Luận chứng ngũ hành nhà Giáp Tý là phần đầu tiên tài liệu Đường Vào Dịch dùng để giải câu khẩu quyết nạp âm "ngân đăng giá bích câu": lấy hậu thiên ngũ hành bát quái làm cơ sở, xét từng hành tại địa chi thiếu chiều nhập xuất nào, rồi suy ra hành của năm can chi Giáp Tý, Bính Dần, Mậu Thìn, Canh Ngọ, Nhâm Thân.
Trả lời nhanh: Theo tài liệu Đường Vào Dịch, nhà Giáp Tý nạp âm Giáp Tý Kim (ngân), Bính Dần Hoả (đăng), Mậu Thìn Mộc (giá), Canh Ngọ Thổ (bích), Nhâm Thân Kim (câu). Mỗi hành được luận ra vì hành của quái hậu thiên tại địa chi đó đang thiếu một chiều nhập hoặc xuất, và can chi bù đúng chiều ấy để giữ quân bình.
Nhà Giáp Tý được luận trên cơ sở nào?
Nhà Giáp Tý được luận trên cơ sở hậu thiên ngũ hành bát quái: tầng can chi nhà Giáp Tý chồng lên tầng ngũ hành bản vị của các quái trên địa chi. Hành của mỗi can chi tương tác với hành của quái ở ngay dưới nó. Dựa vào định luật ngũ hành nhập xuất (mỗi hành có nhập sanh, nhập khắc, xuất sanh, xuất khắc), người luận đếm xem hành của quái đang có mấy chiều; nếu thiếu một chiều thì mất quân bình, và hành can chi chính là chiều còn thiếu.
Vì sao Giáp Tý hành Kim và Bính Dần hành Hoả?
1. Giáp Tý: hành Kim (chữ ngân)
Hành của Giáp Tý tương tác với hành Thuỷ của quái Khảm tại Tý. Xét sự nhập xuất của Thuỷ Khảm:
- Thuỷ Khảm nhập khắc từ Cấn thổ.
- Thuỷ Khảm xuất khắc về Ly hoả.
- Thuỷ Khảm xuất sanh về Tốn mộc.
Thuỷ Khảm có hai xuất một nhập, thiếu một nhập sanh nên mất quân bình; Thuỷ Khảm cần một nhập sanh từ can chi Giáp Tý. Hành sanh Thuỷ là Kim, nên tài liệu luận ra Giáp Tý hành Kim (chữ "ngân").
2. Bính Dần: hành Hoả (chữ đăng)
Hành của Bính Dần tương tác với hành Thổ của Cấn quái tại Dần. Xét sự nhập xuất của Thổ Cấn:
- Thổ Cấn nhập khắc từ Chấn mộc.
- Thổ Cấn xuất khắc về Khảm thuỷ.
- Thổ Cấn xuất sanh về Càn kim.
Thổ Cấn có hai xuất một nhập, thiếu một nhập sanh nên mất quân bình; Thổ Cấn cần một nhập sanh từ can chi Bính Dần. Luận ra Bính Dần hành Hoả (chữ "đăng").
Vì sao Mậu Thìn hành Mộc mà không phải Thuỷ?
Mậu Thìn hành Mộc vì Mộc tại Thìn vốn đã thịnh. Hành của Mậu Thìn tương tác với hành Mộc của Tốn quái tại Thìn. Xét sự nhập xuất của Mộc Tốn:
- Mộc Tốn xuất sanh về Ly hoả.
- Mộc Tốn xuất khắc về Khôn thổ.
- Mộc Tốn nhập khắc từ Kiền kim.
Mộc Tốn có hai xuất một nhập, thiếu một nhập sanh nên mất quân bình; theo lẽ thường cần một nhập sanh là Thuỷ từ can chi Mậu Thìn để tài bồi Mộc. Tuy nhiên tài liệu lưu ý Mộc tại Thìn vốn thịnh thái bởi đa mộc tụ hợp (Tốn mộc cộng Chấn mộc), nên không cần thiết phải nhập Thuỷ. Luận ra Mậu Thìn hành Mộc (chữ "giá").
Vì sao Canh Ngọ hành Thổ và Nhâm Thân hành Kim?
4. Canh Ngọ: hành Thổ (chữ bích)
Hành của Canh Ngọ tương tác với hành Hoả của Ly quái tại Ngọ. Xét sự nhập xuất của Hoả Ly:
- Hoả Ly nhập khắc từ Khảm thuỷ.
- Hoả Ly xuất khắc về Kiền kim.
- Hoả Ly nhập sanh từ Tốn mộc.
Hoả Ly tại Ngọ có hai nhập một xuất, thiếu một xuất sanh nên mất quân bình; cần một xuất sanh về can chi Canh Ngọ. Hoả sanh Thổ, nên luận ra Canh Ngọ hành Thổ (chữ "bích").
5. Nhâm Thân: hành Kim (chữ câu)
Hành của Nhâm Thân tương tác với hành Thổ của Khôn quái tại Thân. Xét sự nhập xuất của Thổ Khôn:
- Thổ Khôn nhập sanh từ Ly hoả.
- Thổ Khôn nhập khắc từ Tốn mộc.
- Thổ Khôn xuất khắc về Khảm thuỷ.
Thổ Khôn có hai nhập một xuất, thiếu một xuất sanh nên mất quân bình; cần một xuất sanh về can chi Nhâm Thân. Thổ sanh Kim, nên luận ra Nhâm Thân hành Kim (chữ "câu").
Kết luận của tài liệu về nhà Giáp Tý
| Can chi | Quái tại chi | Hành quái thiếu | Hành can chi | Chữ |
|---|---|---|---|---|
| Giáp Tý | Khảm thuỷ | Nhập sanh | Kim | ngân |
| Bính Dần | Cấn thổ | Nhập sanh | Hoả | đăng |
| Mậu Thìn | Tốn mộc | Nhập sanh (không cần vì đa mộc) | Mộc | giá |
| Canh Ngọ | Ly hoả | Xuất sanh | Thổ | bích |
| Nhâm Thân | Khôn thổ | Xuất sanh | Kim | câu |
Tài liệu kết luận: câu khẩu quyết "ngân đăng giá bích câu" dùng nạp âm ngũ hành nhà Giáp Tý được minh bạch bằng nguyên lý ngũ hành nhập xuất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao năm Giáp Tý nạp âm hành Kim?
Theo tài liệu Đường Vào Dịch, Thuỷ Khảm tại Tý có hai chiều xuất mà chỉ một chiều nhập, thiếu nhập sanh. Kim sanh Thuỷ, nên Giáp Tý mang hành Kim để bù chiều nhập sanh ấy.
Mậu Thìn có phải là ngoại lệ không?
Có. Mộc Tốn tại Thìn cũng thiếu nhập sanh, nhưng tài liệu cho rằng Mộc tại Thìn đã thịnh vì Tốn mộc và Chấn mộc tụ hợp, nên Mậu Thìn không nhận Thuỷ mà mang hành Mộc.
Thiếu nhập sanh và thiếu xuất sanh khác nhau thế nào?
Thiếu nhập sanh thì can chi mang hành sanh ra hành của quái (như Kim sanh Thuỷ). Thiếu xuất sanh thì can chi mang hành mà quái sanh ra (như Hoả sanh Thổ).
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Luận chứng ngũ hành nạp âm lục giáp · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Luận chứng ngũ hành nhà Giáp Tuất →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
