Tiên thiên – hậu thiên đồ quái là hai thứ đồ bát quái mang tên Phục Hy và Văn Vương; tài liệu Đường Vào Dịch dùng hai đồ này để giải thích vì sao bát quái vừa có chỗ "sanh" vừa có chỗ "dụng", và vì sao lịch pháp Á Đông tính được tam nguyên, phi cung nam nữ, phương hướng và ngũ hành của mười hai địa chi.
Trả lời nhanh: Đồ quái Phục Hy (tiên thiên) và đồ quái Văn Vương (hậu thiên) khác nhau ở phương vị quái và quái số. Theo tài liệu, đồ Phục Hy chỉ nơi chốn quái sanh, quái số Phục Hy chỉ trình tự bát quái sinh thành; đồ Văn Vương chỉ nơi chốn quái dụng, quái số Văn Vương chỉ trật tự ngũ hành bát quái. Văn Vương không thay đổi đồ Phục Hy.
Tài liệu mở bài bằng nhận định: Kinh Dịch sở dĩ có, công dụng của ngũ hành bát quái sở dĩ được biết, là đức lớn của Vua Văn Vương, và lược sử ấy đọc được qua hai đồ quái Phục Hy và Văn Vương.
Đồ quái Phục Hy và đồ quái Văn Vương khác nhau ở đâu?
Hai thứ đồ quái khác nhau ở hai chỗ: một là khác về phương vị quái, hai là khác về quái số. Tác giả tài liệu nhấn mạnh rằng khác thì rõ ràng có khác, nhưng thấy khác mà nói Văn Vương thay đổi đồ quái Phục Hy là hiểu sai ý nghĩa của hai thứ đồ.
| Điểm xét | Đồ quái Phục Hy (tiên thiên) | Đồ quái Văn Vương (hậu thiên) |
|---|---|---|
| Phương vị quái | Chỉ ra nơi chốn quái sanh | Chỉ ra nơi chốn quái dụng |
| Quái số | Chỉ trình tự bát quái sinh thành | Chỉ trật tự ngũ hành bát quái |
| Trong thuật số bói toán | Tiên thiên quái số dùng để thiết lập phương trình thức bói | Hậu thiên ngũ hành bát quái dùng để luận sự |
Tài liệu ghi thêm: ở Hồng Phạm, Hạ Vũ không đả động gì đến bát quái; ở Kinh Dịch, Văn Vương không đả động gì đến ngũ hành. Có lẽ vì vậy mà chư nho cho rằng Lạc Thư chẳng liên quan Hà Đồ. Nhưng ở đồ quái Văn Vương có điều "lạ mà không lạ":
- Lạ là bát quái Văn Vương vận dụng Lạc Thư cửu số trong đồ quái của mình: nhứt Khảm, nhì Khôn, tam Chấn, tứ Tốn, ngũ trung, lục Càn, thất Đoài, bát Cấn, cửu Ly.
- Không lạ bởi ngũ hành không đợi đến Hồng Phạm mới biết, mà đã có từ thời Tam Hoàng Ngũ Đế; còn cái gọi là "Lạc số" thì đã có sẵn trong năm nhóm số Hà Đồ.
Quái số Văn Vương là gì?
Quái số Văn Vương là cách tài liệu gọi số thứ tự của bát quái trên đồ hậu thiên (theo Lạc Thư cửu số), để phân biệt với quái số Phục Hy trên đồ tiên thiên. Theo tài liệu, Văn Vương vận dụng tiên thiên bát quái, ngũ hành, Lạc số và hậu thiên bát quái vào lịch pháp để minh định không thời gian vật lý.
Tam nguyên phi cung nam nữ được tính thế nào?
Tam nguyên là chu kỳ 180 đơn vị thời gian, chia làm ba nguyên mỗi nguyên 60 đơn vị. Tài liệu giải thích: thập thiên can (chu kỳ 10), ngũ hành (chu kỳ 5), cửu cung bát quái (chu kỳ 9) vận động vòng quanh trên thập nhị địa chi (chu kỳ 12). Sau 180 đơn vị thời gian, là bội số chung nhỏ nhất của bốn chu kỳ, thì chữ Giáp (can đầu thập can), quái Khảm (quái đầu cửu cung) và hành Kim (hành đầu nhà Giáp Tý) cùng hội tụ tại khởi điểm Tý (chi đầu thập nhị địa chi).
Một nguyên bằng 60 đơn vị thời gian; 180 đơn vị thời gian là tam nguyên, gồm thượng nguyên Giáp Tý, trung nguyên Giáp Tý và hạ nguyên Giáp Tý. Tài liệu lưu ý ngày nay nhờ có lịch Tây đối chiếu âm lịch nên việc xác định niên đại tiện lợi. Ba bảng tra trong tài liệu ghi cho từng năm: dương lịch, âm lịch, cung sanh, cung phi nam, cung phi nữ và mệnh hành.
| Nguyên | Năm dương lịch | Phi nam (nghịch) | Phi nữ (thuận) |
|---|---|---|---|
| Thượng nguyên | 1864 – 1923 | Khởi nhứt Khảm (1) | Khởi ngũ trung (5) |
| Trung nguyên | 1924 – 1983 | Khởi tứ Tốn (4) | Khởi nhì Khôn (2) |
| Hạ nguyên | 1984 – 2043 | Khởi thất Đoài (7) | Khởi bát Cấn (8) |
Phương hướng hậu thiên bát quái ứng dụng ra sao?
Hậu thiên bát quái định bốn phương tám hướng của địa cầu: Khảm Bắc, Ly Nam, Chấn Đông, Đoài Tây, Tốn Đông Nam, Kiền Tây Bắc, Cấn Đông Bắc, Khôn Tây Nam. Theo tài liệu, từ đồ quái hậu thiên người xưa chế tác "Bát môn đại độn" dùng trong chiêm bốc; Gia Cát Lượng bày bố "bát trận đồ" tám cửa "hưu, sinh, thương, đổ, kiển, tử, kinh, khai" vây khốn Lục Tốn, tướng Đông Ngô. Phương vị tám cửa án theo Văn Vương bát quái:
| Cửa | Quái | Phương |
|---|---|---|
| Hưu | Khảm | Bắc |
| Sanh | Cấn | Đông Bắc |
| Thương | Chấn | Đông |
| Đổ | Tốn | Đông Nam |
| Kiển | Ly | Nam |
| Tử | Khôn | Tây Nam |
| Kinh | Đoài | Tây |
| Khai | Kiền | Tây Bắc |
Ngũ hành tứ phương, trung cung nhập xuất
Ngũ hành tứ phương là cách tài liệu mô tả đường nhập sanh, nhập khắc, xuất sanh, xuất khắc của mỗi hành giữa bốn phương và trung ương:
| Hành (phương) | Nhập sanh | Nhập khắc | Xuất sanh | Xuất khắc |
|---|---|---|---|---|
| Thổ (Trung ương) | từ Nam | từ Đông | về Tây | về Bắc |
| Thuỷ (Bắc) | từ Tây | từ Trung ương | về Đông | về Nam |
| Mộc (Đông) | từ Bắc | từ Tây | về Nam | vào Trung ương |
| Hoả (Nam) | từ Đông | từ Bắc | vào Trung ương | về Tây |
| Kim (Tây) | từ Trung ương | từ Nam | về Bắc | về Đông |
Ngũ hành của thập nhị địa chi xác định theo bát quái thế nào?
Ngũ hành thập nhị địa chi được xác định áng theo phương vị ngũ hành bát quái cư vị. Bốn chính phương Tý, Ngọ, Mẹo, Dậu thụ bẩm thuỷ, hoả, mộc, kim của Khảm, Ly, Chấn, Đoài. Các chi kề bên theo chính phương mà nhận hành:
- Hợi nằm trong khoảng [1-6] theo Tý nên Hợi Tý hành thuỷ.
- Tị nằm trong khoảng [4-9] theo Ngọ nên Tị Ngọ hành hoả.
- Dần nằm trong khoảng [3-8] theo Mẹo nên Dần Mẹo hành mộc.
- Thân nằm trong khoảng [2-7] theo Dậu nên Thân Dậu hành kim.
Riêng bốn địa chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi ở bốn phụ phương Đông Nam, Tây Bắc, Đông Bắc, Tây Nam thì có hai phái luận. Phái thứ nhất lấy ngũ hành bốn quái Tốn, Kiền, Cấn, Khôn làm cơ sở, luận Thìn âm Mộc, Tuất dương Kim, Sửu dương Thổ, Mùi âm Thổ. Phái thứ hai lấy hội tụ quái Cấn (8) và Khôn (2) từ trung cung tán ra trên Thìn Tuất Sửu Mùi, luận Thìn Tuất dương thổ, Sửu Mùi âm thổ, và gọi Thìn Tuất Sửu Mùi là tứ mộ cung. Tác giả tài liệu cho rằng phái sau đạt lý.
Câu hỏi thường gặp
Văn Vương có sửa đồ quái của Phục Hy không?
Không. Theo tài liệu Đường Vào Dịch, hai đồ khác nhau vì mục đích khác nhau: đồ Phục Hy chỉ nơi quái sanh, đồ Văn Vương chỉ nơi quái dụng. Nói Văn Vương thay đổi đồ Phục Hy là sai lạc ý nghĩa hai thứ đồ.
Vì sao tam nguyên dài 180 năm?
Tam nguyên dài 180 đơn vị thời gian vì 180 là bội số chung nhỏ nhất của bốn chu kỳ can (10), ngũ hành (5), cửu cung (9) và địa chi (12). Sau 180 đơn vị, Giáp, Khảm và Kim cùng quay về hội tụ tại Tý.
Thìn Tuất Sửu Mùi thuộc hành gì?
Tài liệu ghi hai phái: một phái luận Thìn âm Mộc, Tuất dương Kim, Sửu dương Thổ, Mùi âm Thổ; phái kia luận Thìn Tuất dương thổ, Sửu Mùi âm thổ và gọi là tứ mộ cung. Tác giả tài liệu chọn phái sau là đạt lý.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Thập nhị địa chi phân thế: nhị hợp, tam hợp, hình xung, hại · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Vật chất và thời gian trong lịch pháp Á Đông →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
