Thời gian và ý niệm trong Kinh Dịch là chủ đề tài liệu Đường Vào Dịch giảng qua ví dụ chuối chín, qua lời khẳng định "lý của vạn vật là lý Dịch", và qua câu chuyện một thiền sư với gác chuông 12 giá — để cho thấy con người nhận biết thời gian nhờ "số", nhờ ý niệm có – không đặt trên vật chất, và vòng thời gian tròn mười hai.
Trả lời nhanh: Theo Đường Vào Dịch, Dịch là lý của vạn vật, không sự vật nào không dịch. Con người biết thời gian qua "số": hiểu đúng nhịp số thì đạt lý (chuối 6 tháng chín ngọt). Có và không là ý niệm đặt trên vật chất; vòng 12 bước nhịp 5 cho thấy việc tạo hoá không bắt đầu, không kết thúc mà lúc nào cũng "đang".
"Đạt số" trong Dịch là gì?
Đạt số là biết tính toán để không lỗi nhịp thời gian. Tiếp nối ví dụ trái mít ở bài trước, tác giả tài liệu gọi T là thời gian trái cây tự nhiên biến thái qua từng giai đoạn, và nêu ví dụ cây chuối: 6 tháng chuối chín, da vàng, vị ngọt. Vàng da là tượng; vị ngọt, mùi thơm là lý chín. Số biến thì tượng biến theo; biết số biến mà tượng lý bất biến là cái biết của người.
- 5 tháng chặt buồng giú chuối: da vàng, ruột ngọt.
- 2 tháng chặt buồng giú: da không vàng, ruột không ngọt — vì số, lý, ý đều sai.
Vì sao tài liệu nói "lý của vạn vật là lý Dịch"?
Lý của vạn vật là lý Dịch vì, theo tác giả, không một sự, một vật nào không dịch; con người là thành phần của vũ trụ nên tất nhiên cũng phải dịch. Tác giả so sánh: tính được khu vườn nhà mình là đã nhìn nhận toán pháp vũ trụ mà Euclide nêu thành tiên đề, không cần chứng minh vì quá hiển nhiên trên mặt phẳng. Dịch là tiên đề không phân biệt trường hợp, "phi chứng minh", vì chứng minh là mượn cái có đã công nhận để nhìn nhận cái có khác — mà không có cái có nào ngoài Dịch để mượn.
Tác giả lấy ví dụ đường lên mặt trăng: đường ấy có rồi nên con người mới nghĩ tưởng ra; chất cao su có sẵn kiểu giãn nở nên bơm hơi vào thì bình cao su nở. "Dịch bất lìa tượng" là như vậy: mỗi sự, mỗi việc đều có tượng riêng. Trí tuệ con người có thể làm nên rực rỡ, nhưng tác giả nhắc đừng ngỡ thay thế được thiên nhiên — thử thay trời làm mưa xem.
Dịch có những "dụng" nào?
Dịch có bốn dụng mà con người đã đưa vào đời sống, theo tài liệu:
| Dụng | Phương tiện |
|---|---|
| Văn chương | Dụng lời |
| Hành động | Dụng biến hoá |
| Chế máy | Dụng hình tượng |
| Bói toán | Dụng chiêm |
Vì con người hình thành có toán pháp, nên cả bốn dụng đều phải theo toán pháp. Tác giả Nguyên K viết: Dịch viết đời, viết đạo, viết toán, bao trùm là viết tư duy. Xưa nay không ít người nghĩ Dịch chỉ viết bói toán; tài liệu nhắc lại bói toán chỉ là một trong bốn dụng. Tác giả ví: người thầy chỉ cách đánh đàn, còn tiếng đàn hay dở thuộc về năng khiếu người học; thợ sửa sai hay người bói trật thì không vì thế mà đập đồ đốt sách. Người học Dịch, hiểu Dịch thì có căn nguyên toán pháp, mà toán pháp thì lấy lý Dịch làm căn nguyên.
Câu chuyện gác chuông 12 giá kể gì?
Câu chuyện gác chuông 12 giá là ẩn dụ tài liệu dùng để giảng vòng thời gian mười hai và nhịp năm. Một thiền sư xây gác chuông hình vòng 12 giá, các giá cách đều nhau, đúc chuông theo 12 bán âm Tây phương để tạo chuyển động liền lên xuống quanh giá. Đúc xong, thiền sư xếp chuông thành chồng như chồng nón, rồi chỉ chuông chỉ giá mà nói:
- Lấy trên lấy xuống.
- Mỗi chuông một giá.
- Mỗi giá một lần.
- Mỗi hai lần không liên tiếp.
Người đệ tử nghĩ mãi, rồi chợt nhớ trò chơi "bỏ lỗ" thuở nhỏ: vòng tròn 12 lỗ, bước bước bỏ sỏi, sỏi kín 12 lỗ thì thắng cuộc. Mười hai giá chuông in hình 12 hố sỏi.
Anh viết lên sàn tỉ số: 360/360 − 150/360 = 210/360 = 7/12, và 360/360 − 210/360 = 150/360 = 5/12. Từ đó anh reo lên: vòng 12, Tây phương 7, Đông phương 5.
Một đạo gia đứng cạnh nói thêm: Cung, Thương, Giốc, Chuỷ, Vũ dựng âm thanh theo nhịp bước ngũ hành; tơ liên kết nhả đường tơ vô tận; dòng thời gian quanh quẩn tròn mười hai.
Có và không là ý niệm như thế nào?
Có và không là ý niệm đặt trên vật chất. Người đệ tử đặt chuông lên giá: trước khi đặt thì giá không, đặt lên rồi thì giá có. Chuông hiện trên giá đầu là niệm Một; theo chiều xoay, bước bước nhịp 5, tới niệm Hai, niệm Ba, đến niệm 12 cuối chót thì hết chồng chuông. Niệm Một đầu xác định gốc không thời. Giá không lại có, chồng chuông có lại không.
- Mỗi lần đặt chuông bước 5 giá theo chiều xoay.
- 11 nhịp bước 5 là 55 bước thì hoàn thành 12 chuông.
- Xoá những con số ý niệm đi thì khó tìm dấu đường tơ; may còn ngũ âm hệ Cung, Thương, Giốc, Chuỷ, Vũ làm dấu, bước ngũ hành dẫn soi.
"Đại Vũ" và tháng 13 nói gì về thời gian?
Đại Vũ là hình ảnh người thợ dựng 12 trụ: niệm một đầu, cuối cùng niệm 12, công trình 12 dựng trụ đã xong. Nhưng đường dây người kéo lưới chưa kín mạch thì ánh điện chưa bừng lên. Nối 12 về 1 thì mặt trời lên, xuân mới về, Đô lại Đố tròn vòng octave.
Xuân về lại thì hoa phải nở, nhưng nở ít nở nhiều không thể như xuân xưa, vì tháng giêng bây giờ là "tháng 13" so với xuân trước. Tháng 13 là trụ số 13 mà người thợ vừa khởi đầu đợt hai của công trình 12 dựng trụ, lúc đường dây kéo lưới mới hoàn thành đợt một.
Vì vậy tài liệu kết: việc tạo hoá không bắt đầu, không kết thúc, mà lúc nào cũng đang.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao chuối hái non giú không ngọt?
Theo tài liệu Đường Vào Dịch, đó là vì số, lý, ý đều sai: chuối 6 tháng mới chín, chặt lúc 5 tháng giú vẫn vàng ngọt, nhưng chặt lúc 2 tháng thì da không vàng, ruột không ngọt.
Bói toán có phải là toàn bộ Kinh Dịch không?
Không. Tài liệu nêu Dịch có bốn dụng: văn chương dụng lời, hành động dụng biến hoá, chế máy dụng hình tượng, bói toán dụng chiêm. Bói toán chỉ là một thực dụng của Dịch.
Vòng 12 nhịp bước 5 hoàn thành sau bao nhiêu bước?
Tài liệu ghi 11 nhịp bước 5, tức 55 bước, thì đặt xong 12 chuông lên 12 giá.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Bình diện tri thức: Dịch viết vòng, Dịch tính nghịch · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Toán triết và lưỡng phân: Thái Cực nhập thể →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
