💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 6 Nghĩa Lệ 4: tam hợp, dịch mã, địa nang và ngày nguyệt kỵ

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 6 Nghĩa Lệ 4: tam hợp, dịch mã, địa nang và ngày nguyệt kỵ

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư · Quyển 6 · Nghĩa Lệ 4
欽定協紀辨方書 · 卷六 · 義例四
Soạn theo lệnh vua Càn Long đời Thanh; Trang Thân vương Doãn Lộc (允祿) đứng đầu, cùng Hoằng Trú (弘晝), Trương Chiếu (張照), Mai Cốc Thành (梅瑴成), Hà Quốc Tông (何國宗) và các quan Khâm Thiên Giám
Bản gốc: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), 36 quyển, tựa vua Càn Long năm thứ 6 (1741); đối chiếu bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư.

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 6 là phần Nghĩa Lệ 4 (義例四), tiếp tục giải các thần sát theo tháng. Nửa đầu là nhóm thần sinh ra từ tam hợp: tam hợp, lâm nhật, dịch mã, kiếp sát, tai sát, nguyệt sát, đại thời, du hoạ, thiên lại, ngũ phú. Kế đó là nhóm theo lục hợp và mặt trời: lục hợp, binh cát, thiên thương, thiên tặc; chín thần cúng tế từ yếu an đến tục thế; nhóm theo quẻ: dương đức, âm đức, thiên mã, binh cấm, địa nang; rồi thổ phù, đại sát, quy kỵ, vãng vong, khí vãng vong, thượng sóc, phản chi, tứ ly, tứ tuyệt và ngày nguyệt kỵ mùng 5, 14, 23. Bài này dịch các đoạn chính, giảng ý và vẽ lại bảng.

Trả lời nhanh: Quyển 6 cho thấy phần lớn thần sát trong lịch không phải đặt ra tuỳ tiện mà sinh từ vòng trường sinh của cục tam hợp tháng: dịch mã ở chỗ xung trường sinh, du hoạ ở lâm quan, đại thời ở mộc dục, thiên lại ở tử. Sách sửa bảng địa nang sai 23 trên 48 chữ, bỏ thần vô kiều và thiên ngục, nói lâm nhật là ngày tốt chứ không phải ngày kỵ, và giải ngày nguyệt kỵ 5, 14, 23 là ngày ngũ hoàng vào trung cung, chỗ của vua, chứ không phải vì "Liêm Trinh sinh Thổ". Quy kỵ chỉ kỵ dọn nhà, đi xa trở về, không kỵ cưới gả.

"Ba góc dựng nên thì thần mới hiện." Thầy Vũ Giới nhắc: trời, đất, người phải đủ ba thì ngày mới thành ngày tốt; chỉ có ngày mà không có người và đất thì chưa đủ.

Tranh người cưỡi ngựa dắt ngựa của Hàn Cán đời Đường
Tranh người cưỡi ngựa dắt ngựa của Hàn Cán đời Đường. Tranh: Hàn Cán, Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tam hợp và lâm nhật: vì sao lâm nhật là ngày tốt – 三合、臨日

Tam hợp là ba chi cách nhau bốn cung, hợp lại thành một cục ngũ hành: Dần Ngọ Tuất là Hoả, Tị Dậu Sửu là Kim, Thân Tý Thìn là Thuỷ, Hợi Mão Mùi là Mộc. Ngày tam hợp của tháng là ngày có hai chi còn lại của cục với nguyệt kiến. Lâm nhật là một trong hai ngày ấy, chọn theo âm dương của tháng.

Nguyên văn – 原文

曾門經曰:三合者,異位而同氣也。寅午戌火之三合,巳酉丑金之三合,申子辰水之三合,亥卯未木之三合。其日宜結會親姻,和合交易,修營起土,立木上梁。

考原曰:三合者,各與其月建會成三合局也。按:子午為衝,子未為害,衝重於害也;寅卯為類,寅午戌為合,合必輕於類矣,而不然者何也?天之圓,積氣也;地之方,積形也;人者圓首方趾,上圓下方,而為三角,實天地之心。是故方圓之數必以三角為用……三方既立,五行以之終以之始,四序以之生以之成。

樞要曆曰:臨日者,上臨下之義也,其日忌臨民訴訟。……按:三合前辰為定日,三合後辰為成日,定成三合固吉。陽順而前,陰逆而後,是為陰陽得位,其義尤吉。……是宜為臨民受訟之吉占,乃樞要曆以為忌者,蓋誤也。

Dịch: Tằng Môn Kinh nói: tam hợp là khác chỗ mà cùng khí. Dần Ngọ Tuất là tam hợp Hoả, Tị Dậu Sửu là tam hợp Kim, Thân Tý Thìn là tam hợp Thuỷ, Hợi Mão Mùi là tam hợp Mộc. Ngày ấy nên kết thông gia, hoà hợp giao dịch, sửa sang động thổ, dựng cột gác đòn dông.

Khảo Nguyên nói: tam hợp là mỗi ngày cùng nguyệt kiến hợp thành cục tam hợp. Lời xét: Tý Ngọ là xung, Tý Mùi là hại, xung nặng hơn hại; Dần Mão là cùng loại, Dần Ngọ Tuất là hợp, lẽ ra hợp phải nhẹ hơn cùng loại, mà không phải vậy là sao? Trời tròn là khí tích lại; đất vuông là hình tích lại; người đầu tròn chân vuông, trên tròn dưới vuông mà thành ba góc, thật là tâm của trời đất. Cho nên số của vuông tròn tất lấy ba góc làm dụng… Ba phương đã dựng thì ngũ hành nhờ đó mà kết thúc và khởi đầu, bốn mùa nhờ đó mà sinh và thành.

Xu Yếu Lịch nói: lâm nhật là nghĩa trên đến với dưới, ngày ấy kỵ đến với dân, xử kiện. … Lời xét: chi trước của tam hợp là ngày Định, chi sau là ngày Thành; Định, Thành, tam hợp vốn tốt. Dương thuận mà đi trước, âm nghịch mà đi sau, ấy là âm dương được chỗ, nghĩa càng tốt. … Đó phải là điềm tốt để đến với dân, nhận kiện; Xu Yếu Lịch cho là kỵ, ấy là lầm.

Sơ đồ bốn cục tam hợp và dịch mã trên mười hai chi
Sơ đồ: bốn cục tam hợp trên vòng mười hai chi và chỗ dịch mã của mỗi cục. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Câu hỏi của sách rất hay: Dần với Mão đứng sát nhau, cùng hành Mộc, sao không thân bằng Dần với Ngọ, Tuất cách xa bốn cung? Sách trả lời bằng hình học: trời tròn, đất vuông, người là tam giác nối hai cái ấy. Ba chi cách đều nhau trên vòng mười hai là ba đỉnh một tam giác đều, nên "khác chỗ mà cùng khí". Một cục có đủ sinh (Dần), vượng (Ngọ), mộ (Tuất), tức là có đầu, giữa, cuối của một hành; đó là lý do tam hợp mạnh hơn hai chi cùng loại đứng cạnh nhau.

Về lâm nhật, sách chỉ ra một điều thú vị: ở tháng dương, lâm nhật là chi phía trước nguyệt kiến bốn cung (ngày Định), ở tháng âm là chi phía sau bốn cung (ngày Thành). Tháng Giêng kiến Dần thì lâm nhật ở Ngọ, tháng Hai kiến Mão thì lâm nhật ở Hợi. Định và Thành đều là ngày hoàng đạo trong mười hai trực (quyển 4), lại thêm tam hợp, nên sách nói Xu Yếu Lịch xếp lâm nhật vào ngày kỵ là lầm. Đây là một trong những chỗ quyển 6 sửa thẳng lịch cũ: ngày lâm nhật nên dùng để nhận chức, đến với dân, xử kiện.

Dịch mã và thiên hậu: vì sao mã ở chỗ xung trường sinh – 驛馬、天后

Dịch mã là "ngựa trạm", ngày nên phong chức, nhận lệnh, đi xa nhậm chức, dọn nhà. Thiên hậu đứng cùng chỗ với dịch mã, là phúc thần trong tháng, nên chữa bệnh, cầu phúc. Tháng Giêng mã ở Thân, đi nghịch bốn chi mạnh: tháng Hai Tị, tháng Ba Dần, tháng Tư Hợi.

Nguyên văn – 原文

神樞經曰:驛馬者,驛騎也,其日宜封贈官爵,詔命公卿,遠行赴任,移徙遷居。……總要曆曰:天后者,月中福神也,其日宜求醫療病,祈福禮神。曆例曰:天后與驛馬同位。

按:寅為功曹,申為傳送,亥為天門,巳為地戶,皆道路之象也。三合在寅午戌,則對寅之申有驛馬之象焉。……又驛馬者,不安其居之謂也。數窮則變。寅午戌之數盡而恰遇夫申,則火將變而之乎水矣。火生於木,木絕於申,而申又生水以生木,是火以變而不窮也。……易稱乘馬班如、用拯馬壯,皆以舍舊圖新、改過遷善為義,故驛馬又曰天后,亦絕處逢生之意也。

曹震圭以驛馬為五行將病得見妻子,則妄謬已甚矣。

Dịch: Thần Xu Kinh nói: dịch mã là ngựa trạm, ngày ấy nên phong tặng tước quan, ban chiếu cho công khanh, đi xa nhậm chức, dời chỗ đổi nhà. … Tổng Yếu Lịch nói: thiên hậu là phúc thần trong tháng, ngày ấy nên tìm thầy chữa bệnh, cầu phúc lễ thần. Lịch Lệ nói: thiên hậu cùng chỗ với dịch mã.

Lời xét: Dần là Công Tào, Thân là Truyền Tống, Hợi là Thiên Môn, Tị là Địa Hộ, đều là tượng đường đi. Tam hợp ở Dần Ngọ Tuất thì Thân đối với Dần có tượng dịch mã. … Lại nữa, dịch mã nghĩa là không yên chỗ ở. Số cùng thì biến. Số của Dần Ngọ Tuất hết mà vừa gặp Thân, thì Hoả sắp biến sang Thuỷ. Hoả sinh từ Mộc, Mộc tuyệt ở Thân, mà Thân lại sinh Thuỷ để sinh Mộc, thế là Hoả nhờ biến mà không cùng. … Kinh Dịch nói "cưỡi ngựa dùng dằng", "dùng ngựa khoẻ để cứu", đều lấy nghĩa bỏ cũ mưu mới, sửa lỗi theo thiện; cho nên dịch mã còn gọi là thiên hậu, cũng là ý "chỗ tuyệt gặp đường sống".

Tào Chấn Khuê cho dịch mã là ngũ hành sắp bệnh mà gặp được vợ con, thì sai quá lắm.

Ngựa phi trên đồng cỏ, tượng của dịch mã
Ngựa phi trên đồng cỏ, tượng của dịch mã. Ảnh: N Chadwick, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Giảng: Quy tắc dịch mã rất gọn: mã đứng ở chi xung với chi trường sinh của cục. Hoả cục sinh ở Dần, mã ở Thân; Kim cục sinh ở Tị, mã ở Hợi; Thuỷ cục sinh ở Thân, mã ở Dần; Mộc cục sinh ở Hợi, mã ở Tị. Bốn chi Dần Thân Tị Hợi là bốn "cửa đường" của vòng chi, nên mã chỉ đứng ở bốn chi ấy.

Sách giải nghĩa sâu hơn chữ "ngựa": đó là chỗ một hành đi hết đường và phải đổi sang hành khác. Hoả đi đến Thân thì Mộc nuôi Hoả bị tuyệt, nhưng Thân lại sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc, Mộc lại sinh Hoả; nhờ đổi mà Hoả không chết. Đó là lý do mã vừa là "đi xa", vừa là "thiên hậu", mẹ của muôn vật, chủ chữa bệnh: chỗ tuyệt mà có đường sống. Sách cũng ghi chú: dịch mã theo chi năm, theo chi ngày cũng cùng lệ như theo tháng, nên không chép lại.

Sách còn dẫn Trừ Vịnh giải dịch mã bằng số Tiên Thiên (Dần 7, Ngọ 9, Tuất 5, cộng 21, đếm từ Tý đến Thân là 21) như một cách khác. Phong Thuỷ Liên Hoa ghi nhận cả hai cách, nhưng cách "xung trường sinh" là dễ nhớ và đúng với mọi bảng.

Kiếp sát, tai sát, nguyệt sát: ba sát của tháng – 劫煞、災煞、月煞

Ba sát của tháng cùng nghĩa với ba sát của năm ở quyển 3. Ba sát luôn là ba chi của phương đối diện với chi vượng của cục: kiếp sát là chi tuyệt, tai sát là chi xung với chi vượng, nguyệt sát (còn gọi nguyệt hư) là chi kế sau. Sách cũng xử lý hai thần hay bị chép lẫn: thiên ngục và thiên hoả.

Nguyên văn – 原文

神樞經曰:劫煞者,劫害之辰也,其日忌臨官視事,納禮成親,戰伐行軍,出入興販。……按:月劫煞義與歲劫煞同。按:月災煞義與歲災煞同。……月主一月之事,不必一一與歲同例。……至於三煞,斷難闕一,自當依起例補足。

又按:天獄正月起子順行四仲,曹震圭以為天獄即是災煞,應逆行四仲,而今順行者,流傳之誤也。其說是,今從之。……是故天火亦應逆行四仲。又天獄即災煞,今用災煞,天獄應刪。

樞要曆曰:月虛者,月內虛耗之神也,其日忌開倉庫,出財物,結婚出行。……按:在歲為歲煞,在月為月煞,無二義也。……謂月虛者,蓋亦以月建三合旺氣之對則必虛耗,猶破日之又名大耗也。

Dịch: Thần Xu Kinh nói: kiếp sát là chi cướp hại, ngày ấy kỵ nhận chức làm việc, nạp lễ thành thân, đánh dẹp hành quân, ra vào buôn bán. … Lời xét: kiếp sát tháng cùng nghĩa với kiếp sát năm; tai sát tháng cùng nghĩa với tai sát năm. … Tháng chủ việc một tháng, không cần mỗi thần đều cùng lệ với năm. … Còn ba sát thì quyết không thể thiếu một, phải theo Khởi Lệ mà bổ đủ.

Lại xét: thiên ngục tháng Giêng khởi ở Tý đi thuận bốn chi trọng; Tào Chấn Khuê cho thiên ngục chính là tai sát, phải đi nghịch bốn chi trọng, nay đi thuận là do truyền sai. Thuyết ấy đúng, nay theo. … Cho nên thiên hoả cũng phải đi nghịch bốn chi trọng. Lại, thiên ngục chính là tai sát; nay đã dùng tai sát thì nên bỏ thiên ngục.

Xu Yếu Lịch nói: nguyệt hư là thần hư hao trong tháng, ngày ấy kỵ mở kho, xuất của, cưới hỏi, đi xa. … Lời xét: ở năm là tuế sát, ở tháng là nguyệt sát, không có hai nghĩa. … Gọi là nguyệt hư, cũng là vì chỗ đối với khí vượng của tam hợp nguyệt kiến tất hư hao, như ngày Phá còn gọi là đại hao.

Bảng mười ba thần lấy từ tam hợp và nguyệt kiến theo tháng
Sơ đồ: mười ba thần lấy từ tam hợp và nguyệt kiến theo mười hai tháng; chữ lục là cát thần, chữ đỏ là hung thần. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Tháng Giêng thuộc Hoả cục (Dần Ngọ Tuất), Hoả vượng ở Ngọ thuộc phương Nam Tị Ngọ Mùi. Ba sát nằm trọn ở phương đối diện là phương Bắc Hợi Tý Sửu: Hợi là chỗ Hoả tuyệt nên là kiếp sát, Tý xung Ngọ nên là tai sát, Sửu là nguyệt sát. Tháng Hai thuộc Mộc cục, Mộc vượng ở Mão phương Đông, ba sát ở phương Tây Thân Dậu Tuất. Cứ thế mà suy, không cần thuộc bảng. Gọi nguyệt sát là nguyệt hư vì chỗ đối với khí vượng tất hư hao, như ngày Phá còn gọi đại hao.

Đoạn bàn về thiên hoả là một trong những đoạn dài nhất quyển. Tào Chấn Khuê giải Tý có "hoả sấm sét", Mão có "hoả lò", Ngọ có "hoả trên trời", Dậu có "hoả dưới núi", tức lấy nạp âm. Sách chê lối ấy là "xoay vần gom hết", nạp giáp lẫn nạp âm, Hà Lạc lẫn Nhâm Độn thì thuyết nào cũng dựng được. Sách tự giải: Tý có chân hoả (một hào dương giữa quẻ Khảm), đêm không trăng cả biển phát lân quang; Kim là "thiên hoả" của Mộc vì Mộc gặp Kim thì hỏng mà sinh lửa tự đốt; Mộc là thiên hoả của Kim. Kết luận: thiên hoả tháng Giêng ở Tý nhưng phải đi nghịch: Tý, Dậu, Ngọ, Mão.

Nguyệt hình, nguyệt hại, đại thời, du hoạ, thiên lại – 月刑、月害、大時、遊禍、天吏

Năm thần này đều là hung thần của tháng. Nguyệt hình theo tam hình như tuế hình. Nguyệt hại là chi hại với nguyệt kiến. Ba thần còn lại đọc thẳng từ vòng trường sinh của cục: đại thời ở mộc dục, du hoạ ở lâm quan, thiên lại ở tử.

Nguyên văn – 原文

考原曰:六害者,不和也。凡事莫不喜合而忌衝。正月建寅,與亥合,而巳衝之,故寅與巳害。……蓋月建者衆神之首,衝其所合,是以害也。按:六害之義,考原得之,震圭非也。

淮南子曰:斗柄為小歲,月從左行十二辰;咸池為大歲,正月建卯,月從右行四仲。……大時者,咸池也;小時者,月建也。……按:咸池大時,神樞經有忌無宜,曹震圭以為大凶之時。今考淮南本義,則其義與歲神大將軍相似。

考原曰:遊禍神者,以其流行於四隅,故曰遊;以其過旺,故曰禍。按:天干以臨官為祿,而地支以臨官為禍,其義不同。干陽也,支陰也;陽善而陰惡,故陽以方旺為吉,而陰以方旺為凶也。

按:天吏者,三合之死氣也,故又為致死。……如果天吏,則必曰「求其生而不得,則死者與吾兩無憾也」,奈何以致死辱天吏哉!

Dịch: Khảo Nguyên nói: lục hại là không hoà. Việc gì cũng ưa hợp mà kỵ xung. Tháng Giêng kiến Dần hợp với Hợi, mà Tị xung Hợi, nên Dần với Tị là hại. … Nguyệt kiến là đầu của các thần, xung vào chỗ nó hợp nên thành hại. Lời xét: nghĩa lục hại, Khảo Nguyên nói đúng, Chấn Khuê sai.

Hoài Nam Tử nói: chuôi Đẩu là tiểu tuế, theo tháng đi bên trái mười hai chi; hàm trì là đại tuế, tháng Giêng kiến Mão, theo tháng đi bên phải bốn chi trọng. … Đại thời là hàm trì; tiểu thời là nguyệt kiến. … Lời xét: hàm trì đại thời, Thần Xu Kinh chỉ có kỵ mà không có nên; Tào Chấn Khuê cho là giờ đại hung. Nay xét nghĩa gốc của Hoài Nam thì nó giống thần năm đại tướng quân.

Khảo Nguyên nói: thần du hoạ trôi khắp bốn góc nên gọi là du; vì nó quá vượng nên gọi là hoạ. Lời xét: thiên can lấy lâm quan làm lộc, mà địa chi lấy lâm quan làm hoạ, nghĩa khác nhau. Can là dương, chi là âm; dương thiện mà âm ác, nên dương lấy đang vượng làm tốt, âm lấy đang vượng làm xấu.

Lời xét: thiên lại là tử khí của tam hợp, nên còn gọi là trí tử. … Nếu thật là quan của trời thì phải nói "tìm đường sống cho người mà không được thì người chết và ta đều không hối tiếc"; sao lại lấy chữ "đẩy đến chết" mà làm nhục quan của trời!

Trường Thành đoạn Mộ Điền Dục, gợi các hung thần kỵ xuất quân
Trường Thành đoạn Mộ Điền Dục, gợi các hung thần kỵ xuất quân. Ảnh: Ahazan, Wikimedia Commons, công cộng.

Giảng: Ba thần đại thời, du hoạ, thiên lại là ba nấc của vòng trường sinh. Tháng Giêng Hoả cục: Hoả trường sinh ở Dần, mộc dục ở Mão (đại thời), lâm quan ở Tị (du hoạ), tử ở Dậu (thiên lại). Thuộc vòng trường sinh, người học suy ra được cả bảng mà không cần thuộc lòng (xem sơ đồ ở mục trên).

Điểm đáng ghi là cách sách phân biệt can và chi: cùng một chỗ lâm quan, với can là lộc (tốt), với chi là du hoạ (xấu). Lý do: can là dương, chủ thiện, đang vượng thì tốt; chi là âm, đang vượng thì thành ác. Đây cũng là lý giải vì sao ở phương năm người ta không kỵ dương nhận mà kỵ đại sát. Còn lời bàn về thiên lại cho thấy giọng của các quan soạn sách: cái tên "trí tử" (đẩy đến chết) là tên của đời sau, đời Tam Đại không đặt tên như vậy.

Lục hợp, binh cát, ngũ phú, thiên thương, thiên tặc – 六合、兵吉、五富、天倉、天賊

Nhóm này xoay quanh mặt trời (nguyệt tướng) và nguyệt yếm. Lục hợp là chi hợp với nguyệt kiến; binh cát là bốn chi sau mặt trời; thiên thương là ngày Thu của mặt trời; thiên tặc là ngày Thu của nguyệt yếm; ngũ phú là lục hợp của chi trường sinh. Sách cũng xoá thần vô kiều.

Nguyên văn – 原文

考原曰:六合者,月建與月將相合也。……天寶曆曰:無翹者,翹猶尾也……其日忌嫁娶。按:……蓋堪輿家最忌月厭,故以厭前一辰為章光,厭後一辰為無翹,其日皆忌嫁娶。……夫月厭僅值一日,非若方位之相比連,斷無因忌一日而並忌前後兩日之理。且六合、天願皆宜嫁娶吉日,又以為無翹而忌之,毋乃欺世而滋惑乎!俗士又名飛翹,更屬譌謬,應刪。

按:兵吉者,皆太陽後四辰也。太陽前一位為月厭,太陽隔之,則太陽之後一二三四皆厭所不到之地,兵行之吉道也。……則太陽為我軍之伍長也。

按:五富者,三合長生之六合也。……生我之神居得合地,則其益我者必多,故曰五富也。

按:太陽在亥則天倉在寅……每居太陽後四辰。……然則天倉者,太陽之收日也。……按:天賊者,月厭之收日也,常居厭後四辰。……月厭主陰私,國語曰天事恆象,厭所收必天賊矣。

Dịch: Khảo Nguyên nói: lục hợp là nguyệt kiến hợp với nguyệt tướng. … Thiên Bảo Lịch nói: vô kiều, kiều như cái đuôi … ngày ấy kỵ cưới gả. Lời xét: … Nhà kham dư kỵ nhất nguyệt yếm, nên lấy chi trước yếm làm chương quang, chi sau yếm làm vô kiều, đều kỵ cưới gả. … Nguyệt yếm chỉ đứng một ngày, không giống phương vị liền nhau, tuyệt không có lý vì kỵ một ngày mà kỵ luôn ngày trước ngày sau. Huống chi lục hợp, thiên nguyện đều là ngày tốt nên cưới gả, lại cho là vô kiều mà kỵ, chẳng phải lừa đời thêm mê sao! Thầy tục lại gọi là phi kiều, càng sai; nên bỏ.

Lời xét: binh cát đều là bốn chi sau mặt trời. Trước mặt trời một cung là nguyệt yếm; mặt trời ngăn giữa, nên một, hai, ba, bốn chi sau mặt trời đều là chỗ yếm không tới, là đường tốt để quân đi. … Vậy mặt trời là ngũ trưởng của quân ta.

Lời xét: ngũ phú là lục hợp của chi trường sinh của tam hợp. … Thần sinh ra ta ở được chỗ hợp, thì sự giúp ta tất nhiều, nên gọi là ngũ phú.

Lời xét: mặt trời ở Hợi thì thiên thương ở Dần … luôn ở sau mặt trời bốn cung. … Vậy thiên thương là ngày Thu của mặt trời. … Lời xét: thiên tặc là ngày Thu của nguyệt yếm, luôn ở sau yếm bốn cung. … Nguyệt yếm chủ việc âm tư; Quốc Ngữ nói việc trời luôn có tượng, chỗ yếm thu vào tất là giặc trời.

Phiên chợ Bắc Hà, ngày ngũ phú nên buôn bán
Phiên chợ Bắc Hà, ngày ngũ phú nên buôn bán. Ảnh: Peter Olshevsky, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Giảng: Nhóm này hay ở chỗ sách nối nó lại với quyển 4 (nguyệt yếm) và quyển 2 (nguyệt tướng). Mặt trời đi nghịch qua mười hai cung, mỗi tháng một cung; nguyệt yếm luôn đứng trước mặt trời một cung. Lấy mặt trời làm "nguyệt kiến" mà đếm mười hai trực thì chi sau mặt trời bốn cung rơi vào trực Thu: đó là thiên thương, kho của trời. Lấy nguyệt yếm làm nguyệt kiến mà đếm thì ngày Thu của yếm là thiên tặc: chỗ cái âm tư thu vào thì thành giặc.

Việc xoá vô kiều là bài học về phương pháp: một hung thần chỉ có một ngày, không thể lan sang ngày trước, ngày sau. Nếu chấp nhận lối "lan" ấy thì ngày lục hợp, thiên nguyện vốn rất tốt cho cưới gả cũng bị kỵ, tức là tự mâu thuẫn. Ngũ phú tháng Giêng ở Hợi: Hoả cục trường sinh ở Dần, Dần hợp Hợi; thần sinh ra mình mà ở chỗ hợp thì giúp mình nhiều.

Chín thần cúng tế: từ yếu an đến tục thế – 要安至續世九神

Chín thần yếu an, ngọc vũ, kim đường, kính an, phổ hộ, phúc sinh, thánh tâm, ích hậu, tục thế xếp theo một lệ lạ: tháng lẻ và tháng chẵn liền sau đứng đối xung nhau. Sách thừa nhận không giải được bằng lý nhà nào, nên giữ làm ngày cúng tế.

Nguyên văn – 原文

九神總論:右要安以下九神,皆以對衝兩兩相比……雖有其例,而莫名其物,眾說紛然,皆不明確。……史記漢武帝時有五行家、堪輿家、建除家、叢辰家、曆家、天人家、太一家,聚訟不決,各守其師傳而不相下。……今此九神,與堪輿、建除、五行、曆家之旨俱不符合,意者其叢辰等家之遺緒歟?……唯曆神原始則曰此九神專為祈禳而設。今觀其命名之義,且參之禮記柔日剛日之旨,其說殆近是歟。存之以為祭祀擇日之占,而樞要曆所言上表章、修造諸事者,並不復用。

要安,言徼福於鬼神也;金堂、玉宇,神所居也,修祠立廟之類用之,內神以金堂而外神以玉宇也;敬安,安神位之日也;普護、福生、聖心,泛禱之日也;益後、續世,祠高禖之日也。

Dịch: Tổng luận chín thần: chín thần từ yếu an trở xuống đều theo lệ đối xung từng cặp … tuy có lệ mà không gọi được nó là gì, các thuyết rối rắm, đều không rõ. … Sử Ký chép thời Hán Vũ Đế có nhà Ngũ Hành, nhà Kham Dư, nhà Kiến Trừ, nhà Tùng Thần, nhà Lịch, nhà Thiên Nhân, nhà Thái Nhất, cãi nhau không quyết, mỗi nhà giữ thầy truyền của mình không chịu nhau. … Nay chín thần này không hợp ý chỉ của Kham Dư, Kiến Trừ, Ngũ Hành, Lịch gia, có lẽ là dấu vết còn lại của nhà Tùng Thần chăng? … Chỉ có sách Lịch Thần Nguyên Thuỷ nói chín thần này lập ra riêng cho việc cầu đảo. Nay xem nghĩa đặt tên, lại tham với ý ngày cương ngày nhu của Lễ Ký, thuyết ấy có lẽ gần đúng. Giữ lại làm điềm chọn ngày cúng tế; còn việc dâng biểu, tu tạo mà Xu Yếu Lịch nói thì không dùng nữa.

Yếu an là cầu phúc ở quỷ thần; kim đường, ngọc vũ là chỗ thần ở, dùng cho việc sửa đền lập miếu, thần trong nhà dùng kim đường, thần ngoài dùng ngọc vũ; kính an là ngày an vị thần; phổ hộ, phúc sinh, thánh tâm là ngày cầu đảo chung; ích hậu, tục thế là ngày cúng thần Cao Môi (cầu con).

Bảng chín thần yếu an đến tục thế theo mười hai tháng
Sơ đồ: chín thần yếu an đến tục thế theo mười hai tháng; tháng chẵn đứng đối xung với tháng lẻ trước nó. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Đây là đoạn hiếm hoi mà các quan Khâm Thiên Giám nói thẳng "không biết". Họ thử mọi lối: tam hợp, ngũ hợp, lục hợp, lục xung, nạp âm, nạp giáp, quẻ, vượng tướng hưu tù, mà không khớp. Thay vì bịa một lý, họ ghi nguồn gốc có thể (nhà Tùng Thần đời Hán), giữ lại công dụng hẹp nhất có căn cứ (cúng tế, cầu đảo), và bỏ các công dụng rộng mà lịch cũ gán thêm (dâng biểu, tu tạo).

Người dân dâng hương lễ Quan Âm ở đền, ngày cúng tế
Người dân dâng hương lễ Quan Âm ở đền, ngày cúng tế. Ảnh: Liaw Xin Ru, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Với người làm phong thuỷ ngày nay, chín thần này hữu ích cho việc nhập trạch thần vị, an bàn thờ, lập miếu, cầu tự: kính an để an vị, kim đường cho thần trong nhà, ngọc vũ cho miếu ngoài trời, ích hậu và tục thế cho lễ cầu con. Ba chi còn lại trong mỗi tháng mà lịch cũ đặt tên "long hổ", "tội chí", "thụ tử" thì sách bỏ, vì "đã cho chín vị là cát thì ba vị còn lại không dùng, khỏi cần lập tên".

Dương đức, âm đức, thiên mã, binh cấm: các thần lấy từ quẻ – 陽德、陰德、天馬、兵禁

Bốn thần này đi theo sáu chi dương hoặc sáu chi âm, và sách giải chúng bằng nạp giáp của quẻ: dương đức theo sáu hào quẻ Càn, âm đức theo sáu hào quẻ Khôn, binh cấm theo quẻ Khảm đi ngược.

Nguyên văn – 原文

總要曆曰:陽德者,月中德神也,所值之日宜交易開市,結親姻。……按:陽德,乾六爻之納甲也;陰德,坤六爻之納甲也。卯酉者,日月也,各從卯酉起初爻,以歷十二辰。……陽曰陽德,陰曰陰德,言陰陽之德皆在於生成萬物也,其日必吉。

神樞經曰:天馬者,天之驛騎也,其日宜拜公卿,擇賢良,宣布政事,遠行出征。……易曰乾為馬。……詩曰「吉日庚午,既差我馬」,說者謂午為馬祖之神。

總要曆曰:兵禁者,用兵凶辰也,其日忌出師振旅,閱武教戰。……按:易曰地中有水師,說者謂伏至險于大順之中,王者之師所以有征無戰也。兵禁則與卦義相反。夫坎之六爻,納甲寅辰午申戌子也;今自坎之初爻翻轉至上,倒行而逆施之,是以其至險顯然橫行于天下矣。

Dịch: Tổng Yếu Lịch nói: dương đức là thần đức trong tháng, ngày ấy nên giao dịch, mở hàng, kết thông gia. … Lời xét: dương đức là nạp giáp sáu hào quẻ Càn; âm đức là nạp giáp sáu hào quẻ Khôn. Mão Dậu là mặt trời mặt trăng, mỗi bên khởi hào đầu từ Mão, từ Dậu mà đi qua mười hai chi. … Dương gọi dương đức, âm gọi âm đức, nói rằng đức của âm dương đều ở việc sinh thành muôn vật; ngày ấy ắt tốt.

Thần Xu Kinh nói: thiên mã là ngựa trạm của trời, ngày ấy nên bái công khanh, chọn người hiền, ban bố chính sự, đi xa, xuất chinh. … Kinh Dịch nói Càn là ngựa. … Kinh Thi nói "ngày tốt Canh Ngọ, đã chọn ngựa ta", người giải cho Ngọ là thần tổ của ngựa.

Tổng Yếu Lịch nói: binh cấm là chi xấu để dùng binh, ngày ấy kỵ xuất quân, chỉnh quân, duyệt võ luyện binh. … Lời xét: Kinh Dịch nói "trong đất có nước là quẻ Sư", người giải cho là ẩn chỗ cực hiểm trong chỗ rất thuận, nên quân của bậc vương giả có đánh dẹp mà không giao chiến. Binh cấm thì ngược với nghĩa quẻ. Sáu hào quẻ Khảm nạp giáp là Dần Thìn Ngọ Thân Tuất Tý; nay lật từ hào đầu quẻ Khảm lên tới hào trên, làm ngược đi, ấy là để cái cực hiểm hiện ra mà hoành hành thiên hạ.

Tượng binh mã bằng đất nung ở Tây An, gợi ngày binh cấm
Tượng binh mã bằng đất nung ở Tây An, gợi ngày binh cấm. Ảnh: Richardelainechambers, Wikimedia Commons, công cộng.

Giảng: Dương đức tháng Giêng ở Tuất, rồi Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất…; âm đức tháng Giêng ở Dậu, rồi Mùi, Tị, Mão, Sửu, Hợi, Dậu… Sách giải: tháng Mão (tháng Hai) là hào đầu của Càn (Tý) và hào đầu của Khôn (Mùi); đi hết sáu hào thì đến tháng Thân; từ Dậu đến Dần lặp lại. Từ Mão đến Thân là nửa năm sinh vật, từ Dậu đến Dần là nửa năm thành vật; Càn Khôn sinh thành muôn vật mà dụng ở mặt trời mặt trăng, nên khởi ở Mão Dậu.

Thiên mã tháng Giêng ở Ngọ, đi thuận sáu chi dương; binh cấm tháng Giêng ở Dần, đi nghịch sáu chi dương. Lời giải binh cấm bằng quẻ Sư rất đẹp: quân của bậc vương giả "có đánh dẹp mà không giao chiến", giấu cái hiểm trong cái thuận. Khi cái hiểm của Khảm bị lật ra, đi ngược, thì đó là lúc kỵ dùng binh. Ngày nay ít ai chọn ngày ra quân, nhưng ý ấy dùng được cho việc khởi kiện, tranh chấp: tránh ngày binh cấm.

Địa nang và thổ phù: ngày kiêng động đất, đào giếng – 地囊、土符

Địa nang (túi đất) và thổ phù (bùa của đất) là hai thần kỵ động thổ. Đoạn địa nang là đoạn sửa bảng lớn nhất quyển: bảng của lịch cũ sai 23 chữ trong 48 chữ.

Nguyên văn – 原文

曆例曰:地囊者,正月庚子庚午,二月癸未癸丑,三月甲子甲寅,四月己卯己丑……。按:地囊乃四時三合卦之納甲。蓋三合無土局,而土旺於四季,木火金水之所以生旺墓者,無適非土,故用當時三合卦內外兩初爻之納甲為地囊日,其一卦兩用者,則再用世應二爻之納甲日。……今世傳曆例二月乙未譌癸未,三月壬午譌甲寅……曹震圭不辨其誤,曲為之解,而愈不能通。今推其義而改正之。蓋舊本傳寫謬誤,四十八字中誤二十三字,亦天願之類也。

總要曆曰:土符,土神也,其日忌破土、穿井、開渠、築牆。……按:……天之生物,皆地生之者也,故十二辰無非土也。……寅巳申亥長生之位,則以丑寅卯辰為其長生之符;子卯午酉帝旺之位,則以巳午未申為其帝旺之符;辰未戌丑收藏之位,則以酉戌亥子為其收藏之符,故曰土符也。其有所忌者,亦猶月建之為土府,尊之故不敢犯也。

Dịch: Lịch Lệ nói: địa nang tháng Giêng là Canh Tý, Canh Ngọ; tháng Hai Quý Mùi, Quý Sửu; tháng Ba Giáp Tý, Giáp Dần; tháng Tư Kỷ Mão, Kỷ Sửu… Lời xét: địa nang là nạp giáp của các quẻ tam hợp bốn mùa. Tam hợp không có cục Thổ, mà Thổ vượng ở bốn quý; chỗ sinh, vượng, mộ của Mộc Hoả Kim Thuỷ không đâu không là Thổ; nên lấy nạp giáp hai hào đầu quẻ trong và quẻ ngoài của quẻ tam hợp mùa ấy làm ngày địa nang; quẻ nào dùng hai lần thì lần sau lấy nạp giáp hào thế và hào ứng. … Lịch Lệ đời nay chép tháng Hai Ất Mùi thành Quý Mùi, tháng Ba Nhâm Ngọ thành Giáp Dần… Tào Chấn Khuê không nhận ra chỗ sai, cố giải cho xuôi, càng không thông. Nay suy nghĩa mà sửa lại. Bản cũ chép sai, 48 chữ sai 23 chữ, cũng cùng loại với thiên nguyện.

Tổng Yếu Lịch nói: thổ phù là thần đất, ngày ấy kỵ phá đất, đào giếng, khơi mương, đắp tường. … Lời xét: trời sinh vật đều do đất sinh, nên mười hai chi không chi nào không là đất. … Dần Tị Thân Hợi là chỗ trường sinh, thì lấy Sửu Dần Mão Thìn làm phù của trường sinh; Tý Mão Ngọ Dậu là chỗ đế vượng, thì lấy Tị Ngọ Mùi Thân làm phù của đế vượng; Thìn Mùi Tuất Sửu là chỗ thu tàng, thì lấy Dậu Tuất Hợi Tý làm phù của thu tàng; nên gọi là thổ phù. Còn sở dĩ kỵ, cũng như nguyệt kiến là thổ phủ, vì tôn nên không dám phạm.

Bảng địa nang của lịch cũ và bảng sách sửa lại
Sơ đồ: bảng địa nang của lịch cũ và bảng sách sửa lại; chữ đỏ là chỗ sửa. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Cách sách dựng lại bảng địa nang là một ví dụ về phép "suy nghĩa mà sửa". Mùa xuân thuộc Mộc cục Hợi Mão Mùi; ba quẻ của mùa xuân là Chấn, Khôn, Càn. Tháng Giêng dùng quẻ Chấn: hào đầu quẻ trong nạp Canh Tý, hào đầu quẻ ngoài nạp Canh Ngọ, nên địa nang tháng Giêng là Canh Tý, Canh Ngọ, đúng như lịch cũ. Nhưng tháng Hai dùng quẻ Khôn: hào đầu quẻ trong là Ất Mùi, quẻ ngoài là Quý Sửu; lịch cũ chép Quý Mùi là sai một chữ. Tháng Năm, tháng Tám, tháng Một, tháng Chạp mỗi tháng dùng lại một quẻ đã dùng trong mùa, nên lấy hào thế và hào ứng. Tháng Bảy và tháng Tám thì lịch cũ chép đổi chỗ cho nhau.

Giếng làng Thổ Khối, việc đào giếng kỵ ngày thổ phù
Giếng làng Thổ Khối, việc đào giếng kỵ ngày thổ phù. Ảnh: Bùi Thế Tâm, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Thổ phù thì sách sửa phần giải chứ không sửa bảng. Tào Chấn Khuê giải theo vượng tướng của Thổ trong bốn mùa (xuân Thổ bị khắc nên nhờ con là Kim, hạ Thổ hưu nhờ mẹ là Hoả…); sách chỉ ra lối ấy sai với phép ngũ thắng (hạ Thổ được Hoả sinh là tướng chứ không phải hưu). Sách giải lại: mười hai chi chi nào cũng là đất; mỗi nhóm trường sinh, đế vượng, mộ khố có bốn chi "phù" đi kèm. Người làm nhà, đào giếng, khơi mương cần tránh ngày địa nang, thổ phù, cùng với thổ phủ (ngày Kiến) đã nói ở quyển 4.

Đại sát, quy kỵ, vãng vong, khí vãng vong: ngày kỵ đi xa và trở về – 大煞、歸忌、往亡、氣往亡

Bốn thần này đều kỵ đi lại: đại sát kỵ xuất quân, cưới gả, dựng cột; quy kỵ kỵ đi xa trở về, dọn nhà; vãng vong và khí vãng vong kỵ nhậm chức, đi xa, xuất quân, cưới gả, tìm thầy thuốc.

Nguyên văn – 原文

按:月之大煞,即歲之飛廉,其義亦相同。

曆例曰:孟月丑,仲月寅,季月子。……後漢書郭鎮傳曰:陳伯敬行必矩步,坐必端膝,還觸歸忌則止寄鄉亭。……按:……子一陽也,丑二陽也,寅三陽也。陽主進,陰主退。今丑退於子,寅退於丑,卯退於寅,是逆陽之道也,故為歸忌。……廣聖曆謂并忌嫁娶者,蓋以婦人謂嫁曰歸而忌之。夫謂嫁曰歸,明從夫之義云耳,非遠行之歸也。易漸卦彖辭曰「女歸吉」,漸進也,非退也。……應止忌般移遠迴,不忌嫁娶。

按:通書曰:宋武帝以往亡起兵,軍吏以為不可,帝曰「我往則彼亡」,果克之。由此言之,可廢明矣。今按陰陽之義,無非慎微謹始,以昭欽若之忱,不必以一事之無驗而遽謂其可廢也。……蓋無剋則生不生,無制則化不化,無貞則元不能以起也,故曰往亡也。

曆例曰:氣往亡者,立春後七日,驚蟄後十四日,清明後二十一日,立夏後八日,芒種後十六日,小暑後二十四日,立秋後九日,白露後十八日,寒露後二十七日,立冬後十日,大雪後二十日,小寒後三十日,皆自交節日數之。……按:……一六為水,水即氣也,氣以終而復始,往而不亡者也。……故七八九十為往亡日,而以四時之序配之。

Dịch: Lời xét: đại sát của tháng chính là phi liêm của năm, nghĩa cũng giống nhau.

Lịch Lệ nói: quy kỵ tháng mạnh ở Sửu, tháng trọng ở Dần, tháng quý ở Tý. … Hậu Hán Thư truyện Quách Trấn chép: Trần Bá Kính đi tất bước đúng phép, ngồi tất ngay gối; trên đường về gặp ngày quy kỵ thì dừng lại ngủ nhờ ở đình làng. … Lời xét: … Tý là một dương, Sửu là hai dương, Dần là ba dương. Dương chủ tiến, âm chủ lui. Nay Sửu lui về Tý, Dần lui về Sửu, Mão lui về Dần, là ngược đạo dương, nên là quy kỵ. … Quảng Thánh Lịch nói kỵ cả cưới gả, vì người ta gọi đàn bà lấy chồng là "quy" nên kỵ. Gọi lấy chồng là quy là để rõ nghĩa theo chồng, không phải cái "về" của người đi xa. Lời thoán quẻ Tiệm nói "con gái về nhà chồng thì tốt", là tiến dần, không phải lui. … Chỉ nên kỵ dọn nhà, đi xa trở về, không kỵ cưới gả.

Lời xét: Thông Thư nói Tống Vũ Đế khởi binh ngày vãng vong, quan quân cho là không được, vua nói "ta đi thì nó mất", quả thắng; theo đó thì bỏ đi được là rõ. Nay xét nghĩa âm dương không gì ngoài cẩn thận chỗ nhỏ, dè dặt lúc đầu, để tỏ lòng kính thuận trời; không cần vì một việc không nghiệm mà vội bảo bỏ được. … Không có khắc thì sinh không sinh, không có chế thì hoá không hoá, không có trinh thì nguyên không thể khởi; nên gọi là vãng vong.

Lịch Lệ nói: khí vãng vong là sau Lập xuân 7 ngày, sau Kinh trập 14 ngày, sau Thanh minh 21 ngày, sau Lập hạ 8 ngày, sau Mang chủng 16 ngày, sau Tiểu thử 24 ngày, sau Lập thu 9 ngày, sau Bạch lộ 18 ngày, sau Hàn lộ 27 ngày, sau Lập đông 10 ngày, sau Đại tuyết 20 ngày, sau Tiểu hàn 30 ngày, đều đếm từ ngày giao tiết. … Lời xét: … Một và sáu là Thuỷ; Thuỷ chính là khí; khí hết rồi lại bắt đầu, đi mà không mất. … Nên 7, 8, 9, 10 là ngày vãng vong, phối theo thứ tự bốn mùa.

Biểu đồ số ngày khí vãng vong theo mười hai tiết
Sơ đồ: số ngày từ ngày giao tiết đến ngày khí vãng vong của mười hai tiết. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Quy kỵ là thần có gốc rất xưa: đời Hậu Hán đã có người trên đường về gặp ngày quy kỵ thì ngủ lại đình làng. Sách giải: tháng mạnh (Dần Thân Tị Hợi) là chỗ sinh, kỵ lui về mộ (Sửu); tháng trọng là chỗ vượng, kỵ lui về sinh (Dần); tháng quý là chỗ mộ, kỵ lui về vượng (Tý). Điều đáng nhớ nhất là câu kết: quy kỵ không kỵ cưới gả. Chữ "quy" trong "vu quy" là tiến về nhà chồng, không phải lui về.

Đường đèo Mã Pí Lèng, ngày quy kỵ, vãng vong kỵ đi xa
Đường đèo Mã Pí Lèng, ngày quy kỵ, vãng vong kỵ đi xa. Ảnh: Khánh Hmoong, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.

Vãng vong tháng Giêng ở Dần, rồi Tị, Thân, Hợi, Mão, Ngọ, Dậu, Tý, Thìn, Mùi, Tuất, Sửu: tháng xuân đi thuận Dần Mão Thìn, tháng hạ đi Tị Ngọ Mùi… Sách giải bằng lý "sinh tất phải có khắc": Hoả theo Mộc, Mộc theo Hoả, Mộc sinh Hoả mà Hoả đốt Mộc. Câu chuyện Tống Vũ Đế được sách dùng để dạy một thái độ: không vì một lần không nghiệm mà bỏ cả phép, nhưng cũng không để phép ngăn việc lớn. Khí vãng vong thì đếm từ ngày giao tiết; Thuỷ không có số vì Thuỷ là khí, đi rồi lại về.

Thượng sóc, phản chi, tứ ly, tứ tuyệt và nguyệt kỵ – 上朔、反支、四離、四絕、月忌日

Năm loại ngày cuối quyển tính theo năm, theo ngày sóc, theo tiết khí và theo số ngày trong tháng. Sách giữ cả năm nhưng giải lại ba loại.

Nguyên văn – 原文

曆例曰:上朔,陽年以年干加寅,順數至亥;陰年以年干加丑,順數至巳也。……按:上朔日為不吉者,惡其陰陽與德俱盡也。陽盡於亥,陰盡於巳,干盡於十。

後漢書王符傳曰:公車以反支日不受章奏。注曰:反支日,用月朔為正,戌亥朔一日反支,申酉朔二日反支,午未朔三日反支,辰巳朔四日反支,寅卯朔五日反支,子丑朔六日反支。

玉門經曰:離者,陰陽分至前一辰也。……四絕者,四立前一辰也。

齊東野語曰:俗以每月初五、十四、二十三日為月忌,凡事必避之……聞前輩云此三日即河圖之中宮五數耳,五為君象,故民庶不可用。……按:月忌之義,中宮五黃之說皆為得之,而廉貞生土之說則不可信。今宮殿衙署有穿堂坐向用正子午,家居則不敢用;又以太歲為堆黃煞,皆避尊也。以卑犯尊則凶,非以其為廉貞也。月忌之義亦猶夫是。國家亦不用是日者,國有事必及臣民,故亦不用也。

Dịch: Lịch Lệ nói: thượng sóc, năm dương lấy can năm đặt lên Dần, đếm thuận tới Hợi; năm âm lấy can năm đặt lên Sửu, đếm thuận tới Tị. … Lời xét: ngày thượng sóc là xấu vì ghét chỗ âm dương và đức đều hết. Dương hết ở Hợi, âm hết ở Tị, can hết ở số mười.

Hậu Hán Thư truyện Vương Phù chép: Công Xa không nhận tấu chương ngày phản chi. Chú: ngày phản chi lấy ngày sóc làm chuẩn; sóc Tuất Hợi thì mùng 1 là phản chi, sóc Thân Dậu thì mùng 2, sóc Ngọ Mùi thì mùng 3, sóc Thìn Tị thì mùng 4, sóc Dần Mão thì mùng 5, sóc Tý Sửu thì mùng 6.

Ngọc Môn Kinh nói: tứ ly là ngày trước xuân phân, hạ chí, thu phân, đông chí một ngày. … Tứ tuyệt là ngày trước bốn tiết lập một ngày.

Tề Đông Dã Ngữ nói: tục lấy mùng 5, 14, 23 mỗi tháng làm nguyệt kỵ, việc gì cũng tránh … nghe bậc trước nói ba ngày này là số 5 ở trung cung Hà Đồ, 5 là tượng vua, nên dân thường không được dùng. … Lời xét: nghĩa nguyệt kỵ, thuyết ngũ hoàng trung cung là đúng, còn thuyết Liêm Trinh sinh Thổ không tin được. Nay cung điện, nha môn có nhà xuyên đường toạ hướng dùng chính Tý Ngọ, nhà dân thì không dám dùng; lại coi thái tuế là đôi hoàng sát; đều là tránh bậc tôn. Lấy thấp phạm cao thì hung, không phải vì nó là Liêm Trinh. Nghĩa nguyệt kỵ cũng vậy. Nhà nước cũng không dùng ngày ấy, vì việc nước tất đến thần dân, nên cũng không dùng.

Sơ đồ Lạc thư và ngày ngũ hoàng nhập trung cung 5 14 23
Sơ đồ: Lạc thư cửu cung và số vào trung cung từ mùng 1 đến 27; ngày 5, 14, 23 là ngũ hoàng nhập trung. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Giảng: Thượng sóc là ngày mà can và chi cùng "hết": năm Giáp đặt Giáp ở Dần đếm tới Hợi được Quý Hợi; Quý là can thứ mười tính từ Giáp (đức của năm Giáp), Hợi là chỗ dương hết. Năm Ất đặt Ất ở Sửu đếm tới Tị được Kỷ Tị; Kỷ là can thứ mười tính từ Canh (đức của năm Ất), Tị là chỗ âm hết. Phản chi là ngày chi "sắp hết": sóc Tuất Hợi thì ngay mùng 1 là chi cuối; sóc Tý Sửu thì phải sáu ngày mới tới Hợi.

Nguyệt kỵ là ngày dân gian Việt Nam còn kiêng nhiều nhất: "mùng năm, mười bốn, hai ba, đi chơi cũng lỗ nữa là đi buôn". Sách giải gọn: mỗi ngày một số cửu cung vào trung cung, mùng 1 là nhất bạch, mùng 5 là ngũ hoàng; chín ngày một vòng nên 14 và 23 cũng là ngũ hoàng. Số 5 ở giữa là chỗ của vua, như nhà dân không dám đặt đường xuyên chính Tý Ngọ như cung điện. Sách bác thuyết "Liêm Trinh Hoả sinh Thổ trung cung". Lịch Lệ cũng chỉ ghi ngày nguyệt kỵ cho các việc nhỏ như cúng tế, tắm gội, cắt tóc, chữa bệnh, quét nhà, sửa tường; các việc khác không ghi.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Quyển 6 là quyển dạy cách suy ra bảng hơn là dạy thuộc bảng. Gần như mọi thần đều đọc ra được từ ba trục: vòng trường sinh của cục tam hợp tháng, vị trí mặt trời và nguyệt yếm, và nạp giáp của quẻ. Người học nắm ba trục ấy thì không cần nhớ hàng trăm tên thần.

Một cổng trong Hoàng thành Huế, chỗ tôn của vua
Một cổng trong Hoàng thành Huế, chỗ tôn của vua. Ảnh: Supanut Arunoprayote, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.

Phong Thuỷ Liên Hoa dùng quyển này theo mấy nguyên tắc:

  • Suy theo trường sinh. Dịch mã ở xung trường sinh, kiếp sát ở tuyệt, đại thời ở mộc dục, du hoạ ở lâm quan, thiên lại ở tử, ngũ phú ở lục hợp của trường sinh.
  • Dùng bảng đã sửa. Địa nang theo bảng sách sửa (48 chữ, sửa 23), thiên hoả và tai sát đi nghịch bốn chi trọng; bỏ thiên ngục, vô kiều.
  • Đọc đúng chỗ kỵ. Lâm nhật là ngày tốt cho nhận chức, xử kiện; quy kỵ không kỵ cưới gả; chín thần yếu an đến tục thế chỉ dùng cho cúng tế, an vị, cầu tự.
  • Thần sát đứng sau hình thế. Ngày địa nang, thổ phù cần tránh khi động thổ, nhưng chọn được ngày mà đất sai long, sai thế thì vẫn hỏng. "Nhất hình nhì khí" là gốc.

Còn cách xếp dịch mã, thiên mã, lộc mã với tuổi gia chủ và toạ sơn trong một quẻ ngày cụ thể là thủ pháp, phải dạy trực tiếp.

Những hiểu lầm thường gặp về các ngày kỵ trong tháng

Nhiều tên ngày trong quyển 6 vẫn in trong lịch vạn niên, kèm những cách hiểu mà chính sách đã sửa.

Đài âm dương và giấy tiền bên chồng lịch âm ở miếu Thành Hoàng
Đài âm dương và giấy tiền bên chồng lịch âm ở miếu Thành Hoàng. Ảnh: Kai3952, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
  • "Ngày quy kỵ không được cưới gả." Sách nói rõ chỉ kỵ dọn nhà và đi xa trở về; "vu quy" là tiến, không phải lui.
  • "Lâm nhật kỵ xử kiện, tiếp dân." Sách nói lâm nhật là ngày Định, ngày Thành cộng tam hợp, nên là ngày tốt cho việc ấy; Xu Yếu Lịch lầm.
  • "Ngày nguyệt kỵ là vì sao Liêm Trinh." Sách nói là vì ngũ hoàng vào trung cung, chỗ của vua; thuyết Liêm Trinh không tin được.
  • "Kỵ ngày vô kiều trước, sau nguyệt yếm." Sách bỏ hẳn vô kiều: một hung thần không lan sang ngày bên cạnh.
  • "Bảng địa nang trong lịch nào cũng đúng." Bảng lưu truyền sai 23 trên 48 chữ; phải dùng bảng sửa theo nạp giáp quẻ tam hợp.

Ghi nhớ nhanh quyển 6:

ThầnMột câu để nhớ
Tam hợpDần Ngọ Tuất Hoả, Tị Dậu Sửu Kim, Thân Tý Thìn Thuỷ, Hợi Mão Mùi Mộc
Lâm nhậtTháng dương lấy ngày Định, tháng âm lấy ngày Thành; là ngày tốt
Dịch mã, thiên hậuXung chi trường sinh của cục: Thân, Hợi, Dần, Tị
Kiếp, tai, nguyệt sátBa chi ở phương đối diện chi vượng của cục
Đại thời, du hoạ, thiên lạiMộc dục, lâm quan, tử của cục tam hợp
Thiên thương, thiên tặcNgày Thu của mặt trời; ngày Thu của nguyệt yếm
Địa nangNạp giáp hào đầu quẻ tam hợp mùa; bảng cũ sai 23/48 chữ
Quy kỵMạnh Sửu, trọng Dần, quý Tý; kỵ dọn nhà, đi xa về, không kỵ cưới
Nguyệt kỵMùng 5, 14, 23: ngũ hoàng vào trung cung, chỗ của vua

Nguồn: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), quyển 6 "Nghĩa Lệ 4", bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư. Bài trích các đoạn chính; các đoạn dẫn Trừ Vịnh Khư Nghi Thuyết về số Tiên Thiên của dịch mã, lời Tào Chấn Khuê giải từng thần, lời giải địa nang theo Nguyệt Lệnh và lời giải từng tháng của binh cấm chỉ tóm ý. Hiệu đính: bản chép lẫn 己 (Kỷ) với 巳 (Tị) ở nhiều chỗ như "四月己卯己丑", "乙年以庚為德庚至巳而十"; bài sửa theo văn mạch. Chữ dị thể 隂, 㑹, 夘, 徳, 歴, 嵗, 寳, 刼, 䕶, 曽 đổi thành 陰, 會, 卯, 德, 曆, 歲, 寶, 劫, 護, 曾. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa. Phong Thuỷ Liên Hoa biên soạn.

Bài trước: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 5 Nghĩa Lệ 3
Bài sau: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 7 Nghĩa Lệ 5

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習

Muốn tự suy được bảng thần sát từ tam hợp, trường sinh và nạp giáp, rồi chọn ngày động thổ, nhập trạch đúng phép gốc, kết hợp hình thế long huyệt, các bạn ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Quyển 6 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư nói về gì? – 卷六論何事?

Quyển 6 là Nghĩa Lệ 4, giải các thần theo tháng sinh từ tam hợp, lục hợp, mặt trời, nguyệt yếm và nạp giáp quẻ: tam hợp, lâm nhật, dịch mã, ba sát, đại thời, du hoạ, thiên lại, ngũ phú, thiên thương, thiên tặc, chín thần cúng tế, dương đức, âm đức, thiên mã, binh cấm, địa nang, thổ phù, đại sát, quy kỵ, vãng vong, thượng sóc, phản chi, tứ ly, tứ tuyệt, nguyệt kỵ.

Dịch mã tháng Giêng ở đâu? – 正月驛馬何在?

Dịch mã tháng Giêng ở Thân, vì tháng Giêng thuộc Hoả cục Dần Ngọ Tuất, Hoả trường sinh ở Dần, Thân xung Dần. Tháng Hai ở Tị, tháng Ba ở Dần, tháng Tư ở Hợi, rồi lặp lại.

Ngày quy kỵ có kỵ cưới hỏi không? – 歸忌忌嫁娶否?

Không. Sách nói quy kỵ chỉ kỵ dọn nhà và đi xa trở về. Chữ "quy" trong việc gả con gái là theo chồng, là tiến, không phải lui; Hậu Hán Thư và các Thông Thư khác cũng không nói kỵ cưới gả.

Vì sao kiêng mùng 5, 14, 23? – 何以忌初五、十四、二十三?

Theo sách, mỗi ngày một số cửu cung vào trung cung; mùng 5, 14, 23 là ngũ hoàng nhập trung, chỗ của vua, nên dân thường tránh, như nhà dân không đặt đường xuyên chính Tý Ngọ. Sách không tin thuyết Liêm Trinh sinh Thổ.

Ngày địa nang đúng là những ngày nào? – 地囊正日?

Theo bảng sách sửa: Giêng Canh Tý, Canh Ngọ; Hai Ất Mùi, Quý Sửu; Ba Giáp Tý, Nhâm Ngọ; Tư Kỷ Mão, Kỷ Dậu; Năm Nhâm Tuất, Giáp Thìn; Sáu Bính Thìn, Bính Tuất; Bảy Đinh Tị, Đinh Hợi; Tám Bính Dần, Bính Thân; Chín Tân Sửu, Tân Mùi; Mười Mậu Dần, Mậu Thân; Một Tân Mão, Tân Dậu; Chạp Quý Dậu, Ất Mão.

Từ khoá: ["hiệp kỷ biện phương thư" · "tam hợp" · "dịch mã" · "địa nang" · "quy kỵ" · "vãng vong" · "nguyệt kỵ" · "mùng 5 14 23" · "chọn ngày phong thủy"]

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…