Cây xanh và mặt nước trong đại đô thị: mạng lưới tụ khí và điều hoà

Đứng trên một toà nhà cao nhìn xuống một đại đô thị, điều đầu tiên ta nhận ra là tỷ lệ giữa màu xám của bê tông và màu xanh của cây, nước. Thành phố có nhiều mảng xanh liên kết thường mát hơn, ít ngập hơn, và người dân có nơi để thở. Thành phố chỉ còn những mảng xanh lẻ tẻ, sông kênh bị cống hoá, hồ bị lấp, thì mùa hè nóng hầm hập, mùa mưa ngập úng, và đời sống trở nên căng thẳng.

Trong học thuật Phong Thuỷ Liên Hoa, cây và nước là hai yếu tố điều hoà âm dương của đô thị. Bê tông, nhựa đường, kính là dương cứng, hấp nhiệt và đẩy khí đi nhanh; cây và nước là âm mềm, giữ ẩm, làm mát và giữ khí lại. Một đại đô thị khoẻ cần cả hai, đặt đúng chỗ và nối với nhau thành mạng lưới, không phải những ốc đảo rời rạc.

Bài này là bài thứ tư của chuyên mục Quy hoạch đại đô thị, sau các bài 7 nguyên lý Hình Pháp, phân khu chức năng và giao thông và dòng khí.

Năm tầng của hệ xanh – nước đại đô thị

Tầng	Thành phần	Vai trò Hình Pháp
Vùng	Rừng ven đô, vùng nông nghiệp, đầm lầy, sông lớn	Hộ sa và thủy mạch lớn; chắn gió, giữ nước, cấp khí sạch cho cả thành phố
Thành phố	Công viên lớn, hồ lớn, hệ hồ điều hoà	Điểm tụ chính, minh đường chung của nhiều quận
Hành lang	Dải xanh ven sông, kênh, đường sắt, đại lộ có cây	Mạch dẫn khí mềm, nối các điểm tụ
Khu	Công viên khu ở, vườn hoa, sân chơi, ao hồ nhỏ	Điểm tụ phụ cho từng khu dân cư
Phố và công trình	Cây đường phố, mái xanh, tường xanh, sân vườn	Lọc bụi, làm mát, đệm khí cho từng ngôi nhà

Mỗi tầng phụ thuộc vào tầng trên: cây đường phố chỉ phát huy khi nối được với công viên khu; công viên khu mát hơn khi nằm trên hành lang dẫn gió từ sông hay rừng ven đô. Đây là lý do Liên Hoa nhấn mạnh tính liên tục của mạng lưới hơn là con số mét vuông cây xanh trên đầu người.

Rừng ven đô và vành xanh: hộ sa của thành phố

Trong Hình Pháp, hộ sa là những dãy núi, gò đồi bao quanh huyệt, che gió và giữ khí. Đại đô thị hiếm khi có núi bao quanh, nhưng có thể có một vành xanh: rừng phòng hộ, vùng nông nghiệp đô thị, đầm lầy, đồi thấp. Vành xanh này:

• Chắn gió bão và gió lạnh từ bên ngoài.
• Giữ nước mưa, làm chậm lũ trước khi nước vào thành phố.
• Giới hạn sự lan tràn của đô thị, buộc thành phố phát triển nén và có lõi.
• Là nơi nghỉ ngơi cuối tuần gần nhà cho hàng triệu cư dân.

Khi vành xanh bị chia lô dần, thành phố mất hộ sa: gió và nước đi thẳng vào, đô thị lan ra không giới hạn, khí tán. Giữ vành xanh là quyết định quy hoạch có giá trị phong thuỷ lớn nhất ở quy mô vùng.

Công viên lớn và hồ lớn: điểm tụ của thành phố

Mỗi đại đô thị cần một vài công viên và hồ đủ lớn để làm minh đường chung cho nhiều quận. Theo Hình Pháp, chúng nên:

1. Nằm ở điểm cuối của trục chính hoặc giữa các trung tâm vùng, để khí từ nhiều phía cùng dẫn về.
2. Có mặt nước tự nhiên hoặc nhân tạo có tuần hoàn; công viên không nước thiếu yếu tố tụ.
3. Có cạnh mềm, nhiều lối vào, không bị bao kín bởi đường cao tốc.
4. Có các công trình văn hoá, thể thao nhẹ làm điểm hoạt động, để người dân thực sự sử dụng.

Hồ lớn trong đô thị cần được giữ nguyên diện tích và kết nối với hệ thoát nước. Mỗi lần lấn hồ để làm đường, làm nhà là một lần thành phố mất một phần điểm tụ và một phần khả năng chứa nước mưa. Chi tiết về hồ cảnh quan xem bài phong thuỷ hồ cảnh quan trong dự án.

Hành lang xanh – xanh dương: mạch dẫn khí mềm

Hành lang là phần quan trọng nhất nhưng hay bị xem nhẹ nhất. Đó là những dải xanh liên tục dọc sông, kênh, đường sắt, đại lộ, nối các công viên với nhau và với vành xanh bên ngoài. Hình Pháp gọi đây là mạch: không có mạch thì các điểm tụ là những huyệt rời rạc, khí không lưu thông.

• Ven sông, kênh: đường dạo, cây bóng mát, bờ mềm; vừa là hành lang gió, vừa là vùng chứa lũ.
• Dọc đại lộ: dải phân cách rộng có cây lớn, vỉa hè rộng; biến trục khí cương thành khí nhu hơn.
• Dọc đường sắt: dải cây cách ly hai bên, có thể kết hợp đường xe đạp.
• Nối với vành xanh: các hành lang nên chạy ra tới rừng ven đô hoặc sông lớn, để gió sạch đi vào lõi thành phố.

Hướng của hành lang nên thuận với hướng gió mùa hè để dẫn gió mát vào lõi; tránh xây khối cao tầng liên tục chắn ngang hành lang.

Cây đường phố và mảng xanh khu ở

Ở quy mô từng con phố, cây đường phố là vật đệm khí cho mọi ngôi nhà: lọc bụi, giảm ồn, làm chậm tầm nhìn của dòng xe, che nắng cho mặt tiền. Nhà mặt phố có hàng cây lớn trước cửa chịu khí xung nhẹ hơn hẳn nhà mặt phố trơ trụi.

• Chọn cây bản địa, tán rộng, rễ cọc, ít gãy đổ; tránh cây rễ nổi phá vỉa hè.
• Khoảng trồng cây đủ để cây trưởng thành, không cắt tỉa trụi tán vì vướng dây điện.
• Mỗi khu ở cần ít nhất một vườn hoa hoặc sân chơi trong bán kính đi bộ; đây là điểm tụ phụ của khu.
• Mái xanh, tường xanh trên công trình giúp làm mát và bổ sung mảng xanh cho khu dày đặc.

Hồ điều hoà và thoát lũ: chức năng sống còn

Với các đô thị lớn ở Việt Nam, ngập do mưa và triều là vấn đề lớn. Hình Pháp nhìn vấn đề này rất rõ: nước cần chỗ để tụ và đường để đi. Khi vùng trũng bị lấp, kênh bị cống hoá, mặt đất bị phủ kín bê tông, nước không còn chỗ tụ và đường đi, nó sẽ tụ ở đường phố và nhà dân.

1. Giữ và mở rộng hệ hồ điều hoà ở những vùng trũng tự nhiên.
2. Thiết kế công viên có thể ngập tạm thời khi mưa lớn (công viên chứa nước), sau đó trở lại bình thường.
3. Tăng mặt thấm: sân, vỉa hè, bãi xe dùng vật liệu thấm nước.
4. Giữ kênh rạch hở, có hành lang hai bên; mở lại các đoạn đã cống hoá khi có cơ hội.

Thủy mạch ngầm và cống thoát có bài riêng: thủy mạch ngầm và cống thoát.

Cân bằng âm dương theo từng khu

Không phải khu nào cũng cần cùng một tỷ lệ xanh – xám. Hình Pháp gợi ý đọc theo bản chất khí của khu: khu càng động, càng nhiều bê tông và dòng người, càng cần nhiều cây và nước để cân bằng; khu đã tĩnh, đã nhiều cây thì nên giữ, tránh xây chen.

• Lõi thương mại cao tầng: dương rất mạnh; cần quảng trường có cây lớn, đài phun, mái xanh, tường xanh, các khe gió giữa khối.
• Khu ở mật độ cao: cần công viên khu trong bán kính đi bộ, cây đường phố liên tục, sân trong có cây.
• Khu công nghiệp, kho vận: dải cây cách ly dày, hồ lắng nước mưa; vừa là vùng đệm khí vừa là vùng xử lý.
• Khu di sản, phố cổ: giữ cây cổ thụ, ao hồ cũ; đây là phần âm quý giá đã có sẵn, không nên đổi lấy diện tích xây dựng.

Đánh giá một quận, một khu theo hệ xanh – nước

Câu hỏi	Dấu hiệu tốt	Dấu hiệu xấu
Khu có công viên, hồ trong bán kính đi bộ không?	Có, đông người dùng	Không, hoặc có nhưng rào kín
Có hành lang xanh nối ra sông, công viên lớn không?	Đường dạo ven kênh, đại lộ nhiều cây	Kênh cống hoá, đường trơ trụi
Vùng trũng được giữ hay lấp?	Hồ điều hoà, công viên chứa nước	Khu dân cư mới trên đất từng là ao, ruộng trũng
Cây đường phố có tán lớn không?	Hàng cây lâu năm, tán liền	Cây mới trồng thưa, cắt trụi
Mùa mưa có ngập không?	Ít, rút nhanh	Ngập thường xuyên, rút chậm

Những hiểu lầm cần tránh

• “Cây to trước nhà là xấu”: Hình Pháp chỉ lưu ý cây đâm thẳng giữa cửa hoặc che kín mặt tiền; cây đường phố tán lớn là vật đệm khí tốt.
• “Càng nhiều nước càng nhiều tài”: nước tù, nước bẩn, nước ngập là thủy ác; điều cần là nước sạch, có đường đi và chỗ tụ.
• “Đặt linh vật ở công viên để trấn khí”: Liên Hoa không khuyến khích; công viên tốt là công viên được dùng, có cây, có nước, có người.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Quy hoạch đô thị nhỏ: cây xanh mặt nước
• Đô thị vừa: công viên và mạng xanh
• Cảnh quan thủy mạch · Chuyên mục Quy hoạch đại đô thị · Ứng dụng

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cây xanh và mặt nước quan trọng với đại đô thị?

Chúng là yếu tố âm mềm cân bằng với bê tông dương cứng: làm mát, giữ ẩm, giữ nước mưa và tạo điểm tụ khí cho người dân.

Hành lang xanh là gì?

Là dải xanh liên tục dọc sông, kênh, đại lộ, đường sắt, nối các công viên với nhau và với vành xanh ven đô, dẫn gió và người đi xuyên thành phố.

Lấp hồ để xây dựng có ảnh hưởng gì?

Mất điểm tụ khí và nơi chứa nước mưa; nước chuyển sang đường phố, nhà dân, gây ngập và nóng hơn.

Cây lớn trước nhà có xấu không?

Không, nếu cây không đâm thẳng giữa cửa và không che kín mặt tiền; cây đường phố tán lớn là vật đệm khí tốt.

Làm sao đánh giá một khu theo hệ xanh – nước?

Xem công viên, hồ trong bán kính đi bộ, hành lang xanh nối ra sông, vùng trũng có được giữ, cây đường phố và tình trạng ngập mùa mưa.