💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 10 Nghi Kỵ: ngày nên, ngày kỵ và sáu bậc cát hung

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 10 Nghi Kỵ: ngày nên, ngày kỵ và sáu bậc cát hung

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư · Quyển 10 · Nghi Kỵ
欽定協紀辨方書 · 卷十 · 宜忌
Soạn theo lệnh vua Càn Long đời Thanh; Trang Thân vương Doãn Lộc (允祿) đứng đầu, cùng Hoằng Trú (弘晝), Trương Chiếu (張照), Mai Cốc Thành (梅瑴成), Hà Quốc Tông (何國宗) và các quan Khâm Thiên Giám
Bản gốc: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), 36 quyển, tựa vua Càn Long năm thứ 6 (1741); đối chiếu bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư.

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 10 là phần Nghi Kỵ (宜忌), tức bảng "nên làm" và "kiêng làm" của từng thần sát trong phép chọn ngày. Đây là quyển mà người xem lịch gặp hằng ngày mà không biết: mỗi dòng "nên cưới hỏi, kỵ động thổ" in trong lịch Vạn Niên, lịch Thông Thư đều rút ra từ những điều lệ trong quyển này. Điểm mới của Hiệp Kỷ là không cho một hung sát gạt bỏ mọi cát thần một cách máy móc, mà cân sức mạnh hai bên rồi chia thành sáu bậc cát hung. Bài này dịch các câu chính của quyển 10, giảng từng nhóm thần sát và kết bằng phần luận của Phong Thuỷ Liên Hoa.

Trả lời nhanh: Quyển 10 Nghi Kỵ của Hiệp Kỷ Biện Phương Thư ghi việc nên làm và việc kiêng của khoảng một trăm hai mươi thần sát theo ngày, từ Thiên Đức, Nguyệt Đức, Thiên Xá, Thiên Nguyện đến Nguyệt Phá, Tam Sát, Nguyệt Yếm, Vãng Vong, Trùng Phục. Sách chê lịch cũ ở hai chỗ: việc nên làm không khớp với tên và nghĩa của thần, và hễ gặp một hung sát là kiêng hết bất kể nặng nhẹ. Cách sửa là cân "tình" và "lực" của cát thần với hung sát, chia sáu bậc từ "cát đủ thắng hung" đến "hung chồng đại hung", rồi mới quyết định ngày đó nên hay kỵ việc gì.

"Thuận thiên giả tồn, nghịch thiên giả vong." Thầy Vũ Giới vẫn nói: chọn ngày là học cách thuận theo nhịp trời đất, chứ không phải học cách sợ ngày.

Tranh Lịch triều hiền hậu cố sự của Tiêu Bỉnh Trinh
Một trang tập "Lịch triều hiền hậu cố sự" của Tiêu Bỉnh Trinh, hoạ sĩ cung đình từng làm quan ở Khâm Thiên Giám đời Khang Hy, cơ quan về sau soạn Hiệp Kỷ Biện Phương Thư. Tranh: Tiêu Bỉnh Trinh (Jiao Bingzhen), đời Thanh. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Nghi Kỵ là gì, vì sao các quan Khâm Thiên Giám phải viết lại – 宜忌

Nghi Kỵ là phần ghi mỗi thần sát nên dùng cho việc gì và phải tránh việc gì. Quyển 10 mở bằng một lời đề ngắn, nêu rõ lý do phải sửa lại toàn bộ phần nghi kỵ của lịch cũ.

Nguyên văn – 原文

易傳曰:爻彖以情言,吉凶以情遷。神煞之有宜忌,情也;有其情即有其力,力有相勝,則其情隨之而變矣。舊曆宜忌多與神煞名義不合,且凡吉神所宜之事,一遇凶煞,則無論輕重而概忌之,尤為未當。今即其情之愛惡與其力之大小分合考訂,然後趨避各當而取舍得宜,非惟利用前民,亦扶陽抑陰之意也。作宜忌。

Dịch: Lời truyện Kinh Dịch nói: hào và thoán lấy "tình" mà nói, cát hung theo "tình" mà dời. Thần sát có việc nên, việc kỵ, ấy là tình của nó; có tình thì có lực; lực có bên thắng bên thua, thì tình cũng theo đó mà đổi. Phần nghi kỵ trong lịch cũ phần nhiều không hợp với tên và nghĩa của thần sát; lại hễ việc mà cát thần nên làm, một khi gặp hung sát, thì không kể nặng nhẹ đều kiêng hết, càng không thoả đáng. Nay căn cứ vào chỗ yêu ghét của tình và chỗ lớn nhỏ, hợp tách của lực mà khảo lại, rồi sau đó nên tránh, nên theo đều đúng chỗ, bỏ hay lấy đều thích đáng; chẳng những làm lợi cho dân dùng, mà cũng là ý nâng dương, nén âm. Vì vậy làm phần Nghi Kỵ.

Giảng: Lời đề này chứa hai khái niệm làm nên cả quyển: tình (情) và lực (力). Tình là tính chất của thần sát: Thiên Đức mang tình ban ơn, Nguyệt Phá mang tình xung phá, Trừ nhật mang tình bỏ cũ. Lực là độ mạnh yếu, phụ thuộc vào chỗ thần sát đó được mùa hay mất mùa, hợp hay xung với nguyệt kiến. Lịch cũ chỉ nhìn tình mà quên lực, nên một ngày có Thiên Đức mà dính một sát nhỏ là bị gạch hết. Hiệp Kỷ đặt cả hai lên bàn cân.

Sau lời đề, sách kê toàn bộ danh mục thần sát của quyển, chia hai phần "dĩ thượng sở nghi" (các thần nên dùng) và "dĩ thượng sở kỵ" (các thần phải kiêng), rồi đến từng điều mục, và cuối quyển là "biểu lệ" cùng "phô chú điều lệ", tức cách ghi các chữ "nên" và "kỵ" vào lịch.

Các nghi khí thiên văn ở Đài thiên văn cổ Bắc Kinh
Nghi khí trên Quan Tượng Đài, Bắc Kinh: nơi các quan Khâm Thiên Giám đo trời làm lịch, cũng là những người viết lại phần Nghi Kỵ. Ảnh: Steve46814, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Cần nhớ ngay: quyển 10 không tự định ngày nào có thần sát nào. Việc đó thuộc phần Nghĩa Lệ (quyển 3 đến 8) và các bảng Niên Biểu, Nguyệt Biểu. Quyển 10 chỉ trả lời câu hỏi thứ hai: khi đã biết ngày có thần sát gì, thì ngày ấy làm được việc gì.

Bốn cát thần đứng đầu: Thiên Đức, Nguyệt Đức, Thiên Xá, Thiên Nguyện – 德、赦、願

Trong hệ cát thần theo ngày, sách xếp lên hàng đầu bốn nhóm: Thiên Đức và Nguyệt Đức, Thiên Đức Hợp và Nguyệt Đức Hợp, Thiên Xá, Thiên Nguyện. Đây là những ngày "hoá giải được các hung".

Nguyên văn – 原文

天德、月德、天德合、月德合:宜祭祀、祈福、求嗣、上冊進表章、頒詔……營建宮室、繕城郭、興造動土、豎柱上梁、修倉庫、栽種、牧養、納畜、安葬。忌畋獵、取魚。按天德月德乃月建三合旺氣,天德合月德合與旺氣作五合,皆上吉之日,故所宜應如此。忌畋獵取魚者,恐傷生氣也。

天赦……按天赦為天地合德,又為四時旺辰,其力甚大,故所宜與二德同。

天願……按天願為太陽加令星,其吉最大……又按二德乃三合之全氣發于天干,德合為其合氣,天赦天願皆合干支取義,其氣純,其力大,乃日之最吉者,能解諸凶,故特表之。

Dịch: Thiên Đức, Nguyệt Đức, Thiên Đức Hợp, Nguyệt Đức Hợp: nên tế tự, cầu phúc, cầu con, dâng sách dâng biểu, ban chiếu… xây cung thất, sửa thành quách, khởi công động thổ, dựng cột gác đòn dông, sửa kho lẫm, trồng trọt, chăn nuôi, nhập gia súc, an táng. Kỵ săn bắn, đánh cá. Xét: Thiên Đức, Nguyệt Đức là vượng khí tam hợp của nguyệt kiến; Thiên Đức Hợp, Nguyệt Đức Hợp là ngũ hợp với vượng khí ấy; đều là ngày thượng cát, nên việc nên làm như vậy. Kỵ săn bắn đánh cá là sợ làm tổn sinh khí.

Thiên Xá… Xét: Thiên Xá là trời đất hợp đức, lại là vượng thần bốn mùa, sức rất lớn, nên việc nên làm giống hai Đức.

Thiên Nguyện… Xét: Thiên Nguyện là thái dương gia lên lệnh tinh, cái cát lớn nhất… Lại xét: hai Đức là toàn khí tam hợp phát ở thiên can, Đức Hợp là khí hợp của nó; Thiên Xá, Thiên Nguyện đều lấy nghĩa hợp cả can lẫn chi, khí thuần, sức lớn, là những ngày tốt nhất, giải được các hung, nên đặc biệt nêu ra.

Giảng: Bốn nhóm này có chung một gốc: đều là chỗ khí của tháng đang vượng. Thiên Đức, Nguyệt Đức lấy từ cục tam hợp của nguyệt kiến (tháng Dần, Ngọ, Tuất thuộc Hoả cục, Nguyệt Đức ở Bính); Đức Hợp là can ngũ hợp với can Đức (Bính hợp Tân). Thiên Xá là ngày can chi cùng vượng theo mùa: mùa xuân Mậu Dần, mùa hạ Giáp Ngọ, mùa thu Mậu Thân, mùa đông Giáp Tý. Thiên Nguyện thì lấy chỗ mặt trời (nguyệt tướng) gặp lệnh tinh của tháng. Vì gốc là vượng khí, nên các ngày này "giải được các hung", và ở các mục hung sát phía sau, sách thường viết "dữ đức hợp tịnh" (gặp chung với Đức, Hợp) thì giảm kỵ.

Có hai chi tiết đáng để ý. Một là ngay cả ngày tốt nhất cũng có việc kỵ: săn bắn, đánh cá, vì "sợ tổn sinh khí". Ngày đức là ngày khí sinh đang mạnh, không dùng để giết hại. Hai là sách ghi rõ Thiên Nguyện không dùng để xuất quân ("binh là tượng âm"), và Thiên Xá cũng vậy. Tức là mỗi cát thần có "tình" riêng, không có chuyện một ngày tốt thì việc gì cũng tốt.

Ngay sau bốn nhóm đứng đầu, sách đặt các cát thần hạng hai: Mẫu Thương (nên nạp tài, trồng trọt, chăn nuôi), Nguyệt Ân, Tứ Tướng, Thời Đức (là chỗ nguyệt kiến sinh ra, nên "tướng khí", cát hơn Mẫu Thương), Dương Đức, Âm Đức (nên thi ân, xử án khoan hồng), Vương nhật, Quan nhật, Thủ nhật, Tướng nhật, Dân nhật. Mỗi mục đều có chữ "án" (xét) giải thích vì sao sửa lại việc nên làm so với lịch cũ.

Trăng tròn mọc trên đồi cỏ và nhà trại
Trăng tròn mọc trên đồng quê. Thiên Đức, Nguyệt Đức đều tính theo vận hành của trời và tháng, nên sách xếp chúng đứng đầu các cát thần. Ảnh: Mike Pennington, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Tam Hợp và Lục Hợp: vì sao sách gọi là "không gì cát bằng" – 三合、六合

Sau bốn nhóm Đức, Xá, Nguyện, quyển 10 nhấn mạnh rằng ngày cát bậc nhất trong hệ thần sát ngày chính là ngày Tam Hợp với nguyệt kiến, và Lục Hợp cũng "không kém Tam Hợp".

Nguyên văn – 原文

三合:宜慶賜、賞賀、宴會、結婚姻、納采問名、嫁娶、進人口、裁製、修宮室、繕城郭、興造動土、豎柱上梁、修倉庫、經絡、醞釀、立券交易、納財、安碓磑、納畜。按日之吉者莫如三合,天月二德皆從三合取義,成定之吉亦由三合生也。然三合皆吉而大小不同:建為局始,定為局中,成為局終。

六合:宜宴會、結婚姻、嫁娶、進人口、經絡、醞釀、立券交易、納財、納畜、安葬。按六合之吉不減三合。

Dịch: Tam Hợp: nên khen thưởng, mừng hạ, yến tiệc, kết hôn nhân, nạp thái vấn danh, cưới gả, nhận người vào nhà, cắt may, sửa cung thất, sửa thành quách, khởi công động thổ, dựng cột gác đòn dông, sửa kho, dệt cửi, ủ rượu, lập khế giao dịch, nạp tài, đặt cối giã cối xay, nhập gia súc. Xét: ngày tốt không gì bằng Tam Hợp; hai Đức của trời và tháng đều lấy nghĩa từ tam hợp, cái tốt của ngày Thành, ngày Định cũng do tam hợp mà sinh. Nhưng tam hợp tuy đều tốt mà lớn nhỏ khác nhau: Kiến là đầu cục, Định là giữa cục, Thành là cuối cục.

Lục Hợp: nên yến tiệc, kết hôn, cưới gả, nhận người, dệt cửi, ủ rượu, lập khế, nạp tài, nhập gia súc, an táng. Xét: cái tốt của Lục Hợp không kém Tam Hợp.

Giảng: Đây là đoạn then chốt để hiểu vì sao người làm lịch xem trọng tam hợp. Tháng Giêng kiến Dần; tam hợp của Dần là Ngọ và Tuất. Ngày Ngọ trong tháng Giêng chính là ngày trực Định (giữa cục), ngày Tuất là ngày trực Thành (cuối cục). Như vậy hai trực Định, Thành mà dân gian quen gọi là "ngày tốt" thực ra tốt vì chúng nằm trên tam hợp của tháng. Sách còn tinh hơn: ngày tam hợp rơi vào chi Tứ Mộ (Thìn Tuất Sửu Mùi) chỉ lấy cái tốt của tam hợp; rơi vào Tứ Sinh (Dần Thân Tị Hợi) thì thêm cái tốt của trường sinh, ngang Mẫu Thương; rơi vào Tứ Vượng (Tý Ngọ Mão Dậu) thì thêm cái tốt của đế vượng, ngang Vương nhật.

Lục Hợp là chi của ngày hợp với chi của tháng: Dần hợp Hợi, Mão hợp Tuất, Thìn hợp Dậu, Tị hợp Thân, Ngọ hợp Mùi, Tý hợp Sửu. Gốc thiên văn đã được giảng ở quyển 1: nguyệt kiến (chuôi Bắc Đẩu) gặp nguyệt tướng (chỗ mặt trời). Lịch cũ chỉ cho Lục Hợp dùng vào yến tiệc, cưới hỏi, giao dịch; Hiệp Kỷ thêm cả an táng, vì "táng thừa sinh khí", hợp thì khí tụ.

Ruộng bậc thang Mù Cang Chải mùa lúa chín
Ruộng bậc thang Chế Cu Nha, Mù Cang Chải: lúa chín theo nhịp mùa, như Tam Hợp là ba chi cùng hợp thành một cục khí. Ảnh: Doan Tuan, Wikimedia Commons, CC0.

Mười hai trực trong lịch nên làm gì: từ Kiến đến Bế – 建除十二直

Mười hai trực (Kiến, Trừ, Mãn, Bình, Định, Chấp, Phá, Nguy, Thành, Thu, Khai, Bế) là phần quen thuộc nhất của lịch. Quyển 10 giải mỗi trực theo đúng nghĩa của tên, rồi bỏ những việc nên làm "vô nghĩa" mà lịch cũ gán vào.

Nguyên văn – 原文

除日:宜解除、沐浴、整容剃頭、整手足甲、求醫療病、掃舍宇。按舊本除日宜解除求醫療病掃舍宇,取除義也;沐浴等事亦除舊取新之義,故并宜之。

平日:宜修飾垣墻、平治道塗,義取諸平。破日:宜求醫療病、破屋壞垣,義取諸破。危日:宜安撫邊境、選將訓兵、安牀……按危日取安為義,故宜安牀;然安不忘危,則莫大於安撫訓練之事。

開日:宜祭祀、祈福、求嗣……修宮室、繕城郭、興造動土、豎柱上梁、開市、修置產室、開渠穿井、安碓磑、栽種、牧養。忌伐木、畋獵、取魚、破土、安葬、啟攢。按開日一陽始生,故又為時陽,又為生氣,其日最吉……忌葬事從俗也。

Dịch: Ngày Trừ: nên giải trừ, tắm gội, sửa dung nhan, cắt tóc, cắt móng tay chân, chữa bệnh, quét dọn nhà cửa. Xét: bản cũ ghi ngày Trừ nên giải trừ, chữa bệnh, quét nhà, là lấy nghĩa "trừ bỏ"; tắm gội các việc cũng là nghĩa bỏ cũ lấy mới, nên cũng cho là nên.

Ngày Bình: nên sửa sang tường vách, san sửa đường sá, lấy nghĩa "bằng phẳng". Ngày Phá: nên chữa bệnh, phá nhà dỡ tường, lấy nghĩa "phá". Ngày Nguy: nên vỗ yên biên giới, chọn tướng luyện quân, kê giường… Xét: ngày Nguy lấy "an" làm nghĩa, nên hợp kê giường; nhưng yên mà không quên nguy, thì không gì lớn bằng việc vỗ yên và luyện tập.

Ngày Khai: nên tế tự, cầu phúc, cầu con… sửa cung thất, sửa thành quách, khởi công động thổ, dựng cột gác đòn dông, mở hàng, sửa phòng sinh nở, đào kênh đào giếng, đặt cối, trồng trọt, chăn nuôi. Kỵ chặt cây, săn bắn, đánh cá, phá thổ, an táng, mở huyệt cải táng. Xét: ngày Khai là lúc một hào dương mới sinh, nên còn gọi là Thời Dương, lại là Sinh Khí, là ngày tốt nhất… Kỵ việc táng là theo tục.

Giảng: Cách sách giải mười hai trực có một nguyên tắc rõ ràng: nghĩa của việc phải khớp với nghĩa của tên. Trừ thì bỏ cũ, Mãn thì đầy đủ (hợp nạp tài, mở hàng), Bình thì san phẳng (hợp sửa đường), Định thì yên định (hợp đội mũ trưởng thành), Chấp thì nắm giữ (hợp bắt bớ), Phá thì phá dỡ, Nguy thì giữ an, Thành thì hoàn thành (hợp nhập học, dời nhà, đắp đê), Thu thì thu về (hợp nạp tài, nhận gia súc), Khai thì mở ra, Bế thì đóng lại (hợp đắp đê, lấp lỗ). Hiểu nghĩa này thì không cần thuộc lòng bảng.

Sơ đồ mười hai trực tháng Giêng trên vòng mười hai chi
Sơ đồ: vòng mười hai trực trong tháng Giêng kiến Dần và việc nên làm chính của mỗi trực theo quyển 10. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Hai điểm hay bị bỏ qua. Thứ nhất, ngày Khai tốt nhất nhưng vẫn kỵ an táng, và sách nói thẳng "kỵ táng là theo tục", tức không có lý mạnh, chỉ giữ để khỏi trái lòng người. Thứ hai, ngày Kiến (nguyệt kiến) không phải ngày xấu. Sách dẫn "Tuyển Trạch Tông Kính": các trực Kiến, Phá, Bình, Thu bị dân gian kiêng, nhưng chỉ ngày Phá là hung nhất, ngày Kiến cát nhiều thì vẫn dùng được; nguyệt kiến là "chủ của các thần cát hung trong tháng", chồng cát tinh thì cát, chồng hung tinh thì hung.

Nguyệt Phá, Tam Sát, Nguyệt Hình, Nguyệt Yếm: hung sát nặng nhất của tháng – 月破、三煞、月刑、月厭

Ở phần kỵ, sách đặt Nguyệt Phá lên đầu, rồi đến bộ Tam Sát (Kiếp Sát, Tai Sát, Nguyệt Sát), Nguyệt Hình, Nguyệt Hại và Nguyệt Yếm. Đây là những sát mà Đức thần cũng khó giải hoặc không giải được.

Nguyên văn – 原文

按月破為月建之衝,又為月建氣絕之地,故所忌如此。德神臨此失力,不能為福,故與併猶忌。若祭祀覃恩等事,則不以衝絕為嫌。

按三煞為三合敵對,劫煞為絕地,災煞為正衝,月煞為盡地,故忌同月破……但三合緩於月建,不若月破之不可解耳。

按月厭為陰建,是陰之自旺而陽之對也,故合建破所忌而兼忌之。然陰不勝陽,故其義雖自為一家,而其凶亦不若月破之不可解。

Dịch: Xét: Nguyệt Phá là chỗ xung của nguyệt kiến, lại là chỗ khí của nguyệt kiến tuyệt, nên việc kỵ như vậy. Đức thần đến đây mất sức, không làm nên phúc được, nên gặp chung vẫn kỵ. Còn những việc như tế tự, ban ơn thì không ngại chỗ xung tuyệt.

Xét: Tam Sát là thế đối địch của tam hợp; Kiếp Sát là đất tuyệt, Tai Sát là chỗ chính xung, Nguyệt Sát là đất cùng tận; nên việc kỵ giống Nguyệt Phá… Nhưng tam hợp chậm hơn nguyệt kiến, nên không đến mức không giải được như Nguyệt Phá.

Xét: Nguyệt Yếm là âm kiến, là âm tự vượng và đối lập với dương, nên gộp cả việc kỵ của Kiến và Phá mà kỵ. Nhưng âm không thắng được dương, nên nghĩa tuy tự thành một nhà, cái hung cũng không đến mức không giải như Nguyệt Phá.

Giảng: Ba câu "án" này cho ta thứ bậc nặng nhẹ của hung sát tháng: Nguyệt Phá nặng nhất và không giải được, vì nó là chỗ xung thẳng của khí tháng; Tam Sát và Nguyệt Yếm nặng nhưng có chỗ giải. Tam Sát của tháng là ba chi đối diện cục tam hợp: tháng Dần Ngọ Tuất (Hoả cục), Tam Sát ở Hợi Tý Sửu phương bắc, trong đó Kiếp Sát Hợi (đất tuyệt của Hoả), Tai Sát Tý (xung thẳng Ngọ là đế vượng của cục), Nguyệt Sát Sửu (đất cùng tận).

Sơ đồ Tam Hợp tháng Giêng Dần Ngọ Tuất
Sơ đồ 1: tháng Giêng (kiến Dần), cục tam hợp Dần Ngọ Tuất là chỗ sinh ra Thiên Đức, Nguyệt Đức và ngày Tam Hợp. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)
Sơ đồ Tam Sát tháng Giêng ở Hợi Tý Sửu và Nguyệt Phá ở Thân
Sơ đồ 2: cùng tháng Giêng kiến Dần, Nguyệt Phá ở Thân và Tam Sát ở Hợi Tý Sửu nằm đối diện cục tam hợp: cát và hung của một tháng là hai mặt của cùng một vòng chi. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Đặt hai sơ đồ cạnh nhau sẽ thấy ngay vì sao Hiệp Kỷ nói mọi cát hung đều "có gốc": cùng một nguyệt kiến Dần sinh ra tam hợp Dần Ngọ Tuất (cát) ở một phía, và Tam Sát Hợi Tý Sửu cùng Nguyệt Phá Thân (hung) ở phía đối diện. Không có thần sát nào rơi từ trên trời xuống.

Với Nguyệt Yếm, sách viết rất dài, kê ra các ngày "âm dương đại hội", "tiểu hội", "âm vị", "âm dương giao phá", "âm dương kích xung", "dương phá âm xung", "âm đạo xung dương", "tuế bạc", "trục trận", "tam âm", "dương thác", "âm thác", "tuyệt âm", "tuyệt dương". Phần lớn các ngày này "chư sự giai kỵ" (mọi việc đều kỵ). Sách cũng chỉ ra chỗ lịch đương thời ghi sai: chỉ ghi ngày Kỷ Tị tháng Tư "mọi việc không nên", rồi khảo lại theo sách "Khảo Nguyên" mà bổ sung.

Sáu bậc cát hung: cái cân của Hiệp Kỷ Biện Phương Thư – 六等

Đây là đóng góp quan trọng nhất của quyển 10. Thay vì "gặp hung là kiêng", sách chia mọi trường hợp cát thần gặp hung sát thành sáu bậc, mỗi bậc có một quy tắc ghi "nên" và "kỵ" khác nhau.

Nguyên văn – 原文

舊本凡吉神遇凶煞,皆從忌而不從宜,不但吉凶無大小之分,即凶煞所忌,亦諸月皆同,無輕重之別,於理固屬不合,於事尤為不便……今參互較量,除建破等日條例簡易及專忌之日無庸分別外,餘分為六等:其上,吉足勝凶,從宜不從忌;上次,吉足抵凶,遇德從宜不從忌,不遇從宜亦從忌;中等,吉不抵凶,遇德則吉勝,從宜不從忌,不遇從忌不從宜;中次,凶勝於吉,遇德始相抵,從宜亦從忌,不遇從忌不從宜;其下,凶又逢凶,遇德從忌不從宜,不遇諸事皆忌;最下,凶疊大凶,遇德仍諸事皆忌。

Dịch: Bản cũ hễ cát thần gặp hung sát thì đều theo kỵ mà không theo nên; chẳng những cát hung không phân lớn nhỏ, mà ngay việc kỵ của hung sát cũng tháng nào như tháng nấy, không phân nặng nhẹ; về lý vốn không hợp, về việc lại càng bất tiện… Nay đối chiếu cân nhắc, trừ những ngày như Kiến, Phá điều lệ giản dị và những ngày chuyên kỵ không cần phân biệt, còn lại chia làm sáu bậc:

  1. Thượng: cát đủ thắng hung; theo "nên", không theo "kỵ".
  2. Thượng thứ: cát đủ ngang hung; gặp Đức thì theo nên không theo kỵ; không gặp Đức thì vừa theo nên vừa theo kỵ.
  3. Trung: cát không ngang được hung; gặp Đức thì cát thắng, theo nên không theo kỵ; không gặp thì theo kỵ, không theo nên.
  4. Trung thứ: hung hơn cát; gặp Đức mới ngang nhau, vừa theo nên vừa theo kỵ; không gặp thì theo kỵ, không theo nên.
  5. Hạ: hung lại gặp hung; gặp Đức thì theo kỵ, không theo nên; không gặp thì mọi việc đều kỵ.
  6. Tối hạ: hung chồng lên đại hung; gặp Đức vẫn mọi việc đều kỵ.

Giảng: Sáu bậc này biến phép chọn ngày từ một danh sách cấm thành một phép cân. Ở mỗi bậc có hai biến số: sức cát và sức hung của chính ngày đó, cộng thêm việc ngày ấy có được Thiên Đức, Nguyệt Đức, Đức Hợp, Thiên Xá, Thiên Nguyện "gặp chung" (tịnh) hay không. Đức thần ở đây đóng vai quả cân phụ: đặt lên thì cán cân nghiêng về cát thêm một nấc.

Sơ đồ sáu bậc cát hung trong quyển 10
Sơ đồ: sáu bậc cát hung trong quyển 10 và cách ghi "nên", "kỵ" khi có hay không có Đức thần đi cùng. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Thử lấy ví dụ chính sách đưa ra cho ngày Bình (ngày "tử thần"). Tháng Hợi mà ngày Bình trùng Tướng nhật, Thời Đức và Lục Hợp, thì "cát đủ thắng hung", chỉ kỵ việc quân và chữa bệnh, còn lại không kỵ (bậc thượng). Tháng Thân, ngày Bình cũng là Tướng nhật nhưng dính Nguyệt Hại, thì cát không đủ ngang hung; phải gặp Đức mới được như tháng Hợi (bậc trung). Tháng Tý, Ngọ, Mão, Dậu mà ngày Bình gặp Thiên Lại, tức "chết thật", thì gặp Đức chỉ vừa ngang, "kỵ thì không ghi nên, nên thì không ghi kỵ" (bậc trung thứ). Ba tháng, cùng một trực Bình, ba kết quả khác nhau. Đó là điều lịch cũ không làm được.

Câu "kỵ thì không ghi nên, nên thì không ghi kỵ" (凡所忌者則不註宜,所宜者亦不註忌) lặp lại rất nhiều lần trong quyển. Nghĩa là ở trạng thái cân bằng, lịch để trống, không khuyên làm cũng không cấm, người chọn ngày tự cân thêm theo việc cụ thể.

Vãng Vong, Trùng Phục và những ngày kiêng theo tục – 往亡、重復

Có một nhóm ngày mà sách thừa nhận là "vốn không hung", nhưng dân gian kiêng quá lâu nên vẫn giữ. Phần này cho thấy rõ thái độ vừa khảo cứu vừa thực tế của các quan soạn sách.

Nguyên văn – 原文

往亡、氣往亡……按往亡本不為凶,第取三合溺於所生而無剋制之義,有往而不返之象,故所忌如此。然世俗避之惟謹,雖值德合赦願不能無疑,故與併猶忌。

復日、重日:忌破土、安葬、啟攢……夫葬乘生氣,經有明文……婚葬為人事之始終,而俗論拘忌若此,深為不便。顧相傳已久,遽去之轉不足以牖世,故遇鳴吠則忌,遇德赦六合則不忌,識者自能辨之。亦不註宜,聊以從俗云爾。

Dịch: Vãng Vong, Khí Vãng Vong… Xét: Vãng Vong vốn không phải hung, chỉ lấy nghĩa tam hợp chìm đắm vào chỗ sinh mà không có khắc chế, có tượng đi mà không về, nên kỵ như vậy. Nhưng người đời kiêng rất cẩn thận, dù gặp Đức, Hợp, Xá, Nguyện cũng không khỏi ngờ vực, nên gặp chung vẫn kỵ.

Phục nhật, Trùng nhật: kỵ phá thổ, an táng, mở huyệt… Táng thì cưỡi sinh khí, kinh sách có ghi rõ… Cưới và táng là đầu và cuối của việc người, mà lời bàn của tục câu nệ như vậy, rất bất tiện. Song truyền đã lâu, bỏ ngay đi thì lại không đủ để mở mang cho đời; nên gặp Minh Phệ thì kỵ, gặp Đức, Xá, Lục Hợp thì không kỵ, người hiểu tự phân biệt được. Cũng không ghi "nên", tạm theo tục mà thôi.

Giảng: Hai đoạn này rất đáng đọc với người học phong thuỷ. Các quan Khâm Thiên Giám biết rõ Trùng Tang, Trùng Phục không có lý vững: chính sách viết "ngày Phục đều là lệnh tinh, lại là kiến lộc của tháng, cái cát không có gì phải ngờ". Nhưng họ không xoá ngay, vì "bỏ ngay thì không đủ để mở mang cho đời". Họ chọn cách giữa: gặp ngày có Đức, Xá, Lục Hợp thì không ghi kỵ nữa. Tức là dạy người đọc tự phân biệt, chứ không áp bằng mệnh lệnh.

Đèo Hải Vân uốn quanh sườn núi
Đường đèo Hải Vân. Vãng Vong là ngày kỵ đi xa, nhậm chức, xuất quân, đúng nghĩa "đi mà không về". Ảnh: Benjamin Arnold, Wikimedia Commons, CC BY 3.0.

Thái độ tương tự xuất hiện ở việc cưới gả. Lịch cũ cho cưới gả chỉ dùng ngày Bất Tương, lại kiêng các sát "Chương Quang", "Vô Kiều", "Phục Đoạn", "Quy Kỵ", "Hồng Sa". Sách nhận xét: Chương Quang, Vô Kiều đều là thuyết tục; câu nệ thuyết tục mà lại không tránh đại hung như Hình, Xung, Phá, Hại là sai đường. Ngày cưới tốt, theo chính các bản Thông Thư, vốn đã rộng: Bất Tương, Thiên Đức, Nguyệt Đức, Đức Hợp đều là thượng cát.

Cuối phần kỵ, sách kê các ngày kiêng nhỏ: Tứ Ly, Tứ Tuyệt (ngày trước các tiết phân chí và lập), Thượng Sóc, ngày Hối (cuối tháng), Nhị Chí Nhị Phân, Thổ Vượng Dụng Sự, Phục Xã, ngày Sóc Huyền Vọng (kỵ chữa bệnh vì giống nghĩa xung phá của mặt trời mặt trăng), Nguyệt Kỵ, ngày Rằm, ngày Nhân Thần (kiêng cắt tóc, cắt móng), Trường Tinh, Đoản Tinh, và Bách Kỵ nhật.

Bách Kỵ nhật và phép ghi lịch: lịch Vạn Niên chép từ đâu – 百忌日、鋪註條例

Hai mục cuối quyển gần với người đọc lịch nhất: danh sách "bách kỵ" theo can chi ngày, và "phô chú điều lệ", tức quy tắc ghi chữ lên từng ngày trong lịch Vạn Niên và Thông Thư.

Nguyên văn – 原文

百忌日:甲日忌開倉庫出貨財,乙日忌栽種,丁日忌剃頭,庚日忌經絡,辛日忌醞釀,壬日忌開渠,丑日忌冠帶,寅日忌祭祀,卯日忌穿井,巳日忌出行,午日忌苫蓋,未日忌求醫療病,申日忌安牀,酉日忌宴會,亥日忌嫁娶。

鋪註條例:凡鋪註萬年書、通書,先依用事次第,察其所宜忌之日,於某日下註宜某事,某日下註忌某事;次按宜忌,較量其吉凶之輕重以定去取。

Dịch: Ngày bách kỵ: ngày Giáp kỵ mở kho xuất của, ngày Ất kỵ trồng trọt, ngày Đinh kỵ cắt tóc, ngày Canh kỵ dệt cửi, ngày Tân kỵ ủ rượu, ngày Nhâm kỵ đào kênh, ngày Sửu kỵ đội mũ (lễ trưởng thành), ngày Dần kỵ tế tự, ngày Mão kỵ đào giếng, ngày Tị kỵ đi xa, ngày Ngọ kỵ lợp mái, ngày Mùi kỵ uống thuốc chữa bệnh, ngày Thân kỵ kê giường, ngày Dậu kỵ yến tiệc, ngày Hợi kỵ cưới gả.

Điều lệ ghi lịch: phàm ghi lịch Vạn Niên và Thông Thư, trước hết theo thứ tự các việc, xét ngày nào nên ngày nào kỵ, dưới ngày đó ghi "nên việc gì", dưới ngày kia ghi "kỵ việc gì"; sau đó theo nên và kỵ mà cân nặng nhẹ cát hung để quyết định giữ hay bỏ.

Giảng: Danh sách bách kỵ ở đây chính là gốc của câu "Bành Tổ bách kỵ" in trong lịch dân gian, nhưng Hiệp Kỷ chỉ giữ mười lăm điều có việc cụ thể, và chúng chỉ là kỵ nhỏ: sách xếp vào loại "chuyên kỵ", không ảnh hưởng đến các việc khác của ngày. Người đọc lịch thấy "ngày Dần không tế tự" thì hiểu đó là một điều kiêng riêng việc, không phải ngày Dần xấu.

Tờ lịch ngày treo trong miếu
Tờ lịch ngày treo trên vách miếu: những dòng "nên", "kỵ" in trong lịch ngày nay phần lớn chép từ phép phô chú của Hiệp Kỷ Biện Phương Thư. Ảnh: Outlookxp, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Phần phô chú điều lệ dài hơn ba mươi điều, đều cùng một tinh thần: không để hai dòng chữ mâu thuẫn trên cùng một ngày. Ví dụ: ngày nên "tuyên chính sự" mà gặp Vãng Vong thì đổi "tuyên" thành "bố"; ngày Mão kỵ đào giếng thì không ghi "nên đào kênh", ngày Nhâm kỵ đào kênh thì không ghi "nên đào giếng"; ngày Tị kỵ đi xa thì không ghi "nên xuất quân, sai sứ"; ngày Dậu kỵ yến tiệc thì cũng không ghi "nên khen thưởng mừng hạ". Đó là cách người xưa giữ cho cuốn lịch đọc lên không tự cãi nhau.

Bảng dưới đây tóm vài nhóm thần sát chính của quyển 10 và cách sách xử lý khi gặp Đức thần:

Thần sátGốcViệc nên / kỵ chínhGặp Đức thần
Thiên Đức, Nguyệt Đức, Đức HợpVượng khí tam hợp của thángNên gần hết mọi việc; kỵ săn bắn, đánh cáLà chính Đức thần, giải các hung
Thiên Xá, Thiên NguyệnCan chi hợp đức, vượng theo mùaNhư hai Đức; không dùng xuất quânNgày tốt nhất, giải các hung
Tam Hợp, Lục HợpHợp cục, hợp chi với nguyệt kiếnCưới hỏi, xây dựng, giao dịch, an tángCộng thêm cát
Nguyệt PháXung nguyệt kiến, khí tuyệtKỵ gần hết; chỉ nên phá dỡ, chữa bệnhGặp chung vẫn kỵ
Kiếp Sát, Tai Sát, Nguyệt SátĐối địch tam hợpKỵ như Nguyệt Phá, thêm kỵ chữa bệnhCó trường hợp giải, theo sáu bậc
Nguyệt YếmÂm kiếnKỵ đi xa, cưới gả, dời nhà và nhiều việcTuỳ tháng; ngày đại hội thì vẫn kỵ
Vãng VongTam hợp chìm vào chỗ sinhKỵ đi xa, nhậm chức, cưới gả, chữa bệnhTheo tục vẫn kỵ
Trùng nhật, Phục nhậtLệnh tinh, kiến lộcKỵ phá thổ, an táng (theo tục)Gặp Đức, Xá, Lục Hợp thì không kỵ

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Quyển 10 dạy một điều mà Phong Thuỷ Liên Hoa coi là cốt lõi của trạch nhật: cát hung có lực, và lực thì phải cân. Theo Thầy Vũ Giới, người xem ngày chỉ đếm "mấy sao tốt, mấy sao xấu" là đang làm ngược với sách gốc. Hiệp Kỷ chưa bao giờ cộng trừ số sao; sách hỏi: khí tháng đang vượng ở đâu, ngày này thuận hay nghịch với khí đó, có Đức thần đỡ hay không.

Nhà rường cổ mái ngói giữa vườn
Nhà rường cổ mái ngói. Cái lợi của phép sáu bậc là gia chủ không phải bỏ cả tháng chỉ vì một hung sát nhỏ. Ảnh: Phương Huy, Wikimedia Commons, công cộng.

Đọc quyển 10 theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, ta thấy các cát thần đứng đầu đều là chỗ khí tháng vượng (tam hợp, đức, xá), còn các hung sát nặng nhất đều là chỗ khí tháng xung, tuyệt, tận (phá, tam sát). Nghĩa là toàn bộ hệ nghi kỵ là một bản đồ của khí theo thời gian, cũng như la kinh là bản đồ của khí theo không gian.

Phong Thuỷ Liên Hoa giữ ba nguyên tắc khi dùng quyển 10:

  • Hình trước, ngày sau. "Nhất hình nhì khí": một ngày thượng cát không cứu được căn nhà sai cục hay ngôi mộ sai long. Chọn ngày chỉ làm cho việc đã đúng hình thế được thuận hơn.
  • Việc nào ngày ấy. Ngày Phá là ngày tốt để phá dỡ nhà cũ; ngày Trừ là ngày tốt để dọn dẹp, tẩy uế. Đừng tìm một "ngày tốt cho mọi việc", hãy tìm ngày mà tình của thần sát hợp với việc mình làm.
  • Đừng sợ tục kỵ hơn đại hung. Như sách đã cảnh báo: kiêng Chương Quang, Vô Kiều, Trùng Tang mà không tránh Nguyệt Phá, Tam Sát, Nguyệt Hình là bỏ gốc theo ngọn.

Đó là lý pháp. Còn phép phối ngày với tuổi gia chủ, với toạ hướng của công trình và với cục phi tinh của năm là thủ pháp, phải dạy trực tiếp.

Những hiểu lầm thường gặp về ngày nên, ngày kỵ

Phần lớn những câu quen miệng về ngày tốt xấu đều có gốc ở quyển 10, nhưng đã bị rút gọn đến mức sai nghĩa.

Trăng thượng huyền trên bầu trời chiều
Trăng thượng huyền trong buổi chiều tà: ngày tốt xấu luôn đi theo tháng, theo tuần trăng, chứ không có ngày nào tốt cho mọi việc. Ảnh: David Smith, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
  • "Ngày có một sao xấu là bỏ." Đây chính là lỗi của lịch cũ mà Hiệp Kỷ sửa. Phải cân theo sáu bậc: có ngày hung sát chỉ khiến kỵ việc quân và chữa bệnh, còn mọi việc khác vẫn làm được.
  • "Ngày Kiến là ngày xấu vì là Tiểu Thời." Sách nói ngày Kiến cát nhiều thì dùng được; chỉ ngày Phá mới là hung nhất trong mười hai trực.
  • "Ngày Khai tốt mọi việc." Ngày Khai tốt nhất trong mười hai trực nhưng vẫn kỵ an táng, chặt cây, săn bắn, đánh cá.
  • "Trùng Tang, Trùng Phục là đại kỵ, gặp Đức cũng không dùng." Sách viết rõ: gặp Đức, Xá, Lục Hợp thì không kỵ; giữ điều kỵ này chỉ là "tạm theo tục".
  • "Bách kỵ là ngày xấu." Bách kỵ chỉ là kỵ riêng một việc: ngày Hợi kỵ cưới gả, không có nghĩa ngày Hợi kỵ động thổ.

Ghi nhớ nhanh quyển 10:

MụcMột câu để nhớ
Tình và lựcTình là tính chất của thần sát, lực là độ mạnh; nghi kỵ đổi theo lực
Cát thần đứng đầuThiên Đức, Nguyệt Đức, Đức Hợp, Thiên Xá, Thiên Nguyện: giải được các hung
Tam Hợp"Ngày tốt không gì bằng Tam Hợp"; Kiến đầu cục, Định giữa cục, Thành cuối cục
Mười hai trựcViệc theo nghĩa tên: Trừ bỏ cũ, Bình san phẳng, Phá phá dỡ, Khai mở ra
Hung nặng nhấtNguyệt Phá không giải; Tam Sát, Nguyệt Yếm nặng nhưng có chỗ giải
Sáu bậcThượng, thượng thứ, trung, trung thứ, hạ, tối hạ; Đức thần là quả cân phụ
Tục kỵVãng Vong, Trùng Phục giữ lại "theo tục", gặp Đức, Xá, Lục Hợp thì giảm

Nguồn: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), quyển 10 "Nghi Kỵ", bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư. Bài trích các đoạn chính và các câu "án" (xét) của các quan soạn sách; danh sách việc nên, việc kỵ dài của từng thần sát chỉ tóm ý, không dịch toàn văn; phần Nguyệt Yếm và phô chú điều lệ tóm các điều tiêu biểu. Hiệu đính: bản chép dùng nhiều chữ dị thể 隂, 㑹, 徃, 刼, 夘, 尅, 劵, 䕶, bài đổi thành 陰, 會, 往, 劫, 卯, 剋, 券, 護; một số chỗ lẫn 己 với 巳 (như "己亥月", "己午日") sửa theo văn mạch. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa. Phong Thuỷ Liên Hoa biên soạn.

Bài trước: Quyển 9 · Lập Thành
Bài sau: Quyển 11 · Dụng Sự: chọn ngày theo từng việc

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習

Muốn học cách cân cát hung của một ngày theo đúng sách gốc, phối với hình thế, toạ hướng và phi tinh, các bạn ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Quyển 10 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư nói về gì? – 卷十論何事?

Quyển 10 là phần Nghi Kỵ: ghi việc nên làm và việc kỵ của từng thần sát theo ngày, sửa những chỗ lịch cũ ghi không khớp với tên và nghĩa thần sát, và đặt ra sáu bậc cát hung để cân khi cát thần gặp hung sát.

Sáu bậc cát hung trong Hiệp Kỷ là gì? – 六等何謂?

Là sáu mức từ "cát đủ thắng hung" (theo nên, không theo kỵ) đến "hung chồng đại hung" (gặp Đức vẫn kỵ mọi việc). Ở giữa là các mức cát ngang hung, cát không ngang hung, hung hơn cát, hung gặp hung; mỗi mức có quy tắc riêng khi có hay không có Đức thần đi cùng.

Ngày Nguyệt Phá có hoá giải được không? – 月破可解否?

Theo quyển 10, Nguyệt Phá là chỗ xung và khí tuyệt của nguyệt kiến, Đức thần đến đó cũng mất sức, nên gặp chung vẫn kỵ. Chỉ những việc như tế tự, ban ơn, chữa bệnh, phá dỡ nhà cũ là không ngại ngày Phá.

Ngày Tam Hợp là ngày gì? – 三合日何謂?

Là ngày có chi hợp cục với chi của tháng, như tháng Dần gặp ngày Ngọ, ngày Tuất. Sách nói ngày tốt không gì bằng Tam Hợp; Thiên Đức, Nguyệt Đức và cái tốt của trực Định, trực Thành đều từ tam hợp mà ra.

Bành Tổ bách kỵ có trong Hiệp Kỷ không? – 百忌日有本否?

Có, dưới tên "Bách Kỵ nhật" ở cuối phần kỵ của quyển 10, gồm mười lăm điều như ngày Giáp kỵ mở kho, ngày Mão kỵ đào giếng, ngày Hợi kỵ cưới gả. Đây chỉ là kỵ riêng từng việc, không làm cả ngày thành xấu.

Từ khoá: ["hiệp kỷ biện phương thư" · "chọn ngày phong thủy" · "trạch nhật" · "nghi kỵ" · "ngày nên ngày kỵ" · "thập nhị trực" · "tam sát" · "thiên đức nguyệt đức"]

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…