu thần, trung thần, đại thần" là cách gọi ba lớp chữ trên la kinh: can âm (Ất Tân Đinh Quý) là tiểu thần, can dương (Giáp Bính Canh Nhâm) là trung thần, tứ duy (Càn Khôn Cấn Tốn) là đại thần. Nước đi từ nhỏ đến lớn là thuận lẽ, nên gọi là quý cách. Kiểm bằng tam hợp: cách Tốn Canh Quý, hướng Canh chính châm xuyên phùng châm Thân là vượng của Tân (cục âm); nước Quý ở cạnh Tý là sinh của Tân; ra Tốn cạnh Thìn là mộ của Tân. Đúng lời sách "vượng hướng của bốn âm, sinh thuỷ lên đường, ra mộ". Chỗ khác nhau giữa các cách nằm ở việc hướng phải xuyên phùng châm chữ nào và có được kiêm hay không.

Trực lưu cách: nước chảy thẳng đi – 直流格例

Cách thứ tư dành cho hướng tứ duy, nước hai bên hợp lại chảy thẳng đi trước mặt.

巽坐水流乾上去,金水相生富且貴;若流辛戌亥壬方,失火流離連□配。
乾山巽水出朝官,來水去水□一般;若教巳辰來去見,男孤女寡□貧寒。
坤山艮水出富豪,為官分外更清高;切忌寅丑支上去,瘟瘽疾殘□□遭。
艮山坤水還主富,廣置田園開質庫;只忌申未兩宮流,賣盡田園并絕戶。

Dịch: Ngồi Tốn nước chảy ra Càn mà đi, kim thuỷ tương sinh giàu và sang; nếu chảy ra các phương Tân Tuất Hợi Nhâm, cháy nhà lưu ly liên luỵ. Sơn Càn nước Tốn sinh quan triều, nước đến nước đi một lẽ; nếu thấy Tị Thìn đến đi, trai côi gái goá nghèo hàn. Sơn Khôn nước Cấn sinh hào phú, làm quan càng thanh cao; rất kỵ chảy ra chi Dần Sửu, gặp ôn dịch tật tàn. Sơn Cấn nước Khôn vẫn chủ giàu, mua nhiều ruộng vườn mở hiệu cầm đồ; chỉ kỵ chảy ra hai cung Thân Mùi, bán hết ruộng vườn lại tuyệt hộ.

Kênh nước chảy thẳng giữa đồng
Kênh nước thẳng giữa đồng ở Thương Châu, Hà Bắc: trực lưu là nước chảy thẳng đi, sách có cách riêng để luận. Ảnh: Bjoertvedt, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Giảng: Một vài chữ trong bài ca bản khắc bị mờ (để trống), nhưng ý đã rõ. Sơ đồ đi kèm vẽ hướng ở chính châm Càn Khôn Cấn Tốn, xuyên phùng châm Thìn Tuất Sửu Mùi, hai bên "tứ can lai", nước chảy thẳng đi giữa. Cấm kỵ chung là nước chảy lệch sang địa chi kề bên (Tị Thìn bên Tốn, Dần Sửu bên Cấn, Thân Mùi bên Khôn). Điều này lặp lại nguyên tắc nước theo can duy, tránh chi.

Lộc mã thượng ngự nhai: sáu mươi tư cục nước can duy – 祿馬上御街法

Phép cuối gom mọi tổ hợp nguồn, hướng, cửa nằm trên can và duy, chia theo chiều nước.

Thần đạo lăng Minh với tượng thú đá
Thần đạo Thập Tam Lăng nhà Minh: "ngự nhai" là đường vua đi; lộc mã thượng ngự nhai là cách nước quý chủ quan lộc. Ảnh: Gary Todd from Xinzheng, China, Wikimedia Commons, CC0.
訣云:乾宮正馬甲方求,借馬原來丙上遊。辛是乾宮之正祿,三方齊到福無休。……
左水倒右局
乙丙坤 丁庚乾 辛壬艮 癸甲巽
乙丙乾 丁庚艮 辛壬巽 癸甲坤
上字是水源,中字是向,下字是水口。餘倣此。此八局要串縫針甲丙庚壬向,忌串寅申巳亥向。
乙丁坤 丁辛乾 辛癸艮 癸乙巽
乙丁乾 丁辛艮 辛癸巽 癸乙坤(以上八局,左右兼加俱可)
甲丙坤 丙庚乾 庚壬艮 壬甲巽
甲丙乾 丙庚艮 庚壬巽 壬甲坤(宜串縫針甲丙庚壬向,忌串寅申巳亥向)
甲丁坤 丙辛乾 庚癸艮 壬乙巽
甲丁乾 丙辛艮 庚癸巽 壬乙坤(左右兼加俱可)
右水倒左局
乙壬乾 癸庚坤 辛丙巽 丁甲艮
乙壬坤 癸庚巽 辛丙艮 丁甲乾(宜串縫針寅申巳亥向,忌串甲庚丙壬向)
乙癸乾 癸辛坤 辛丁巽 丁乙艮
乙癸坤 癸辛巽 辛丁艮 丁乙乾(前四局左右兼加俱可,後四局宜加辰戌丑未)
甲壬乾 壬庚坤 庚丙巽 丙甲艮
甲壬坤 壬庚巽 庚丙艮 丙甲乾(宜串縫針寅申巳亥向,忌串甲庚丙壬向)
甲癸乾 壬辛坤 庚丁巽 丙乙艮
甲癸坤 壬辛巽 庚丁艮 丙乙乾(前四局左右兼加俱可,後四局宜加辰戌丑未)
直流去局
甲丁乾 丙辛艮 庚癸巽 壬乙坤
下一字是向,上二字是左右來水。宜串縫針辰戌丑未向,忌串乾坤艮巽向。

Dịch: Quyết rằng: "Chính mã của cung Càn tìm ở phương Giáp, mã mượn vốn chơi ở Bính; Tân là chính lộc của cung Càn, ba phương cùng đến phúc không thôi." (Bài quyết còn bốn câu cho Tốn, Cấn, Khôn theo cùng khuôn.) Cục nước trái chảy sang phải: Ất Bính Khôn, Đinh Canh Càn, Tân Nhâm Cấn, Quý Giáp Tốn; Ất Bính Càn, Đinh Canh Cấn, Tân Nhâm Tốn, Quý Giáp Khôn. Chữ trên là nguồn nước, chữ giữa là hướng, chữ dưới là thuỷ khẩu; còn lại phỏng theo. Tám cục này phải xuyên phùng châm hướng Giáp Bính Canh Nhâm, kỵ xuyên Dần Thân Tị Hợi. Tiếp tám cục Ất Đinh Khôn… kiêm trái phải đều được; tám cục Giáp Bính Khôn… nên xuyên phùng châm Giáp Bính Canh Nhâm; tám cục Giáp Đinh Khôn… kiêm trái phải đều được. Cục nước phải chảy sang trái: tám cục Ất Nhâm Càn… nên xuyên phùng châm Dần Thân Tị Hợi, kỵ Giáp Canh Bính Nhâm; tám cục Ất Quý Càn… bốn cục trước kiêm đều được, bốn cục sau nên kiêm Thìn Tuất Sửu Mùi; tám cục Giáp Nhâm Càn… nên xuyên phùng châm Dần Thân Tị Hợi; tám cục Giáp Quý Càn… bốn cục trước kiêm đều được, bốn cục sau nên kiêm Thìn Tuất Sửu Mùi. Cục nước chảy thẳng đi: Giáp Đinh Càn, Bính Tân Cấn, Canh Quý Tốn, Nhâm Ất Khôn; chữ dưới là hướng, hai chữ trên là nước đến hai bên. Nên xuyên phùng châm Thìn Tuất Sửu Mùi, kỵ xuyên Càn Khôn Cấn Tốn.

Giảng: Bảng có ba mươi hai cục tả toàn, ba mươi hai cục hữu toàn và bốn cục trực lưu. Mỗi cục ba chữ, chữ nào cũng là can hoặc duy, không có chi. Lời dặn xuyên phùng châm chữ nào chính là chỗ nối với tam hợp: cùng hướng chính châm Bính, xuyên phùng châm Bính thì thuộc cục dương, xuyên phùng châm Tị thì thuộc cục âm. Vì thế dùng bảng này vẫn phải biết vòng sinh vượng mộ ở quyển trên.

Can duy thuỷ pháp lộc mã thượng nhai thuyết – 干維水法祿馬上街說

青囊云:八干四維流皆吉,若放支長起禍殃。又曰:小神須要入中神,中神要入大神位,三折祿馬上街去,一舉登科名冠世。蓋地支重濁有煞,故水喜流干維。其中又要八干入四維則吉;若四維入八干大凶,蓋逆其序則凶也。四維為御街,八干為祿馬。若得八干入四維,為祿馬上御街。凡大水、小水、溝水合此格者,必發貴秀也。

Dịch: Thanh Nang nói: "Tám can bốn duy chảy đều cát, nếu xả ra chi thì hoạ ương lâu dài." Lại nói: "Tiểu thần phải vào trung thần, trung thần phải vào vị đại thần; ba lần gấp, lộc mã lên phố mà đi, một lần thi đỗ tên đứng đầu đời." Vì địa chi nặng đục có sát, nên nước ưa chảy theo can duy. Trong đó lại cần tám can vào bốn duy thì cát; nếu bốn duy vào tám can thì đại hung, vì nghịch thứ tự thì hung. Bốn duy là ngự nhai (phố vua), tám can là lộc mã. Được tám can vào bốn duy là lộc mã lên ngự nhai. Phàm nước lớn, nước nhỏ, nước rãnh hợp cách này ắt phát quý tú.

Cầu đá qua suối trong làng cổ
Cầu Minh Viễn ở làng Phong Kiến: nước can duy chảy qua phương lộc, phương mã rồi mới ra cửa. Ảnh: Yuqing Denga,Yi Huang,Chen Zhang,Juan Ch, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.

Giảng: Hình ảnh "ngựa lộc lên phố vua" dễ nhớ: tứ duy là bốn đại lộ, tám can là ngựa xe đi vào đại lộ. Nước đi từ can ra duy là thuận; từ duy ra can là nghịch. Câu "nước lớn, nước nhỏ, nước rãnh" cho thấy phép này áp dụng cả cho rãnh thoát nước quanh mộ, khớp với thiên Luận phóng thuỷ ở quyển trên.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Phong Thuỷ Liên Hoa thấy giá trị lớn nhất của quyển này ở việc gắn thuỷ pháp với thời gian. Tam hợp nói cục đất tốt hay xấu; tiểu nguyên không nói năm nào ứng, phòng nào hưởng. Phép bước nước bốn thước năm tấc một năm là thủ pháp thực địa rất cụ thể, nhưng cũng rất dễ dùng sai nếu không đứng trên đất cùng thầy.

Làng cổ trong khúc sông nhìn từ trên cao
Làng cổ trong khúc sông ở Vụ Nguyên nhìn từ trên cao: nước ôm làng là cục lý tưởng, nhưng phải đọc từng khúc mới biết cát hung. Ảnh: Chensiyuan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Liên Hoa giữ hai lưu ý. Một, ngũ hành huyền không trong bảng (bát thuỷ, tứ kim, tứ hoả, tứ thổ, tứ mộc) khác với ngũ hành song sơn và ngũ hành tam hợp; không được lẫn khi đọc các sách khác. Hai, mọi cách quý của Tư Mã Đầu Đà đều đặt trên nền sinh vượng mộ: thuộc lòng câu quyết mà không kiểm bằng vòng mười hai cung thì dễ áp sai cục. Ở đồng bằng Việt Nam, kênh rạch thường gấp khúc vuông, rất hợp để luyện phép đo từng khúc nước; nhưng nước nhân tạo (kênh mới, cống) phải xét riêng.

Hiểu lầm thường gặp – 常見誤解

Hiểu lầm một: huyền không là một thuỷ pháp riêng dùng khi các phép khác bế tắc. Diệp Thao nói nguyên không là tên chung của thuỷ pháp, nghĩa là "nước ở trên hướng"; sinh vượng mộ là thể, sinh khắc xuất nhập là dụng.

Hiểu lầm hai: thuỷ cách Tư Mã Đầu Đà là bí pháp kỳ lạ. Diệp Cửu Thăng nói thẳng: "có gì là kỳ?", tất cả đều là lý sinh vượng dùng ở can duy.

Sông Ly và núi đá vôi Dương Sóc
Sông Ly và núi đá vôi ở Dương Sóc, Quế Lâm: tiến thần, thoái thần chỉ là công cụ; nhận đúng nước thật đến, thật đi mới là phần khó. Ảnh: Huangdan2060, Wikimedia Commons, CC0.

Hiểu lầm ba: tiến thần thì luôn nên đến. Tiến thần của nguyên không (sinh nhập khắc nhập) đến đi đều mừng; còn mười bốn tiến thần trong ca thì chỉ nên đến, mười thoái thần chỉ nên đi. Hai khái niệm cùng tên mà khác nghĩa.

Nguồn: Địa Lý Đại Thành (地理大成), Lý Khí Tam Quyết quyển hai hạ, Thuỷ pháp Vô Sự quyết hạ (chính châm thuỷ pháp) (Diệp Cửu Thăng soạn; Hoàng Hằng 黃恒 (Thường Cát, Bạch Nhạc) tham, Trịnh Cung Chấn 鄭宮振 (Thần, Hải Xương) đính, Trương Tằng Chỉ 張曾祉 (Dĩ Trù) hiệu), bản khắc Học Sơn Đường năm Khang Hy Bính Tý (1696), tập bốn, trọn quyển. Hiệu đính: bản khắc viết 元空 thay 玄空 (tránh huý); vài chữ mờ ở bài ca trực lưu cách để trống; bài quyết lộc mã chỉ dịch bốn câu đầu đã đọc chắc. Quyển ba Thông Khí quyết đọc ở bài sau. Thầy Vũ Giới tổng hợp và biên soạn; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.

Bài trước: Địa Lý Đại Thành (110) – Vô Sự quyết (4): địa hữu nhị cục, văn khố, khứ khẩu 無事訣. Bài sau: Địa Lý Đại Thành (112) – Thông Khí quyết (1): tổng thuyết và năm lệ thông khí 通氣訣.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具

Bài liên quan – 相關文章

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習

Thuộc bảng tiểu nguyên không, mười bốn tiến thần, mười thoái thần, các cách Tư Mã Đầu Đà là phần Thư; đứng trên huyệt đọc nước đến nước đi ở chữ nào, phân biệt nước thật đến hay chỉ thoáng qua, cân tiểu nguyên không với tam hợp khi hai phép mâu thuẫn là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Tiểu nguyên không là gì? – 小元空

Là phép ngũ hành thuỷ lộ phụ theo hướng: thuỷ có Tý Dần Thìn Tốn Tân Tị Thân Nhâm; kim có Càn Khôn Mão Ngọ; hoả có Bính Đinh Ất Dậu; thổ có Tuất Canh Sửu Mùi; mộc có Hợi Quý Cấn Giáp. Lấy hướng làm chủ, xét nước đến đi sinh khắc hướng.

Vì sao sách viết 元空 mà không viết 玄空? – 元空

Bản khắc đời Khang Hy kiêng huý chữ Huyền 玄 (tên vua Huyền Diệp), nên thay bằng chữ Nguyên 元. Nghĩa vẫn là huyền không.

Tiến thần và thoái thần khác nhau thế nào? – 進神 · 退神

Tiến thần là phương nước nên đến (mười bốn phương), thoái thần là phương nước nên đi (mười phương); nước đến ở thoái thần hoặc đi ở tiến thần là ngược, chủ hao.

Thuỷ cách Tư Mã Đầu Đà dạy gì? – 司馬頭陀水格

Nước ở thiên can nhẹ trong, ở địa chi nặng đục; tiểu thần chảy vào trung thần, trung thần vào đại thần là thuận. Có các cách tứ tham lang, tam kỳ, tam hợp liên châu, trực lưu.

Lộc mã thượng ngự nhai là gì? – 祿馬上御街

Là cách nước can duy đi qua phương lộc, phương mã của hướng rồi ra đúng cửa; sách bày sáu mươi tư cục, chủ quan lộc.

Từ khoá: vô sự quyết · 無事訣 · tiểu nguyên không · 小元空 · tiến thần thoái thần · tư mã đầu đà thuỷ cách · lộc mã thượng ngự nhai · lý khí tam quyết · địa lý đại thành

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…