Thủy tụ và thủy tán: đọc hồ nước nhiều nhánh giữa đồi phong thủy

Thuỷ tụ và thuỷ tán là hai chữ người học phong thuỷ phải phân được trước khi khen hay chê một vùng có nhiều nước. Có một cảnh rất hay gặp ở vùng đồi ven biển: từ trên đường núi đi xuống, nhìn qua đám cỏ lau, thấy một mặt hồ lớn len lỏi vào giữa các quả đồi, chia thành nhiều nhánh, nhiều vịnh nhỏ, mỗi nhánh ôm lấy một mũi đất. Trời âm u, nước xanh ngọc, núi xa mờ trong mây. Ai đi qua cũng dừng lại chụp một tấm ảnh và hỏi: nơi này phong thuỷ thế nào?

Câu trả lời không nằm ở chỗ có nhiều nước hay không. Câu trả lời nằm ở chỗ nước đó tụ hay tán, và tụ về đâu.

Nước là gì trong phong thuỷ?

Cổ thư nói: khí gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng. Nước có ba việc với khí:

• Dẫn khí – nước chảy tới đâu, khí theo tới đó.
• Giới hạn khí – long mạch đi đến bờ nước thì dừng lại, không vượt qua.
• Giữ khí – nước đọng lại thành hồ, thành đầm thì khí cũng lắng lại theo.

Vận là vận động. Vận động gì? Vận động khí. Theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, khí "chạy như nước – xoắn như gió". Nhìn nước là nhìn được một nửa đường đi của khí, nửa còn lại là núi.

Vì vậy, một vùng nhiều nước chưa chắc là vùng tốt. Nước chảy xiết, nước đi thẳng, nước rút nhanh thì khí cũng trôi đi. Chỉ khi nước tụ đúng chỗ, nước mới là của.

Thuỷ tụ là gì, thuỷ tán là gì?

Thuỷ tụ là nước từ nhiều phía chảy về, gom lại một chỗ, đọng thành hồ, thành vũng, rồi mới thoát ra từ từ qua một cửa hẹp. Khí theo nước mà về, theo nước mà đọng. Đây là dáng "minh đường tụ thuỷ" mà cổ nhân rất quý.

Thuỷ tán là nước từ một chỗ toả ra nhiều phía, hoặc chảy qua rồi đi thẳng, không dừng. Khí theo nước mà tản đi khắp nơi. Nhìn có vẻ "nhiều nước", nhưng không giữ được gì.

Một mặt hồ len vào nhiều nhánh giữa đồi có thể là tụ, cũng có thể là tán, tuỳ vào:

1. Nước vào và nước ra. Có nhiều dòng chảy vào mà chỉ một cửa ra nhỏ, kín đáo – là tụ. Có cửa ra rộng, mở thẳng ra biển, ra sông lớn – là tán.
2. Mặt nước tĩnh hay động. Mặt hồ phẳng lặng, ít sóng – khí êm. Mặt nước gợn mạnh, gió thổi suốt – khí động, khó đọng.
3. Bờ hồ ôm hay xoè. Các nhánh đất vòng lại quanh hồ – tụ. Các nhánh đất xoè ra ngoài, hồ như bị kéo dài ra – tán.

Thầy Vũ Giới giảng: "Không có Hình thì Khí không tụ. Không có Cục tốt thì hướng tốt cũng chẳng để làm gì."

Hồ nhiều nhánh: mỗi nhánh là một câu hỏi

Hồ chứa nước ở vùng đồi thường không tròn mà có hình bàn tay: một lòng hồ chính và nhiều ngón nước len vào các khe giữa đồi. Mỗi ngón nước lại tạo ra một mũi đất, một vịnh nhỏ.

Với người xem đất, mỗi nhánh là một câu hỏi riêng:

• Nhánh nước có ôm mũi đất không? Nước vòng quanh mũi đất, phần lõm quay về phía đất – mũi đất được nước ôm. Nước đâm thẳng vào mũi đất – mũi đất bị nước xung.
• Mũi đất có mạch nối về núi không? Mũi đất nối liền với đồi phía sau thì có khí. Mũi đất bị cắt rời, thành đảo nhỏ, thì khí cô lập.
• Phía sau có tựa không? Nước đẹp phía trước mà sau lưng trống, gió từ mặt hồ thổi ngược vào, thì vẫn không yên.

Như vậy, cùng một mặt hồ, có nhánh tốt, có nhánh xấu, có nhánh trung bình. Không thể nói chung "hồ này tốt" hay "hồ này xấu". Phải xét từng chỗ.

Thuỷ khẩu: cửa ra quyết định nước có giữ được không

Trong mọi cục có nước, chỗ quan trọng bậc nhất mà người mới học hay quên là thuỷ khẩu – nơi nước rời khỏi cục. Nước vào nhiều mà cửa ra mở toang thì vẫn là tán. Nước vào ít mà cửa ra khoá kín thì vẫn có thể tụ.

Cổ nhân ví thuỷ khẩu như miệng túi. Túi to đến đâu mà miệng không buộc thì đồ bên trong cũng rơi hết. Thuỷ khẩu tốt là nơi hai bờ khép lại, có gò, có núi nhỏ, có đá đứng giữa dòng làm "cửa khoá". Nhìn từ chỗ ở vào trong cục, không thấy nước chảy đi đâu – đó là thuỷ khẩu kín.

Những vật đứng ở thuỷ khẩu được gọi chung là thuỷ khẩu sa: núi nhỏ hai bên như hai cánh cửa, gò giữa dòng như then cài, có khi là một dải cây rừng dày. Thuỷ khẩu sa càng chặt, khí trong cục càng được giữ lâu.

Với hồ nhiều nhánh, thuỷ khẩu thường là chỗ hồ thông ra sông lớn hoặc ra biển, hoặc chỗ đập ngăn. Đứng ở mỗi mũi đất, hãy hỏi: từ đây có nhìn thấy cửa ra không? Thấy rõ cửa ra, nước như đang bỏ mình mà đi – đó là điều cổ nhân kiêng. Không thấy cửa ra, nước như đang quây lại quanh mình – đó là điều cổ nhân quý.

Âm dương quanh mặt hồ

Nhất âm nhất dương chi vị đạo. Mặt hồ phẳng, tĩnh, thấp là âm. Núi đồi quanh hồ cao, cứng, đứng là dương. Một vùng hồ đẹp là nơi âm dương cân: nước đủ rộng để khí lắng, núi đủ cao để che gió, không bên nào lấn bên nào.

Nước quá rộng mà núi quá thấp thì âm thịnh, khí lạnh, gió lộng – ở lâu thấy trống trải, cô quạnh. Núi quá cao mà nước quá nhỏ thì dương thịnh, khí bức bối, thiếu nuôi dưỡng. Người xưa chọn đất ven hồ thường chọn chỗ vừa: lưng dựa đồi vừa phải, mặt nhìn ra phần hồ đã được các mũi đất ôm lại, không nhìn thẳng ra phần hồ mênh mông.

Đây cũng là tinh thần phu thê chính phối: mạch với thuỷ phải phối nhau. Có mạch mà không có thuỷ thì khí không dừng, có thuỷ mà không có mạch thì khí không có nguồn.

Nước nhân tạo có tính như nước tự nhiên không?

Nhiều hồ chứa ở vùng đồi là hồ nhân tạo: đắp đập, ngăn suối, giữ nước. Câu hỏi thường gặp là nước nhân tạo có tác dụng phong thuỷ như hồ tự nhiên không.

Hình nào khí đó. Đã có hình thì có khí. Một hồ nhân tạo đã thành hình, nước đọng, bờ ôm, thì về mặt hình thế cũng là thuỷ tụ. Nhưng có mấy điều cần lưu ý:

• Mực nước thay đổi. Hồ chứa có mùa đầy, mùa cạn. Mùa cạn lộ đáy, bờ trơ, hình thế khác hẳn. Phải xem cả hai mùa.
• Đập là cửa ra. Nơi đập chắn chính là thuỷ khẩu. Đập kín thì khí giữ; xả lũ thì nước ào ra, khí cũng theo.
• Đất bị ngập. Thung lũng cũ bị ngập thì long mạch cũ có thể đã chìm dưới nước. Những huyệt xưa nay đã thành đáy hồ.

Hiểu vậy để thấy: nước nhân tạo có tác dụng, nhưng là tác dụng có điều kiện, không ổn định như nước trời đất tạo ra qua hàng nghìn năm.

Những lỗi khi khen "nhiều nước là nhiều tiền"

Nước nào cũng là tài

Câu "thuỷ chủ tài" bị hiểu quá đơn giản. Nước tụ mới là tài, nước tán là hao, nước xung là hoạ. Nhà nhìn ra mặt nước rộng mà gió lộng suốt ngày, của vào bao nhiêu cũng bay đi bấy nhiêu.

Càng gần nước càng tốt

Ở sát mép nước thì ẩm thấp, gió mạnh, đất dễ sạt. Cổ nhân chọn chỗ cách nước một khoảng vừa phải, có minh đường ở giữa để khí lắng xuống trước khi gặp nước.

Nhìn thấy nước là đủ

Có người chỉ cần cửa sổ nhìn ra hồ là mãn nguyện. Nhưng nhìn thấy chưa phải là nhận được. Nước phải ôm về phía nhà, cửa phải mở đúng phía nước tụ, mới gọi là nạp được thuỷ.

Ba lỗi này đều xuất phát từ việc nhìn ngọn quên gốc. Đi từ gốc sẽ thấu triệt cái ngọn, còn trên ngọn thì muôn đời không thể thấy gốc.

Thuỷ tụ, thuỷ tán trong nhà phố

Người ở phố không có hồ, nhưng có "nước" theo nghĩa rộng: đường đi, dòng xe, dòng người, khoảng trống.

• Thuỷ tụ trong phố là chỗ đường cong ôm vào, có khoảng sân, vỉa hè rộng trước nhà để người dừng chân. Quán xá ở chỗ này thường đông khách.
• Thuỷ tán trong phố là ngã năm, ngã sáu, nơi dòng xe toả ra nhiều ngả, hoặc đường thẳng dài xe chạy nhanh không ai dừng.
• Thuỷ khẩu trong nhà là cửa sau, cửa thoát. Cửa trước cửa sau thẳng hàng thì khí vào rồi ra ngay – nhà xuyên đường, thuỷ tán.

Người làm phong thuỷ trong phố tìm cách biến chỗ tán thành chỗ tụ: lùi cửa vào tạo khoảng sân, đặt bình phong, bố trí cửa trước cửa sau lệch nhau. Tầm long là tìm mỏ vàng có sẵn, lập cục là luyện bùn thành vàng.

Đứng trên cao nhìn xuống: bài học về góc nhìn

Cảnh hồ nhiều nhánh thường được thấy rõ nhất khi đứng trên cao nhìn xuống, như lúc đi bộ từ trên núi xuống. Góc nhìn ấy rất quý: thấy được toàn cục, thấy nước vào nước ra, thấy nhánh nào ôm nhánh nào xoè.

Nhưng đứng trên cao cũng có cái thiếu: không cảm được gió ở mặt nước, không thấy được độ dốc thật của mũi đất, không biết chỗ nào ẩm, chỗ nào khô. Người xem đất giỏi dùng cả hai góc: lên cao để thấy đại cục, xuống thấp để cảm tiểu cục. Lập cục pháp của Liên Hoa cũng đi đúng thứ tự đó – Đại cục, Trung cục, Tiểu cục.

Tóm lại: một vùng nhiều nước chưa chắc là đất tốt. Phải phân thuỷ tụ với thuỷ tán – nước vào nhiều cửa, ra một cửa kín, mặt nước tĩnh, bờ ôm là tụ; ngược lại là tán. Với hồ nhiều nhánh, mỗi nhánh là một câu hỏi riêng. Và với nhà phố, "nước" là đường đi, cửa ra vào, khoảng trống trước nhà.

Đại đạo chí giản. Hiểu vậy là đủ!

— Vũ Kim —

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

• Lập Cục Pháp: xét đại cục, trung cục, tiểu cục trước khi bàn đến hướng nạp thuỷ.
• Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa 2D: vẽ đường, cửa trước, cửa sau để xem thuỷ tụ hay thuỷ tán.
• La kinh Liên Hoa: đo hướng nước tới, nước đi sau khi đã định cục.

Bài liên quan

• Nhà ven hồ theo phong thủy
• Sơn thủy hữu tình là gì?
• Thái Cực tỏa thủy: thế nước uốn khúc tụ khí
• Thuỷ long là gì?

Câu hỏi thường gặp

Thuỷ tụ và thuỷ tán khác nhau thế nào?

Thuỷ tụ là nước từ nhiều phía chảy về, đọng lại rồi thoát ra từ từ qua cửa hẹp. Thuỷ tán là nước toả ra nhiều ngả hoặc chảy qua đi thẳng, không dừng.

Hồ nhân tạo có tác dụng phong thuỷ không?

Có, khi đã thành hình nước đọng, bờ ôm. Nhưng mực nước thay đổi theo mùa, đập là thuỷ khẩu, nên tác dụng có điều kiện, phải xem cả mùa đầy và mùa cạn.

Nhà nhìn ra hồ có tốt không?

Tuỳ. Nước phải ôm về phía nhà, cửa mở đúng phía nước tụ, có khoảng cách và minh đường vừa phải. Nhìn ra mặt nước rộng mà gió lộng suốt ngày thì khí khó giữ.

Thuỷ khẩu là gì?

Thuỷ khẩu là nơi nước rời khỏi một cục đất. Thuỷ khẩu kín, có gò, núi nhỏ khép lại như cửa khoá thì khí giữ được lâu; thuỷ khẩu mở toang thì nước và khí đều đi mất.

Nhà phố có thuỷ tụ không?

Có theo nghĩa rộng: đường cong ôm vào, sân và vỉa hè rộng cho người dừng chân là thuỷ tụ; ngã nhiều đường toả ra, cửa trước sau thẳng hàng là thuỷ tán.