Luận chứng ngũ hành nhà Giáp Thân là phần thứ ba của chuỗi chứng minh nạp âm lục giáp trong tài liệu Đường Vào Dịch: dùng ngũ hành can chi nhà Giáp Tuất (và nhà Giáp Tý) làm cơ sở, tác giả Nguyên K dùng nguyên lý ngũ hành nhập xuất để tìm hành của năm can chi Giáp Thân, Bính Tuất, Mậu Tý, Canh Dần, Nhâm Thìn, rồi khép lại bằng biểu đồ ngũ hành lục giáp.
Trả lời nhanh: Theo tài liệu Đường Vào Dịch, nhà Giáp Thân gồm: Giáp Thân hành Thủy (chữ hớn), Bính Tuất hành Thổ (chữ địa), Mậu Tý hành Hỏa (chữ thiêu), Canh Dần hành Mộc (chữ sài), Nhâm Thìn hành Thủy (chữ thấp). Mỗi hành được luận ra bằng cách bù cho hành cơ sở đang lệch "hai nhập một xuất" hoặc "hai xuất một nhập" trở lại quân bình.
Nguyên tắc chung của cả phần luận chứng vẫn giữ như hai nhà trước: một hành cơ sở luôn có bốn mối quan hệ — nhập sanh, nhập khắc, xuất sanh, xuất khắc. Khi xét thấy hành cơ sở chỉ có ba mối (hai nhập một xuất, hoặc hai xuất một nhập), hành cơ sở mất quân bình, và can chi đang luận chính là hành bù vào mối còn thiếu.
Nhà Giáp Thân được luận chứng dựa trên cơ sở nào?
Nhà Giáp Thân được luận chứng dựa trên ngũ hành can chi của nhà Giáp Tuất, có lúc dẫn cả hành của nhà Giáp Tý. Trong sơ đồ tầng của tài liệu, nhà Giáp Thân nằm trên nhà Giáp Tuất; mỗi can chi của nhà Giáp Thân tương tác với một can chi cùng cột (cùng địa chi hoặc kề cận) của nhà bên dưới. Các chữ viết tắt trên sơ đồ là G (Giáp), B (Bính), M (Mậu), C (Canh), N (Nhâm); màu của vòng tròn chỉ hành đã biết.
Năm can chi nhà Giáp Thân được luận ra như thế nào?
Năm can chi nhà Giáp Thân được luận ra lần lượt, mỗi bước xét sự nhập xuất của một hành cơ sở rồi tìm mối còn thiếu. Tài liệu ghi hai bước đầu đều đánh số "2@/"; bài viết xếp lại thứ tự 1 đến 5.
Bước 1: Giáp Thân hành Thủy (chữ hớn)
Hành của Giáp Thân tương tác với hành Kim của Nhâm Thân (thuộc nhà Giáp Tý). Kim Nhâm Thân nhập khắc từ Hỏa của Bính Dần, nhập sanh từ Thổ của Canh Ngọ, xuất khắc về Mộc Mậu Thìn. Kim Nhâm Thân có hai nhập một xuất, thiếu một xuất sanh nên mất quân bình. Kim cần xuất sanh về can chi Giáp Thân, vậy Giáp Thân là hành Thủy (Kim sanh Thủy).
Bước 2: Bính Tuất hành Thổ (chữ địa)
Hành của Bính Tuất tương tác với hành Hỏa của Giáp Tuất. Hỏa Giáp Tuất nhập khắc từ Thủy Bính Tý, xuất khắc về Kim Canh Thìn, nhập sanh từ Mộc Mậu Thìn (chữ in trong tài liệu ghi "Thổ Mậu Thìn", nhưng sơ đồ nhập xuất ghi Mộc, và Mậu Thìn nhà Giáp Tý là hành Mộc). Hỏa Giáp Tuất có hai nhập một xuất, thiếu một xuất sanh về can chi Bính Tuất, vậy Bính Tuất là hành Thổ (Hỏa sanh Thổ).
Bước 3: Mậu Tý hành Hỏa (chữ thiêu)
Hành của Mậu Tý tương tác với hành Thủy của Bính Tý. Thủy Bính Tý nhập sanh từ Kim Canh Thìn, xuất sanh về Mộc Nhâm Ngọ, nhập khắc từ Thổ Mậu Dần. Thủy Bính Tý có hai nhập một xuất, thiếu một xuất khắc nên mất quân bình. Thủy cần xuất khắc về can chi Mậu Tý, vậy Mậu Tý là hành Hỏa (Thủy khắc Hỏa).
Bước 4: Canh Dần hành Mộc (chữ sài)
Hành của Canh Dần tương tác với hành Thổ của Mậu Dần. Thổ Mậu Dần nhập sanh từ Hỏa Giáp Tuất, xuất sanh về Kim Canh Thìn, xuất khắc về Thủy Bính Tý. Thổ Mậu Dần có hai xuất một nhập, thiếu một nhập khắc nên mất quân bình. Thổ cần một nhập khắc từ can chi Canh Dần, vậy Canh Dần là hành Mộc (Mộc khắc Thổ).
Bước 5: Nhâm Thìn hành Thủy (chữ thấp)
Hành của Nhâm Thìn tương tác với hành Kim của Canh Thìn. Kim Canh Thìn nhập khắc từ Hỏa Giáp Tuất, xuất khắc về Mộc Nhâm Ngọ, nhập sanh từ Thổ Mậu Dần. Kim Canh Thìn có hai nhập một xuất, thiếu một xuất sanh nên mất quân bình. Kim cần xuất sanh về can chi Nhâm Thìn, vậy Nhâm Thìn là hành Thủy.
Kết luận câu khẩu quyết "hớn địa thiêu sài thấp"
Câu khẩu quyết "hớn địa thiêu sài thấp" là câu nạp âm ngũ hành nhà Giáp Thân, và theo tài liệu, câu này được minh bạch bằng nguyên lý ngũ hành nhập xuất. Bảng dưới tóm tắt kết quả của cả năm bước.
| Can chi | Hành cơ sở xét | Tình trạng | Mối thiếu | Hành luận ra (chữ) |
|---|---|---|---|---|
| Giáp Thân | Kim Nhâm Thân | Hai nhập một xuất | Xuất sanh | Thủy (hớn) |
| Bính Tuất | Hỏa Giáp Tuất | Hai nhập một xuất | Xuất sanh | Thổ (địa) |
| Mậu Tý | Thủy Bính Tý | Hai nhập một xuất | Xuất khắc | Hỏa (thiêu) |
| Canh Dần | Thổ Mậu Dần | Hai xuất một nhập | Nhập khắc | Mộc (sài) |
| Nhâm Thìn | Kim Canh Thìn | Hai nhập một xuất | Xuất sanh | Thủy (thấp) |
Biểu đồ ngũ hành lục giáp cho thấy điều gì?
Biểu đồ ngũ hành lục giáp xếp sáu nhà Giáp Tý, Giáp Tuất, Giáp Thân, Giáp Ngọ, Giáp Thìn, Giáp Dần thành sáu tầng trên cùng các cột địa chi Dần, Thìn, Tý, Ngọ, Thân, Tuất. Ngũ hành được ký hiệu bằng ngũ sắc: hành Mộc sắc xanh lá mạ, hành Thủy sắc đen, hành Hỏa sắc đỏ, hành Thổ sắc vàng, hành Kim sắc xám.
Theo tác giả tài liệu, ngũ hành ba nhà Giáp Ngọ, Giáp Thìn, Giáp Dần giống ngũ hành ba nhà Giáp Tý, Giáp Tuất, Giáp Thân (theo như khẩu quyết), nên không cần nêu chứng minh; người đọc có thể tự luận khi đã nắm nguyên lý ngũ hành nhập xuất.
Vì sao sáu nhà Giáp chỉ dùng chung ba câu nạp?
Sáu nhà Giáp dùng chung ba câu nạp vì trật tự ngũ hành của ba nhà sau trùng với ba nhà trước. Tác giả Nguyên K giải thích: có ngũ hành lục giáp rồi, cổ nhân kiểm tra đối chiếu thấy trật tự ngũ hành nhà Giáp Ngọ, Giáp Thìn, Giáp Dần giống trật tự nhà Giáp Tý, Giáp Tuất, Giáp Thân, nên sáng tạo ba câu nạp là đủ dụng.
Tài liệu còn nhắc rằng ngày xưa, cách đây mấy ngàn năm, khi chữ viết chưa có hoặc có mà chưa phổ thông, cổ nhân dùng khẩu quyết dạng thơ vì thơ có âm vận nên dễ truyền, dễ nhớ. Từ đó tác giả đặt câu hỏi: phải chăng vì nhầm lẫn mà Thẩm Quát đã vận dụng luật lữ ngũ âm để quy nạp vào ngũ hành lục giáp? Đây là câu hỏi tác giả nêu ra để người đọc suy nghĩ, không phải kết luận.
Ai muốn đi tiếp từ phần lý thuyết sang phần dùng can chi, ngũ hành trong thực hành có thể tham khảo chuỗi Học Liên Hoa Độn.
Câu hỏi thường gặp
Câu "hớn địa thiêu sài thấp" ứng với can chi nào?
Câu "hớn địa thiêu sài thấp" là khẩu quyết nạp âm nhà Giáp Thân: hớn là Giáp Thân hành Thủy, địa là Bính Tuất hành Thổ, thiêu là Mậu Tý hành Hỏa, sài là Canh Dần hành Mộc, thấp là Nhâm Thìn hành Thủy.
Thế nào là "hai nhập một xuất" trong nguyên lý ngũ hành nhập xuất?
"Hai nhập một xuất" là trạng thái một hành nhận hai mối (nhập sanh, nhập khắc) nhưng chỉ cho đi một mối. Theo tài liệu, hành ấy mất quân bình và cần thêm mối xuất còn thiếu; can chi đang luận chính là hành nhận mối xuất đó.
Có cần chứng minh riêng ba nhà Giáp Ngọ, Giáp Thìn, Giáp Dần không?
Tài liệu cho rằng không cần, vì trật tự ngũ hành ba nhà này giống ba nhà Giáp Tý, Giáp Tuất, Giáp Thân. Người đọc nắm nguyên lý nhập xuất thì tự luận được.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Luận chứng ngũ hành nhà Giáp Tuất · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Gợi ý suy nghiệm: hiển nhiên, lý vô cùng, cái có →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
