Gợi ý suy nghiệm Kinh Dịch: hiển nhiên, lý vô cùng, cái có

Gợi ý suy nghiệm Kinh Dịch là phần tài liệu Đường Vào Dịch chuyển từ luận chứng sang chiêm nghiệm: tác giả Nguyên K đi từ những điều hiển nhiên của đất trời, qua "lý vô cùng" của cỏ cây, bốn mùa, tới 55 chấm tròn đen trắng của Hà Đồ và "cái có" — để chỉ ra vì sao Phục Hy dùng vạch liền và vạch đứt làm ký hiệu gốc của Dịch.

Những điều "hiển nhiên" nào là điểm khởi đầu để suy nghiệm Dịch?

Điểm khởi đầu của suy nghiệm Dịch, theo tác giả tài liệu, là nhìn nhận những điều hiển nhiên mà con người không làm ra. Con người lấy đất, nước, gió, lửa nhào nặn, phân tích, tổng hợp thành nồi niêu, chén bát, xe cộ, máy móc; những thứ ấy thuộc về tư duy và phát minh của con người. Còn đất, nước, gió, lửa thì thuộc về ai, thuộc về tư duy sáng chế nào? Tác giả gọi đó là "khoa học của đất trời", có trước khoa học của người.

Từ đó tác giả liệt kê: hiển nhiên có rồi mặt trời, có rồi quả đất, có rồi trăng sao, có rồi những dòng sông không gian; hiển nhiên có rồi con người, và con người không thể không tư duy. Chuỗi suy nghiệm "cái Tôi" được viết thành mấy câu:

• Tôi tư duy: Tôi làm ra.
• Bởi cái Tôi có: Tôi làm ra.
• Cái Tôi có khác: cái Tôi làm ra có khác; cái Tôi có giống: cái Tôi làm ra có giống.
• Cái Tôi có giới hạn: cái Tôi làm ra có giới hạn.

Tác giả Nguyên K cho rằng Kinh Dịch bao trùm tư duy nhân loại, và gọi đó là một bộ kinh lạ lùng: kinh không đầy một trang, không kín cái móng tay, không hết chỗ lỗ kim; kinh không chữ, không tiếng, không tên, không rao giảng chỉ bày. Phục Hy để lại cái "mã" mà chìa khoá không trao tay; người sau phải ngày ngày chiêm nghiệm, nghiệm gần nơi đầu mặt chân tay, nghiệm xa nơi cỏ cây, trăng đầy khuyết — để thấy "tượng bày".

"Lý vô cùng" trong tài liệu nói gì?

"Lý vô cùng" là phần tác giả dùng các quan sát đời thường để chỉ ra rằng vạn vật vận hành theo vòng và theo số. Cây lá to sợ gió; cây lá nhỏ nhiều cành tìm nơi đồng vắng; loài có gai thiếu cái ăn trong đất phải "chế gió thành cơm". Bốn mùa Xuân Hạ Thu Đông là quả đất tròn chuyển thể.

Tác giả nêu một loạt hình ảnh của số ba: thế tam giác, cảnh tam tài, hợp âm căn bản ba nốt, một đường tròn qua ba điểm định không gian, mỗi ba tháng một mùa — và phải thành vòng chứ không thể thẳng mới có được mười hai. Đời có đổi, vị có thay, nhưng "cái có" vẫn quanh quẩn: hột – cây – hoa – trái, trứng – tằm – nhộng – bướm, dòng máu cha mẹ chuyển trong TA.

Phục Hy theo đó "ngửa xem cúi xét, nghiệm gần nghiệm xa": ngửa nhìn trăng đầy khuyết biết vật đổi sao dời, cúi xét đất thấp cao biết núi sông bồi xới, gần xét người lục phủ ngũ tạng, xa nghiệm cỏ cây chim muông cầm thú. Quan sát đối vật quan sát, thánh nhân để "mã" Hà Đồ.

Vì sao Hà Đồ dùng 55 chấm tròn đen trắng mà không có chữ?

Hà Đồ dùng chấm tròn đen trắng mà không có chữ vì, theo tác giả, ngôn ngữ hội hoạ không phân biệt màu da, nên Đồ để vô tự. Điều đáng nói không phải chuyện Hà Đồ đến từ Long Mã đầu rồng mình ngựa trên sông Hoàng Hà, mà là ý nghĩa Hà Đồ vượt thời gian, nghìn năm vẫn chưa hết sách chú giải. Từ Văn Vương nhà Chu, Hà Đồ và Bát Quái Phục Hy mới có tên gọi và chữ viết kèm bên; đến Chu Công rồi Khổng Tử, Dịch thành Kinh.

Tác giả Nguyên K đọc 55 chấm tròn bằng chính hình của nó:

• Tròn: địa cầu tròn như quả, trái cây tròn, nguyên tử động không ngừng.
• Tròn mà đen như đêm: tối, mát, lạnh.
• Tròn mà trắng như ngày: sáng, ấm, nóng.
• Thành vòng chuyển đổi: hết ngày lại đêm, hết đêm lại ngày; ấm – nóng – mát – lạnh thành vòng, nên đen trắng cũng phải thành vòng.

Vòng ngày đêm vừa hữu hạn vừa vô hạn: hữu hạn vì ngày chết đêm sanh, đêm chết ngày sanh; vô hạn vì vòng ngày đêm còn mãi, quanh quẩn từ khi trời đất sanh thành. Thánh nhân dụng lý lập Hà Đồ truyền hậu, chìa khoá không trao tay vì biết đời sau có kẻ "đạt lời":

• Lấy đêm ngày làm khoá.
• Lấy tối sáng làm âm dương.
• Lấy ấm nóng mát lạnh bốn mùa làm vòng chuyển đổi.
• Đặt đêm làm trừ (−), đặt ngày làm cộng (+).
• Sáng tối xuống lên, cộng trừ lên xuống.

Sáng tối từ đâu mà có?

Sáng tối có là vì mặt trời và quả đất. Theo tài liệu, phải có "lần đầu tiên" địa cầu nhận sáng; nói "bị mặt trời" hay "được mặt trời" đều là cách nói về một hiện thực: địa cầu chia hai nửa sáng và tối.

Tác giả đặt hai người A và B ở hai nửa địa cầu. Bởi A nhiều hơn B một ngày, bởi B nhiều hơn A một đêm; trước hay sau gì rồi A và B cùng biết, biết in nhau sáng tối ngày đêm. Hơn kém, trước sau, so đo, phân biệt đều do vị thế thời mà nên; công bằng thực hiện, bình đẳng sinh ra, vì quả đất vừa xoay vừa tiến, qua thời gian T thì sáng tối in nhau.

"Cái có" dẫn tới vạch liền, vạch đứt như thế nào?

"Cái có" dẫn tới vạch liền, vạch đứt qua một chuỗi suy luận: vạn vật là cái có; cái có là Cái Một; Cái Một cùng cực là cái tròn; tròn lý động; động phân ra vô lượng cái có, mà tối thiểu là Cái Hai. Vậy Hai đến bằng lưỡng phân Cái Một, Một đến bằng lưỡng nhất Cái Hai. Theo tác giả, đó chính là thánh ý Phục Hy: vạch liền ⚊ biểu diễn Cái Một, vạch đứt ⚋ biểu diễn Cái Hai.

Những gì con người ý thức được từ nguyên lý toán của đất trời hình thành nên "mô thức biết". Vì thế người ở đâu cũng thấy in nhau xanh đỏ tím vàng, vị ngọt của đường không riêng Tây hay Đông — đó là "đại đồng tánh" của sanh vật địa cầu. Tác giả lấy ví dụ: lần đầu em bé sờ ngọn lửa lung linh, bị nóng thì không sờ nữa; nhưng với cục than hồng thì bé chưa biết mà ngại. Lửa đã "tàng" vào để xây mô thức biết; những gì biết là cái hiển bày của cái mà vũ trụ tàng vào.

Về tên gọi, tác giả viết: ký hiệu ⚊ người ta gọi là vạch liền, tác giả thấy nó trơ trọi một mình nên gọi là "vạch chiếc"; ký hiệu ⚋ người ta gọi là vạch đôi, tác giả thấy nó không liền nên gọi là "vạch đứt". Đôi làm cặp thành bởi hai cái chiếc; chiếc lẻ một mình để cặp thành đôi. Thánh nhân vẽ tròn trắng tượng Dương – vạch liền, tròn đen tượng Âm – vạch đứt; đặt Âm trừ (−) bằng vạch đứt, Dương cộng (+) bằng vạch liền: liền là chiếc lẻ, đứt là chẵn đôi, chẵn lẻ thành vòng, trừ cộng thành vòng.

Hà Đồ	Âm dương	Vạch	Dấu	Số
Tròn trắng (ngày, sáng)	Dương	Vạch liền ⚊ (vạch chiếc)	Cộng (+)	Lẻ – Cái Một
Tròn đen (đêm, tối)	Âm	Vạch đứt ⚋	Trừ (−)	Chẵn – Cái Hai

Khép phần này, tài liệu dẫn: hỏi Dịch là gì, Dương Quí Sơn vẽ vòng trắng đen hai nửa mà nói "Dịch là đây".

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Phục Hy dùng vạch liền và vạch đứt?

Theo tài liệu Đường Vào Dịch, vạch liền ⚊ biểu diễn Cái Một, vạch đứt ⚋ biểu diễn Cái Hai. Cái Hai đến từ lưỡng phân Cái Một, nên hai ký hiệu này là đơn vị tối thiểu để diễn tả mọi "cái có".

Đêm và ngày ứng với dấu nào?

Tài liệu đặt đêm làm trừ (−), ngày làm cộng (+). Tối sáng là âm dương, bốn mùa ấm nóng mát lạnh là vòng chuyển đổi.

Vì sao tác giả gọi vạch liền là "vạch chiếc"?

Tác giả Nguyên K thấy vạch liền trơ trọi một mình nên gọi là vạch chiếc; hai cái chiếc làm thành cặp, thành đôi, tức vạch đứt. Liền là lẻ, đứt là chẵn.

Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.