Luận chứng ngũ hành nhà Giáp Tuất là phần thứ hai trong cách tài liệu Đường Vào Dịch giải khẩu quyết nạp âm: lần này lấy ngũ hành can chi nhà Giáp Tý làm tầng dưới, rồi xét từng hành đang thiếu chiều nhập xuất nào để suy ra câu "yên mãn tự chung lâu" của Giáp Tuất, Bính Tý, Mậu Dần, Canh Thìn, Nhâm Ngọ.
Trả lời nhanh: Theo tài liệu Đường Vào Dịch, nhà Giáp Tuất nạp âm Giáp Tuất Hoả (yên), Bính Tý Thuỷ (mãn), Mậu Dần Thổ (tự), Canh Thìn Kim (chung), Nhâm Ngọ Mộc (lâu). Mỗi hành được luận ra bằng cách bù vào chiều nhập khắc hoặc xuất sanh còn thiếu của hành tầng dưới, chủ yếu là các can chi nhà Giáp Tý.
Nhà Giáp Tuất chồng lên tầng nào?
Nhà Giáp Tuất được luận trên cơ sở ngũ hành can chi nhà Giáp Tý. Theo mô hình lục giáp chồng hành, tầng nhà Giáp Tuất nằm trên tầng nhà Giáp Tý; mỗi can chi nhà Giáp Tuất tương tác với hành ở ngay dưới nó. Riêng Giáp Tuất nằm trên ô Tuất mà biểu đồ tài liệu để trống ở tầng nhà Giáp Tý, nên Giáp Tuất tương tác thẳng với hành của quái Kiền.
Vì sao Giáp Tuất hành Hoả và Bính Tý hành Thuỷ?
1. Giáp Tuất: hành Hoả (chữ yên)
Hành của Giáp Tuất tương tác với hành Kim của Kiền quái tại Tuất. Xét sự nhập xuất của Kim Kiền:
- Kim Kiền nhập sanh từ Khôn thổ.
- Kim Kiền xuất sanh về Khảm thuỷ.
- Kim Kiền xuất khắc về Tốn mộc.
Kim Kiền có hai xuất một nhập, thiếu một nhập khắc nên mất quân bình; Kim Kiền cần một nhập khắc từ can chi Giáp Tuất. Hoả khắc Kim, nên luận ra Giáp Tuất hành Hoả (chữ "yên").
2. Bính Tý: hành Thuỷ (chữ mãn)
Hành của Bính Tý tương tác với hành Kim của Giáp Tý. Xét sự nhập xuất của Kim Giáp Tý:
- Kim Giáp Tý nhập sanh từ Thổ Canh Ngọ.
- Kim Giáp Tý nhập khắc từ Hoả Bính Dần.
- Kim Giáp Tý xuất khắc về Mộc Mậu Thìn.
Kim Giáp Tý có hai nhập một xuất, thiếu một xuất sanh nên mất quân bình; cần một xuất sanh về can chi Bính Tý. Kim sanh Thuỷ, nên luận ra Bính Tý hành Thuỷ (chữ "mãn").
Ghi chú: tài liệu in "nhập sanh từ Thổ Canh Tý". Trong nhà Giáp Tý, can chi hành Thổ là Canh Ngọ, và ở mục 5 bên dưới tài liệu cũng viết "Thổ Canh Ngọ xuất sanh đến Kim Giáp Tý", nên bài ghi Canh Ngọ.
Vì sao Mậu Dần hành Thổ?
Mậu Dần hành Thổ vì Hoả Bính Dần ở dưới nó thiếu một chiều xuất sanh. Hành của Mậu Dần tương tác với hành Hoả của Bính Dần. Xét sự nhập xuất của Hoả Bính Dần:
- Hoả Bính Dần nhập khắc từ Thuỷ của can Nhâm.
- Hoả Bính Dần xuất khắc về Kim Giáp Tý.
- Hoả Bính Dần nhập sanh từ Mộc Mậu Thìn.
Hoả Bính Dần có hai nhập một xuất, thiếu một xuất sanh nên mất quân bình Hoả; cần một xuất sanh về can chi Mậu Dần. Hoả sanh Thổ, nên luận ra Mậu Dần hành Thổ (chữ "tự").
Vì sao Canh Thìn hành Kim và Nhâm Ngọ hành Mộc?
4. Canh Thìn: hành Kim (chữ chung)
Hành của Canh Thìn tương tác với hành Mộc của Mậu Thìn. Xét sự nhập xuất của Mộc Mậu Thìn:
- Mộc Mậu Thìn xuất sanh về Hoả Bính Dần.
- Mộc Mậu Thìn xuất khắc về Thổ Canh Ngọ.
- Mộc Mậu Thìn nhập sanh từ Thuỷ của can Nhâm tại Thân.
Mộc tại Thìn có hai xuất một nhập, thiếu một nhập khắc nên mất quân bình; Mộc Mậu Thìn cần một nhập khắc từ can chi Canh Thìn. Kim khắc Mộc, nên luận ra Canh Thìn hành Kim (chữ "chung").
5. Nhâm Ngọ: hành Mộc (chữ lâu)
Hành của Nhâm Ngọ tương tác với hành Thổ của Canh Ngọ. Xét sự xuất nhập của Thổ Canh Ngọ:
- Thổ Canh Ngọ nhập sanh từ Hoả Bính Dần.
- Thổ Canh Ngọ xuất sanh đến Kim Giáp Tý.
- Thổ Canh Ngọ xuất khắc đến Thuỷ của can Nhâm.
Thổ Canh Ngọ có hai xuất một nhập, thiếu một nhập khắc nên mất quân bình; cần một nhập khắc từ Nhâm Ngọ. Mộc khắc Thổ, nên luận ra Nhâm Ngọ hành Mộc (chữ "lâu").
Kết luận của tài liệu về nhà Giáp Tuất
| Can chi | Hành tầng dưới | Chiều thiếu | Hành can chi | Chữ |
|---|---|---|---|---|
| Giáp Tuất | Kim Kiền | Nhập khắc | Hoả | yên |
| Bính Tý | Kim Giáp Tý | Xuất sanh | Thuỷ | mãn |
| Mậu Dần | Hoả Bính Dần | Xuất sanh | Thổ | tự |
| Canh Thìn | Mộc Mậu Thìn | Nhập khắc | Kim | chung |
| Nhâm Ngọ | Thổ Canh Ngọ | Nhập khắc | Mộc | lâu |
Tài liệu kết luận: câu khẩu quyết "yên mãn tự chung lâu" dùng nạp âm ngũ hành nhà Giáp Tuất được minh bạch bằng nguyên lý ngũ hành nhập xuất. Cùng phương pháp này, tài liệu tiếp tục luận nhà Giáp Thân ở bài sau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Giáp Tuất không chồng lên can chi nhà Giáp Tý mà lên quái Kiền?
Vì trên biểu đồ của tài liệu, ô Tuất ở tầng nhà Giáp Tý để trống, nên Giáp Tuất tương tác thẳng với Kim của Kiền quái tại Tuất.
Năm Bính Tý nạp âm hành gì?
Theo tài liệu Đường Vào Dịch, Bính Tý hành Thuỷ (chữ "mãn"), vì Kim Giáp Tý ở dưới có hai nhập một xuất, thiếu xuất sanh, mà Kim sanh Thuỷ.
Thiếu nhập khắc thì hành can chi được tính ra sao?
Thiếu nhập khắc thì can chi mang hành khắc hành tầng dưới, như Mộc Mậu Thìn thiếu nhập khắc nên Canh Thìn mang Kim, Thổ Canh Ngọ thiếu nhập khắc nên Nhâm Ngọ mang Mộc.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Luận chứng ngũ hành nhà Giáp Tý · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Luận chứng ngũ hành nhà Giáp Thân và biểu đồ lục giáp →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
